Kişilerarası ve bağlanma temelli yaklaşımlar

Açılış sahnesi

Tezin son bölümü danışmana gitti. Danışan bu haftaya sevinçle girmeyi bekliyormuş; oysa sabahları yataktan zor kalkıyor, arkadaşlarının davetlerini geri çeviriyor, akşamları ağlıyor. "Bitiyor ve neden bu kadar kötüyüm bilmiyorum," diyor.

Uygulayıcı önce takvime bakıyor. Tez teslim edildiğinde danışan altı yıldır yaşadığı şehirden ayrılacak, memleketine, annesinin yanına dönecek, orada bir iş arayacak. Öğrenci evi dağılıyor, kütüphanedeki arkadaşlar kalıyor, sabah yürüyüşlerinin yolu bitiyor.

"Bir şey bitmiyor sadece," diyor uygulayıcı, "bir hayat değişiyor." Danışan uzun süre susuyor, sonra başını sallıyor. Kötü hissetmesinin nedeni tezin kendisinden çok, tezle birlikte biten her şeymiş.

Bu derste ne olacak

İlk bölüm kişilerarası terapinin temel önermesini kuruyor: ruh hâli ile kişinin bugünkü yakın ilişkileri birbirini karşılıklı olarak etkiliyor ve çalışma, bu ilişkilerde odaklanılacak belirli bir alan seçilerek yürütülüyor.

Ardından bu alanlardan biri ayrıntılandırılıyor: bir hayat döneminden ötekine geçişin getirdiği kayıplar ve yeni yükler. Aynı bölümde kişilerarası çalışmanın en somut araçlarından biri, tek bir konuşmanın satır satır incelenmesi yer alıyor.

Usta katmanında bağlanma temelli yaklaşımların merkezindeki beceri ele alınıyor: kendinin ve ötekinin zihnini düşünebilmek ve bu becerinin tam da en çok gerektiği anda nasıl kesildiği. Kanıtın durumu da bu bölümde.

Bu derste geçen kişilerin hiçbiri gerçek değildir; hepsi ders için yazılmış kurgusal örneklerdir ve hiçbir danışan kaydından alınmamıştır.

Sıfır noktası

Bir değişikliğin sevinçli olması, beraberinde bir kayıp taşımadığı anlamına gelmiyor; insanlar kimi zaman bunu ancak sonradan fark ediyor.

Bu örneklerde kişinin ruh hâli ilişkilerindeki bir değişimle birlikte değişiyor. Kişilerarası yaklaşımların başlangıç noktası tam bu bağ.

Mekanizma

İlişki ve ruh hâli

Kişilerarası terapi, ruhsal güçlüğün nedeni ne olursa olsun, bugün kişinin yakın ilişkileriyle iç içe yaşandığını ve bu ilişkilerde bir şeyin değişmesinin ruh hâlini de değiştirebileceğini söylüyor. Yaklaşım geçmişin nasıl kurulduğunu değil, bugünkü ilişkilerde neyin zorlandığını çalışıyor ve süreci baştan belirlenmiş bir süreyle sınırlıyor.

Bir dönemden ötekine

Usta katmanı

Bir konuşmanın satırları

Zihni düşünmek

Bağlanma temelli yaklaşımlar, erken ilişkilerde kurulan beklentilerin, S01-P03-D06'da İçsel çalışan model diye adlandırılan örüntülerin, bugünkü ilişkilerde de işlediğini söylüyor. Bu yaklaşımların üzerinde en çok durduğu beceri, kişinin kendi davranışını ve ötekinin davranışını, arkasındaki duygu, istek ve düşüncelerle birlikte anlayabilmesi.

Bu yaklaşımlarda uygulayıcının kendi tutumu da çalışmanın parçası. Danışanın bir anlatısında duygular yükseldiğinde uygulayıcı yorum yapmayı hızlandırmıyor, tersine yavaşlıyor: ne olduğunu adım adım soruyor, kendi anlamadığı yeri açıkça söylüyor, danışanın zihnine dair tahminini kesin bir hüküm gibi değil, düzeltilebilecek bir öneri gibi sunuyor. Seansta danışanla arasında bir yanlış anlama yaşandığında bunu örtmüyor; birlikte incelenecek küçük bir örnek olarak masaya koyuyor. Danışan böylece zihinselleştirmeyi anlatılan bir kavram olarak değil, iki kişi arasında yaşanan bir deneyim olarak tanıyor.

Sınır ve güvenlik

Kişilerarası terapi ve zihinselleştirme temelli tedavi, kendi eğitim programları ve süpervizyonları olan yapılandırılmış yöntemler. Bu ders bir tanıtım; bu yöntemleri uygulama yetkisi vermiyor.

Bir yaşam geçişinin getirdiği hüzün olağan bir tepki olabilir ve kendiliğinden hafifleyebilir. Ama ruh hâlindeki düşüş haftalardır sürüyor, uyku, iştah ve günlük işlevler belirgin biçimde bozulmuşsa, bu bir geçiş hüznü olarak geçiştirilmiyor; bir uzmana başvurmak gerekiyor.

Bir yaşam geçişi ya da ilişki kaybından sonra ölmek istediğini ya da canını yakmayı aklından geçirdiğini anlatan biriyle yapılacak ilk iş ilişki çalışması değil, onun güvenliği.

Kendini ya da bir başkasını güvende hissetmediğin bir durumdaysan eğitim içeriğiyle bekleme. Bulunduğun ülkenin acil hattına, en yakın acil servise ya da bir ruh sağlığı uzmanına başvur. Eğitim içeriği acil durumu yönetmez.

Kendin dene

Aklında kalsın

Kişilerarası odak alanı, çalışmanın etrafında döndüğü ilişki alanıdır; yas, anlaşmazlık, yaşam geçişi ya da ilişki kurma güçlüğünden biri, ruh hâlindeki değişimin zamanlamasına bakılarak seçilir.

Yaşam geçişi, bir dönemden ötekine geçişin getirdiği kayıp ve kazanç hesabıdır; eski dönemin vedası ile yeni dönemin ilişkileri birlikte çalışılır.

İletişim çözümlemesi, belirli bir konuşmanın cümle cümle yeniden kurulmasıdır; amaç haklıyı bulmak değil, kastedilen ile anlaşılanın nerede ayrıldığını görmektir.

Zihinselleştirme, kendi ve başkalarının davranışını arkasındaki iç dünyayla birlikte anlama becerisidir; zihin okumak değil, ihtimalleri açık tutmaktır.

Zihinselleştirmenin kesilmesi, yoğun duygu altında bu becerinin geçici olarak kaybolmasıdır; hedef onu önlemek değil, fark edip yeniden başlatmaktır.

Tez bitti. Danışanın bu haftaki gözyaşları tezle ilgili değildi; bir şehre, bir hayata ve bir mesafeye verilen vedaydı.

Sonraki derse köprü

Tez danışanıyla sekiz ders boyunca aynı güçlük sekiz farklı yaklaşımdan okundu. Bu güçlüğün hiçbir aşamasında, geçmişte yaşanmış ve bugün hâlâ yaşanıyormuş gibi geri gelen bir olay yoktu.

S05-P01-D09 «Travma odaklı yöntemler» bu yüzden tez vakasını bırakıyor. Orada ele alınan güçlük başka türden: geçmişte kalması gereken bir olayın bir anı gibi değil, şimdi oluyormuş gibi geri gelmesi ve yalnızca bu tür bir güçlük için geliştirilmiş yöntemlerin ne yaptığı.