Nasıl öğreneceğiz?

Kanca

Ayşe Hanım geçen kış, market faturalarının neden her ay planladığından yüksek çıktığını anlamak için davranışsal ekonomi üzerine popüler bir kitap okumuştu. Kitabı sevmişti. Akşamları çocuklar uyuduktan sonra yirmi otuz sayfa okuyor, altını çizdiği cümleleri ertesi gün kocasına anlatıyordu.

Üç ay sonra bir arkadaşı ona kitabın neyi anlattığını sordu. Ayşe Hanım bir an durdu. "Çok güzel örnekler vardı," dedi, "bir de insanların kayıptan korktuğu bir şey vardı." Gerisini hatırlayamadı. Üstelik market alışverişinde hiçbir şey değişmemişti.

Ayşe Hanım tembel değildi, kitap da kötü değildi. Sorun okumanın kendisindeydi. Bu ders, bir şeyi okumak ile onu öğrenmek arasındaki farkı ve bu akademinin o farkı kapatmak için nasıl kurulduğunu anlatıyor: dersin sonundaki sorular, tekrar kartları, tüketici günlüğü, öğrenme yolları ve her iddianın yanındaki kanıt etiketi.

Vaka

2006'da St. Louis'deki Washington Üniversitesi'nden Henry Roediger ve Jeffrey Karpicke, öğrencilerin her gün yaptığı bir şeyi sınamaya karar verdi: bir metni anlamak için tekrar tekrar okumayı.

Öğrencilere bilimsel konularda kısa düzyazı metinler verdiler. Bir gruptan metni birkaç kez yeniden okumalarını istediler. Başka bir gruptan ise metni bir kez okuduktan sonra kâğıdı kapatıp hatırladıkları her şeyi yazmalarını istediler; ikinci grup daha az okumuş, ama hatırlamaya çalışmıştı. Hatırlarken metne geri bakamıyorlardı ve yazdıklarının doğru olup olmadığı da onlara söylenmiyordu; yani ellerindeki tek fazlalık, çağırma çabasının kendisiydi. Sonra öğrencilerin bir kısmını birkaç dakika sonra, bir kısmını iki gün sonra, bir kısmını da bir hafta sonra yeniden test ettiler.

Birkaç dakika sonra yapılan testte tekrar okuyanlar biraz daha iyiydi. Bu, beklenen sonuçtu: metin daha taze, daha tanıdıktı. Ama günler geçtikçe tablo tersine döndü. Bir hafta sonra, hatırlamaya çalışan grup metinden belirgin biçimde daha fazlasını aklında tutuyordu.

Deneyin en öğretici kısmı öğrencilerin kendi tahminleriydi. Tekrar tekrar okuyan öğrenciler, metni ne kadar iyi hatırlayacaklarını daha yüksek tahmin etmişti. Metni yeniden okumak onlara bir hâkimiyet hissi vermişti: her şey tanıdık geliyordu. Oysa tanıdık gelmek ile hatırlayabilmek aynı şey değildi. Ayşe Hanım'ın kitabı da bu yüzden sayfalar boyunca tanıdık gelmiş, üç ay sonra ise neredeyse hiç geri gelmemişti.

Mekanizma

Bu akademinin her dersi aynı iskeletle kuruldu ve o iskeletin her parçası, öğrenmenin nasıl işlediğine dair bir fikre dayanıyor.

Hatırlamaya çalışmak öğretir

Bir bilgiyi zihinden çağırmaya çalıştığınızda, onu yalnız ölçmüş olmazsınız; ona giden yolu da güçlendirirsiniz. Her dersin sonundaki dört soruluk mini quiz bu yüzden var. Geçme koşulu yok, not verilmiyor. Amacı sizi değerlendirmek değil, dersi kapatmadan önce zihninizi bir kez çalıştırmak. Sorulardan biri her zaman bir tuzak sorusudur: dersin Dikkat bölümünde düzelttiğimiz yaygın yanlışı çekici bir şık olarak önünüze koyar. O yanlışı orada, kendi elinizle reddetmek, onu bir daha duyduğunuzda tanımanızı kolaylaştırır.

Zamana yaymak kalıcı kılar

Aynı süreyi tek oturumda harcamak yerine aralara bölmek, öğrenileni daha uzun süre akılda tutar. Her dersin sonunda iki üç tekrar kartı var; her modül kapanışında ise o modülün on ila on beş anahtar kavramı toplanıyor. Program bu kartlara birkaç gün, bir hafta ve bir ay sonra yeniden bakmanızı öneriyor. Bunu şimdilik sizin yapmanız gerekiyor: kartları bir deftere ya da bir kart uygulamasına geçirip takviminize küçük hatırlatmalar koymak yeterli.

Kendi hayatınıza bağlamak

Soyut bir kavram, kendi deneyiminize bağlandığında hem daha anlaşılır hem daha hatırlanır olur. Her dersin "Hayatınızda" bölümü ve sonundaki görev bu bağı kurmak için var. Görevler bir tüketici günlüğünde birikiyor. Bu, akademi boyunca tuttuğunuz kişisel bir gözlem defteri: bir alışverişi, bir reklamı, bir fiyat etiketini, bir pişmanlığı o derste öğrendiğiniz kavramla birlikte yazarsınız. Defterin biçimi önemli değil; kâğıt, telefon notu ya da bir belge olabilir. Önemli olan düzenli olması ve tarih taşıması. Akademinin sonunda elinizde kendi tüketici davranışınızın ayrıntılı bir kaydı olur; bitirme projesinde de bu kayıttan yararlanacaksınız.

Modül kapanışları

Her modül bir kapanış birimiyle bitiyor. Orada o modüldeki kavramların önceki modüllerle nasıl birleştiğini gösteren bir bağlantı haritası, kavramların hepsinin birlikte göründüğü bir sentez vakası, tekrar kartları, Mavi Fincan için bir uygulama görevi ve on beş soruluk bir modül testi bulacaksınız. Testin önerilen geçme eşiği yüzde yetmiş; altında kalırsanız ilgili derslere dönmeniz işinize yarar. Seviyelerin son modül kapanışları, önceki modüllerden de soru soran daha geniş bir tekrar içerir.

Nereden başlamalı, nereye gitmeli?

Herkesin bütün programı bitirmesi gerekmiyor. Akademi sayfasında beş öğrenme yolu var. Kendi Harcamanı Anla yolu, kendi alışveriş davranışını anlamak isteyenler için karar, duygu, para ve değer modüllerini seçer. Pazarlamacı yolu algı, sosyal etki, reklam, fiyat ve marka ağırlıklıdır. Girişimci yolu motivasyon, ürün, fiyat ve müşteri deneyimine yoğunlaşır. UX ve Ürün yolu dijital tüketiciyi, ürün psikolojisini ve araştırma yöntemlerini öne çıkarır. Tam Uzmanlık yolu ise programın tamamıdır. Her yol Modül 0 ve Modül 1 ile başlar, çünkü kararın nasıl verildiği bütün yolların ortak zeminidir.

Hangi seviyeden başlayacağınıza karar vermek için kendinize üç soru sorabilirsiniz. Hızlı ve yavaş düşünme arasındaki farkı bir örnekle anlatabiliyor musunuz? Bir fiyatın yanına yazılmış "eski fiyatın" neden işe yaradığını açıklayabiliyor musunuz? Bir araştırmanın bulgusunu okurken "bu tekrarlandı mı?" diye soruyor musunuz? Üçüne de rahatça evet diyorsanız Seviye 1'i hızlıca gözden geçirip Seviye 2'ye geçebilirsiniz. Emin değilseniz baştan başlamak hiçbir şey kaybettirmez.

Bilimsel dayanak

Bu iskeletin dayandığı iki bulgu, eğitim psikolojisinin en sağlam bulguları arasında sayılıyor. İkisi de tek bir deneyden değil, onlarca yıla yayılan ve farklı malzemelerle, farklı yaş gruplarıyla tekrarlanan araştırmalardan geliyor.

Üçüncü bir şey daha bu akademinin omurgası: her iddianın yanında duran etiket.

Şimdiye kadar üçünü de gördük: Kahneman ve Tversky'nin riskli seçim bulgusu Güçlü, mağaza müziği ve şarap deneyi Orta etiketi taşıdı. Tartışmalı etiketi ise ilerleyen modüllerde sık karşınıza çıkacak; çok seçeneğin insanları dondurduğunu gösterdiği söylenen ünlü reçel deneyi bunlardan biri.

Hayatınızda

Bu dersin bulguları yalnız bu akademi için değil, öğrenmek istediğiniz her şey için geçerli.

Bir ürün incelemesi videosu izleyip "tamam, anladım" dediğinizde, videoyu kapatıp ürünün üç artısını ve üç eksisini kendi kelimelerinizle söylemeye çalışın. Söyleyemediğiniz yer, aslında anlamadığınız yerdir.

Bir sözleşme, bir abonelik koşulu ya da bir kredi kartı ekstresi okurken de aynı sınavı yapabilirsiniz. Okuduktan sonra kâğıdı çevirip en önemli iki koşulu hatırlamaya çalışın. Çoğu zaman ilk okumada gözünüzden kaçan bir ayrıntı o anda ortaya çıkar.

Market listenizi evde unuttuğunuz bir günü hatırlayın. Rafların arasında listeyi kafanızda yeniden kurmaya çalışırken, aslında tam bu dersin anlattığı alıştırmayı yapıyordunuz. Çoğu insan o gün listeyi her zamankinden daha iyi hatırladığını fark eder.

Bir de kendinize dürüstçe sorun: son bir yılda okuduğunuz kitapların, izlediğiniz eğitim videolarının ne kadarı bugün size bir karar verdirebilir? Muhtemelen az. Bu bir eksiklik değil, öğrenmenin doğası. Ama bu akademide o oranı değiştirmek için elinizde araçlar var.

Mavi Fincan'da

Mavi Fincan bu akademide bir örnek olmaktan fazlası; sizin uygulama alanınız. Her modülün sonunda markaya ait bir görev bulacaksınız. Bu görevler birbirinden kopuk ödevler değil, birikerek büyüyen bir dosya.

Modül 1'de sabah kahvesi kararının kaç saniye sürdüğünü tahmin edeceksiniz. Modül 2'de menü tahtasını yeniden düşüneceksiniz. Modül 6'da sadakat kartını, Modül 7'de boy seçeneklerini yeniden tasarlayacaksınız. Seviye 3'te bu parçalar strateji hâline gelecek: içgörü cümlesi, reklam senaryosu, fiyat listesi, müşteri yolculuğu haritası. Seviye 5'teki bitirme projesinde ise hepsini birleştirip Mavi Fincan için tam bir tüketici içgörüsü ve strateji raporu hazırlayacaksınız. İsterseniz Mavi Fincan yerine kendi markanızı ya da tanıdığınız gerçek bir işletmeyi de seçebilirsiniz. Görevlerin çoğunda tek bir doğru cevap yok. Bir menü tahtasının nasıl görüneceği bir zevk ve strateji meselesidir; ama o tasarımın hangi kavrama dayandığını ve nasıl ölçüleceğini söyleyebilmek, iyi bir cevabı zayıf bir cevaptan ayırır.

Görevleri tüketici günlüğünüzün ayrı bir bölümünde toplamanızı öneririz. Bir görevi yaparken önceki görevlerinize dönüp bakmak, bu dersin anlattığı iki ilkeyi kendiliğinden uygular: hem hatırlamaya çalışırsınız hem de konuya zamana yayılmış biçimde geri dönersiniz.

Bir uyarı: Mavi Fincan'ın sayıları kurgusal. Bir görev size "satışlar yüzde on düştü" dediğinde, bu bir gerçek şirketin verisi değil, düşünme alıştırmasının malzemesidir. Gerçek bir işletmeyle çalışıyorsanız, aynı soruları kendi verilerinize sorun.

Dikkat

Akılda kalanlar

Okumak ile öğrenmek aynı şey değildir. Hatırlamaya çalışmak ve tekrarı zamana yaymak, kalıcı öğrenmenin en sağlam iki yoludur; her dersin sonundaki sorular ve kartlar bunun için var.

Tüketici günlüğü ve Mavi Fincan görevleri, kavramları kendi hayatınıza ve bir markaya bağlar ve akademi boyunca birikerek bitirme projesine dönüşür.

Her iddia bir kanıt etiketi taşır: Güçlü, Orta ya da Tartışmalı. Tartışmalı, bilinmeye değmez demek değil, dikkatle bilinmeli demektir.

Sonraki derse köprü

Başlangıç seviyesini burada kapatıyoruz. Elif'in kahve siparişinde gördüğümüz o hızlı, neredeyse farkında olunmayan kararla, Deniz'in sepete ekleyip çıkararak verdiği yavaş kararın aynı zihinde nasıl yan yana durduğunu merak ettiyseniz, Seviye 1'in ilk dersi tam bu soruyla açılıyor. İçinizdeki iki pilot'ta, bu iki karar verme biçimini ve aralarındaki iş bölümünü tanıyacağız.

Mini quiz

Soru 1 · Kavram

Roediger ve Karpicke'nin deneyinde bir hafta sonra kim daha fazla hatırladı?

• A) Metni birkaç kez yeniden okuyan öğrenciler
• B) Metni bir kez okuyup sonra hatırlamaya çalışan öğrenciler
• C) İki grup arasında fark çıkmadı
• D) Metni hiç okumayan kontrol grubu

Cevap: B. Kısa vadede tekrar okuyanlar biraz daha iyiydi, ama bir hafta sonra hatırlamaya çalışan grup belirgin biçimde öndeydi. Tekrar okuyanların kendi tahminleri ise daha iyimserdi.

Soru 2 · Kavram

Bu akademide "Orta" kanıt etiketi ne anlama gelir?

• A) Bulgunun yanlış olduğu kanıtlanmıştır
• B) Bulgu tekrarlanmış ve her bağlamda sağlamdır
• C) Bulgu bağlama bağlıdır ya da kanıtı sınırlıdır
• D) Bulgu yalnızca hayvan deneylerinden gelir

Cevap: C. Güçlü etiket tekrarlanmış sağlam bulgular, Tartışmalı etiket ise tekrarlama sorunu yaşayan ya da kısmen mit olan iddialar içindir. Mağaza müziği ve şarap deneyi Orta etiketinin bir örneğiydi.

Soru 3 · Uygulama

Deniz bir dersi bitirdi ve kalıcı öğrenmek istiyor. Bu dersin bulgularına göre en iyi plan hangisi?

• A) Dersi aynı akşam üç kez baştan okumak
• B) Mini quizi çözmek, kartları bir gün, bir hafta ve bir ay sonra kaynağa bakmadan tekrar etmek
• C) Önemli cümlelerin altını çizip bir daha açmamak
• D) Bir sonraki derse hemen geçip hiç geri dönmemek

Cevap: B. Bu plan hem hatırlamaya çalışmayı hem de tekrarı zamana yaymayı birleştiriyor. A şıkkı tanıdıklık hissi üretir ama kalıcılığı sınırlıdır; C ve D ise hatırlama alıştırmasını tamamen atlar.

Soru 4 · Tuzak

Ayşe Hanım bir dersi okurken her şeyi kolayca anladığını hissediyor ve "bunu öğrendim, quize gerek yok" diyor. Bu düşünce hakkında ne söylenebilir?

• A) Haklı, anlaşılır gelmek öğrenmenin en iyi göstergesidir
• B) Haklı, quizlerin geçme koşulu olmadığı için önemsizdir
• C) Haksız, tanıdık gelmek hatırlayabilmek anlamına gelmez; kaynağa bakmadan açıklayabiliyor mu diye sınamalıdır
• D) Haksız, çünkü dersi en az beş kez okuması gerekir

Cevap: C. Bu, Dikkat bölümünde düzelttiğimiz yanılgının ta kendisi. D şıkkı da yanlıştır; çözüm daha çok okumak değil, hatırlamaya çalışmaktır.

Görev

Tüketici günlüğünüzü bugün resmen açın. İlk sayfaya hangi öğrenme yolunu seçtiğinizi ve neden seçtiğinizi yazın. Ardından şimdiye kadarki dört dersi kaynağa bakmadan hatırlamaya çalışın: her dersten aklınızda kalan bir kavramı ve bir örneği yazın. Sonra derslere dönüp neyi eksik ya da yanlış hatırladığınızı kontrol edin ve takviminize bir hafta sonrası için kısa bir tekrar hatırlatması koyun.

Tekrar kartları

• Geri getirme alıştırması: Bilgiyi kaynağa bakmadan zihinden çağırmaya çalışmak; aynı süreyi yeniden okumaya harcamaktan daha kalıcı öğrenme sağlar.
• Aralıklı tekrar: Çalışmayı tek oturuma yığmak yerine zamana yaymak; uzun vadeli hatırlamayı güçlendirir.
• Kanıt gücü etiketi: Güçlü (tekrarlanmış, sağlam), Orta (bağlama bağlı ya da sınırlı), Tartışmalı (tekrarlama sorunu var ya da kısmen mit).

Kaynakça

• Roediger, H. L. ve Karpicke, J. D. (2006). Test-enhanced learning: Taking memory tests improves long-term retention. Psychological Science, 17(3), 249–255.
• Cepeda, N. J., Pashler, H., Vul, E., Wixted, J. T. ve Rohrer, D. (2006). Distributed practice in verbal recall tasks: A review and quantitative synthesis. Psychological Bulletin, 132(3), 354–380.