Maruz bırakma

Açılış sahnesi

Kahvehanede duyduğu iş ilanı danışanın telefonunda, bir mesajda duruyor. Üç gündür açmamış. "Bakarım," diyor, "ama önce özgeçmişi güncellemem lazım." Özgeçmiş dosyası da bilgisayarda, altı aydır açılmamış bir klasörde.

Uygulayıcı ona ilanı şimdi, burada açmasını öneriyor. Danışan telefonu eline alıyor, parmağı mesajın üstünde duruyor. Midesi sıkışıyor. "Ya başvurursam ve beni çağırmazlarsa?"

"O zaman ne olur?"

Danışan bir süre düşünüyor. "O zaman gerçekten bir işe yaramadığım ortaya çıkar." Parmağını ekrandan çekiyor.

Bu derste ne olacak

Davranışçı yaklaşımlar dersi (S05-P01-D02) Maruz bırakmayı tanıtmış, yöntemin mantığını ve genel kanıtını anlatmıştı. Burada soru başka: bir uygulayıcı bu karşılaşmaları masada nasıl kuruyor, sırasında neye dikkat ediyor ve sonunda neyi soruyor?

İlk bölüm kaçınılan durumların bir sıraya dizilmesini ve kişinin karşılaşma sırasında farkında olmadan kullandığı küçük kaçışları ele alıyor.

Usta katmanında bir karşılaşmadan neyin öğrenildiği üzerinde duruluyor: korkunun azalması mı, yoksa beklenen felaketin gerçekleşmemesi mi. Öğrenilenin başka ortamlara taşınması ve tekrarlayan davranışların engellenmesi de bu bölümde.

Bu derste geçen kişilerin hiçbiri gerçek değildir; hepsi ders için yazılmış kurgusal örneklerdir ve hiçbir danışan kaydından alınmamıştır.

Sıfır noktası

Kaçınma kısa vadede işe yarıyor: korku hemen azalıyor. Ama kişi korktuğu şeyin gerçekten olup olmayacağını hiçbir zaman öğrenemiyor ve korku bir sonraki sefere olduğu gibi kalıyor.

Bu örneklerde kaçınma korkuyu ortadan kaldırmıyor; onu dokunulmaz bir yerde koruyor. Maruz bırakma bu korumayı, planlı ve taşınabilir adımlarla kaldırmayı hedefliyor.

Mekanizma

Kaçınılanları sıraya dizmek

Küçük kaçışlar

Bazen kişi korktuğu durumla karşılaşıyor gibi görünse de, farkında olmadan küçük kaçışlar yapıyor. Bu kaçışlar karşılaşmanın öğretebileceği şeyi engelliyor.

Usta katmanı

Ne öğreniliyor?

Uzun yıllar maruz bırakmanın, korkunun bir durum karşısında tekrar tekrar yaşandıkça yavaş yavaş azalmasıyla işlediği düşünüldü. Bu azalma olabiliyor; ama bugünkü öğrenme temelli görüşe göre asıl öğrenilen şey başka: korkulan felaketin gerçekleşmediği ya da gerçekleşse de taşınabildiği.

Öğrenileni taşımak

S05-P01-D02'deki kanıt kartlarından biri, maruz bırakmayla öğrenilen yeni ilişkinin öğrenildiği ortama bağlı kalabileceğini ve başka bir ortamda korkunun geri dönebileceğini gösteriyordu. Beceri düzeyinde bu, karşılaşmaların nasıl çeşitlendirileceği sorusuna dönüşüyor.

Sınır ve güvenlik

Bu ders maruz bırakmanın beceri düzeyindeki ilkelerini tanıtıyor; bir kaygı ya da takıntı tedavisi yürütme yetkisi vermiyor. Maruz bırakma, basamakların doğru kurulmasını ve kişinin sürece gerçekten ortak edilmesini gerektiren, eğitim ve süpervizyon isteyen bir yöntem.

Maruz bırakma, gerçekten tehlikeli durumlar için kullanılmıyor. Korkulan şey gerçek bir risk taşıyorsa, örneğin şiddet uygulayan bir kişiyle karşılaşmak ya da güvenli olmayan bir ortama girmek, bu bir kaçınma değil haklı bir korunma.

Travma sonrası güçlüklerde, ağır çökkünlükte, alkol ya da madde kullanımının sürdüğü dönemlerde ve kendine zarar verme riski olan kişilerde maruz bırakmanın zamanlaması ve biçimi ayrıca değerlendiriliyor.

Kendini ya da bir başkasını güvende hissetmediğin bir durumdaysan eğitim içeriğiyle bekleme. Bulunduğun ülkenin acil hattına, en yakın acil servise ya da bir ruh sağlığı uzmanına başvur. Eğitim içeriği acil durumu yönetmez.

Kendin dene

Aklında kalsın

Kaçınma merdiveni, kaçınılan durumların kolaydan zora sıralandığı ve karşılaşmanın bu sırayla ilerlediği listedir; basamaklar kişiyle birlikte yazılır.

Güvenlik davranışı, korkulan durumda kaçışı gizlice sürdüren küçük davranışlardır; kişi korkulanın olmamasını bu davranışa bağlar.

Beklenti ihlali, korkulan sonucun önceden yazılıp karşılaşmadan sonra sınanmasıdır; soru "korkun azaldı mı?" değil, "korktuğun şey oldu mu?"dur.

Bağlamı çeşitlendirme, aynı korkuyla farklı yerlerde, saatlerde ve kişilerle karşılaşmaktır; öğrenmenin tek bir bağlama bağlı kalmasını azaltmayı amaçlar.

Tepki önleme, takıntılı düşüncelerin ardından gelen tekrarlayan davranışların planlı biçimde yapılmamasıdır.

Kahvehanede duyulan ilan bir ay sonra hâlâ cevapsız. Ama danışan artık o ilanın cevabını, kendi değerinin cevabı gibi beklemiyor.

Sonraki derse köprü

Maruz bırakma danışana korktuğu şeylerin çoğunun olmadığını, olanların da taşınabildiğini gösterdi. Ama bir şey değişmedi: başvurusuna cevap gelmediği her gün, içindeki sert ses hâlâ aynı cümleyi kuruyor ve danışan bu sese karşı kendine nazik olmayı bilmiyor.

S08-P01-D05 «Kabul, farkındalık ve şefkat» bu sesle çalışıyor: değiştirilemeyen bir durumla birlikte yaşamayı, düşünceyle arasına mesafe koymayı ve kişinin kendine, zor bir anında yakın bir arkadaşına davranacağı gibi davranabilmesini.