Zaman mı, para mı?

Kanca

Elif'in cumartesileri hep aynı başlar: sabah dokuzda kalkar, çamaşırları makineye atar, dört saat boyunca evi temizler. Öğleden sonra yorgun ve biraz da sinirli olur. Pazar gününe kalan tek şey, hafta içi işlerin kaygısıdır.

Selin bir gün ona, iki haftada bir eve temizliğe gelen birinden söz etti. Elif ilk anda karşı çıktı: "Bu kadar para vermek bana göre değil. Hem ben yapabilirim, tembellik olur." Ama aklında bir soru kaldı. Aynı parayla aldığı küçük şeyleri, mesela iki ayda bir aldığı yeni bir kazağı, cumartesi sabahlarının dört saatiyle tartınca hangisi daha değerliydi?

Elif bir ay denemeye karar verdi. İlk cumartesi kendini garip hissetti, biraz da suçlu. Ama öğleden sonra, Selin'le yürüyüşe çıkıp Moda sahilinde bir saat oturduklarında, aylardır ilk kez bir hafta sonunun gerçekten dinlendirici geçtiğini fark etti. Bu derste paranın zaman satın almak için kullanılmasının iyi oluşla ilişkisine ve insanların bunu neden bu kadar az yaptığına bakacağız.

Vaka

2010'ların ortasında psikolog Ashley Whillans ve meslektaşları, bu soruyu sınamak için bir saha deneyi yaptı. Kanada'nın Vancouver şehrinde çalışan yetişkinler iki ardışık hafta sonu boyunca deneye katıldı. Her hafta sonu katılımcılara belirli bir miktar para verildi.

Bir hafta sonu, katılımcılardan bu parayı kendilerine zaman kazandıracak bir şeye harcamaları istendi: bir temizlik hizmeti, eve yemek siparişi, bir işi başkasına yaptırmak ya da yürümek yerine taksiye binmek gibi. Öteki hafta sonu ise aynı miktarı maddi bir şeye harcamaları istendi: bir kitap, bir giysi, bir şişe şarap gibi. Hangi hafta sonunun hangi harcamaya ayrılacağı katılımcılar arasında değiştirildi. Böylece her katılımcı kendi kendisiyle karşılaştırılabiliyordu: aynı kişi, aynı para, iki farklı harcama.

Her iki hafta sonunun akşamında katılımcılar gün içinde ne hissettiklerini ve ne kadar zaman baskısı yaşadıklarını bildirdi. Sonuç tutarlıydı: aynı insanlar, parayı zaman kazanmak için harcadıkları gün, maddi bir şey aldıkları güne göre daha fazla olumlu duygu ve daha az zaman baskısı bildirdi.

Araştırmacılar bir şeyi daha fark etti. Zaman kazandıran harcamanın etkisi, büyük ölçüde gün içinde hissedilen zaman baskısının azalmasıyla açıklanıyordu. Para, katılımcılara doğrudan bir şey vermemişti; onlara nefes alacak birkaç saat vermişti. Maddi alışverişin keyfi gerçekti, ama günün geri kalanındaki telaşı azaltmıyordu. Elif'in cumartesi öğleden sonraki yürüyüşü, Vancouver'daki hafta sonlarının Kadıköy'deki karşılığıydı.

Mekanizma

Selin'in birikimini anlatan S1-M5-D1, paranın kötü günler için bir güvence olduğunu gösterdi; Kapadokya fotoğrafının hikâyesi (S1-M5-D2) ise deneyimlerin eşyalardan çoğu zaman daha uzun yaşadığını. Bu derste paranın üçüncü bir kullanımına bakıyoruz: zaman satın almak.

Zaman kıtlığı

Pek çok insan için bugün en kıt kaynak para değil, zamandır. İş, ev işleri, yol ve sorumluluklar arasında sıkışan biri, sürekli bir zaman baskısı hisseder. Bu baskı yalnızca yorgunluk değil, aynı zamanda kaygı ve gerginlik de yaratır. Araştırmacılar bu duruma zaman kıtlığı adını verir. Zaman kıtlığı, gelirden bağımsız olarak iyi oluşu düşürebilir; iyi kazanan ama hiç vakti olmayan biri de bu baskıyı yaşar. Hatta gelir arttıkça bir saatin parasal değeri de arttığı için, bazı insanlar zamanlarını daha kıt ve daha kıymetli hissetmeye başlar. İş yükü arttıkça Elif'in hafta sonlarını daha da sıkışık hissetmesi bunun küçük bir örneğidir.

Zaman satın almak nasıl işe yarar?

Zaman kazandıran bir harcama, kişiyi sevmediği bir işten kurtarır ve o zamanı başka bir şeye ayırmasını sağlar. Bu "başka şey" çoğu zaman dinlenmek, sevdiklerle vakit geçirmek ya da bir hobidir. Böylece para, dolaylı olarak Elif'in İspanyolca serisini anlatan S1-M3-D3'teki ilişki ve özerklik ihtiyaçlarına hizmet eder: insan zamanını nasıl geçireceğini daha fazla kendisi seçer. Elif'in kazandığı dört saat, bir eşyanın veremeyeceği bir şeyi, Selin'le geçirilen sakin bir öğleden sonrayı mümkün kıldı.

Whillans ve meslektaşlarının yaptığı büyük anketler de bu tabloyu destekliyor. Birkaç ülkede binlerce kişiyle yapılan anketlerde, zaman kazandıran hizmetlere düzenli olarak para harcayanlar, gelirleri hesaba katıldığında bile daha yüksek yaşam doyumu bildirdi.

Neden bu kadar az yapıyoruz?

Asıl şaşırtıcı bulgu, insanların bunu ne kadar az yaptığıdır. Anketlerde katılımcıların önemli bir kısmı, imkânı olsa bile zaman kazandıran harcamalar yapmadığını bildirdi. Bunun birkaç nedeni olabilir. Birincisi suçluluk: Elif gibi pek çok insan, kendisinin yapabileceği bir işi başkasına yaptırmayı tembellik ya da israf olarak görür. İkincisi, zamanın değerini paraya kıyasla daha belirsiz algılarız; bir kazağın fiyatı nettir, dört saatin değeri bulanıktır. Üçüncüsü, S1-M5-D4'te gördüğümüz duygusal tahmin hataları: boş kalan bir cumartesi öğleden sonrasının bize ne kadar iyi geleceğini önceden doğru tahmin edemeyiz.

Zamana mı, paraya mı değer veriyorsunuz?

Whillans'ın bir başka çalışmasında, insanlara zamanı mı yoksa parayı mı daha değerli bulduklarını sordular. Zamanı daha değerli bulduğunu söyleyenler, gelirleri ve çalışma saatleri hesaba katıldığında bile daha yüksek iyi oluş bildirdi. Bu bir neden sonuç ilişkisi kanıtlamaz, ama zamanla paranın nasıl dengelendiğinin iyi oluş için önemli olabileceğini düşündürür.

Bilimsel dayanak

Zaman satın almanın iyi oluşla ilişkisi, büyük anketler ve vakadaki saha deneyiyle birlikte incelendi. Bu iki tür kanıtın bir arada olması, bulguyu tek başına bir ankete göre daha güçlü kılıyor.

Kendi bütçenize uyarlarsanız: belirli bir gelir düzeyinin üzerinde, sevmediğiniz bir işi başkasına yaptırmak, bir eşya almaktan daha kalıcı bir ferahlık verebilir; ama bu harcama, beklenmedik giderler için ayırdığınız tamponu zorlamamalıdır.

Hayatınızda

Sizin için en çok zaman alan ve en az sevdiğiniz işleri düşünün: ev temizliği, uzun bir yol, alışveriş, evrak işleri. Bu işlerden biri için küçük bir harcama yaparak birkaç saat kazanabilir misiniz? Ve o saatleri neye ayırırdınız?

Bir de bu tür harcamalar hakkında ne hissettiğinize bakın. Elif gibi suçluluk mu duyuyorsunuz, "bunu kendim yapmalıyım" mı diyorsunuz? Bu duygu çok yaygındır, ama araştırmalar zaman satın almanın çoğu durumda bir tembellik değil, iyi oluşa yapılan bir yatırım olabileceğini gösteriyor.

Önemli bir uyarı da var: zaman kazandıran harcamanın değeri, kazanılan zamanın neye ayrıldığına bağlıdır. Kazandığınız iki saati telefonda boş boş gezinerek geçirirseniz, harcamanın iyi oluşa katkısı büyük olasılıkla azalır. Zaman satın almadan önce, o zamanı ne için istediğinizi bilmek işe yarar. Elif'in cumartesi yürüyüşü, satın aldığı zamana bir anlam veren şeydi.

Mavi Fincan'da

Mavi Fincan'ın Kadıköy şubesinde sabah sekiz ile dokuz arası, vapura yetişmeye çalışan müşteriler uzun bir sıra oluşturuyor. Ekip bu sırayı kısaltmak için uygulamaya bir ön sipariş özelliği eklemeyi düşünüyor: müşteri yoldayken siparişini veriyor, kafeye geldiğinde kahvesi hazır bekliyor.

Ekipten biri bu özelliği ek ücretle sunmayı öneriyor: "Zaman kazandırıyoruz, bunun için para alalım." Selin bu dersi hatırlatarak bir soru soruyor: S1-M3-D6'da Kadıköy sabah müşterilerinin işinin "vapur yolculuğunu günün tek sakin anına çevirmek" olduğunu bulmuştuk. Ön sipariş bu işe hizmet ediyor; sırada geçen on dakikayı vapurda, sakin bir köşede geçirilen on dakikaya çeviriyor. Ama ek ücret, Elif'in temizlik konusunda yaşadığı türden bir tereddüt yaratabilir.

Ekip ayrıca baristaların zamanını da düşünüyor: ön siparişler sabah yoğunluğunu dağıtırsa, ekip de daha az telaşla çalışabilir. Sonunda ön sipariş özelliğini ücretsiz sunmaya karar veriyor ve bir ölçü belirliyor: yalnızca sıranın kısalmasına değil, sabah müşterilerinin kısa sohbetlerde ne kadar acele hissettiklerine de bakacak. Elif özelliği ilk deneyenlerden biri oluyor. Bir hafta sonra Selin'e şöyle diyor: "Kahve aynı kahve. Ama sabahları artık koşmuyorum." Ekip bir ay sonra, ön siparişi kullanan müşterilerin vapurdaki on dakikayı nasıl geçirdiğini merak edip birkaçına soruyor; çoğu kahvesini acele etmeden içtiğini söylüyor.

Dikkat

Bir de etik bir not: zaman satın aldığımızda, çoğu zaman başka birinin zamanını ve emeğini satın alırız. Bu emeğin adil bir karşılıkla ödenmesi, harcamanın kendisi kadar önemlidir.

Akılda kalanlar

Pek çok insan için en kıt kaynak zamandır; zaman kıtlığı, gelirden bağımsız olarak kaygı ve gerginlik yaratarak iyi oluşu düşürebilir.

Whillans ve meslektaşlarının saha deneyinde, aynı insanlar parayı zaman kazanmak için harcadıkları gün daha fazla olumlu duygu ve daha az zaman baskısı bildirdi; anketlerde de zaman kazandıran harcama yapanlar hayatlarından daha memnundu.

İnsanlar suçluluk, zamanın değerini belirsiz görmek ve duygusal tahmin hataları yüzünden zaman satın almayı az kullanır; ama bu harcama tamponu zorlamamalı ve kazanılan zaman anlamlı bir şeye ayrılmalıdır.

Sonraki derse köprü

Bu derste paranın zaman satın almak için kullanılmasına baktık. Ama paranın iyi oluşa katkıda bulunabileceği bir yol daha var: onu kendimiz için değil, başkaları için harcamak. Bir sonraki derste, Başkası için harcamak ve hediye psikolojisi başlığıyla, Dunn ve Norton'ın, parayı başkasına harcamanın kişiyi nasıl etkilediğini sınayan deneylerini ve iyi bir hediyenin psikolojisini inceleyeceğiz.

Mini quiz

Soru 1 · Kavram

Zaman kıtlığı ne anlama gelir?

• A) Saatin yanlış çalışması
• B) Yapılacak işlere göre zamanın yetmediği hissi
• C) Yalnızca düşük gelirli insanların yaşadığı bir durum
• D) Boş zamanın fazla olması

Cevap: B. Zaman kıtlığı gelirden bağımsız olarak yaşanabilir; iyi kazanan ama hiç vakti olmayan biri de bu baskıyı hisseder.

Soru 2 · Kavram

Whillans ve meslektaşlarının saha deneyinde katılımcılar hangi günlerde daha fazla olumlu duygu bildirdi?

• A) Parayı maddi bir şeye harcadıkları günlerde
• B) Parayı zaman kazandıran bir şeye harcadıkları günlerde
• C) Hiç para harcamadıkları günlerde
• D) İki günün sonuçları aynıydı

Cevap: B. Etki büyük ölçüde gün içinde hissedilen zaman baskısının azalmasıyla açıklanıyordu.

Soru 3 · Uygulama

Bir kişi her hafta sonu dört saatini sevmediği ev işlerine harcıyor ve bütçesinde küçük bir esneklik var. Bu derse göre ona ne önerilebilir?

• A) Hiçbir şey; ev işlerini kendisi yapmalı
• B) Tamponu zorlamadan, sevmediği işlerden birini başkasına yaptırmayı denemek ve kazandığı zamanı anlamlı bir şeye ayırmak
• C) Bütün birikimini hizmetlere harcamak
• D) Ev işlerini tamamen bırakmak

Cevap: B. Zaman satın almak iyi oluşa katkı sağlayabilir; ama C tamponu tüketiyor, D ise sorunu çözmüyor.

Soru 4 · Tuzak

Bir iş arkadaşınız "Demek ki herkes zaman satın almalı; para harcamanın en iyi yolu bu" diyor. Bu genellemenin eksiği nedir?

• A) Hiçbir şeyi, herkes için en iyi yol budur
• B) Bulgunun belirli bir gelir düzeyinin üzerinde daha geçerli olduğunu, temel ihtiyaçları zor karşılayanlar için önce tamponun önemli olabileceğini ve kazanılan zamanın nasıl kullanıldığının önemini
• C) Zaman satın almanın her zaman zararlı olduğunu
• D) Zamanın hiçbir değeri olmadığını

Cevap: B. Zaman satın almak güçlü bir araç olabilir, ama evrensel bir kural değildir. C ve D ise bulgunun tersine savruluyor.

Görev

Tüketici günlüğünüze bir haftada en çok zaman alan ve en az sevdiğiniz üç işi yazın. Her biri için onu başkasına yaptırmanın ya da kısaltmanın küçük bir yolunu ve yaklaşık maliyetini not edin. Ardından bu yollardan birini bir kez deneseydiniz kazandığınız zamanı neye ayıracağınızı bir cümleyle yazın.

Tekrar kartları

• Zaman kıtlığı: Yapılacak işlere göre zamanın yetmediği hissi; gelirden bağımsız olarak iyi oluşu düşürebilir.
• Zaman satın almak: Parayı sevmediğiniz bir işten kurtulup zaman kazanmak için harcamak; belirli bir gelir düzeyinin üzerinde bir eşyadan daha çok iyi gelebilir.
• Zaman satın almanın sınırı: Tamponu zorlamamalı, kazanılan zaman anlamlı bir şeye ayrılmalı ve satın alınan emek adil karşılık görmelidir.

Kaynakça

• Whillans, A. V., Dunn, E. W., Smeets, P., Bekkers, R. ve Norton, M. I. (2017). Buying time promotes happiness. Proceedings of the National Academy of Sciences, 114(32), 8523–8527.
• Whillans, A. V., Weidman, A. C. ve Dunn, E. W. (2016). Valuing time over money is associated with greater happiness. Social Psychological and Personality Science, 7(3), 213–222.