Bağlamsal ve üçüncü dalga yaklaşımlar

Açılış sahnesi

Altıncı haftada tez danışanı biraz yorgun geliyor. Düşünce kayıtları işe yaramış, bir bölüm gitmiş, cevap iyi gelmiş. Ama her sabah masaya oturduğunda aynı ses yine orada: berbat yazıyorsun, bunu herkes görecek. Artık ona inanmıyor, yine de her sabah onunla tartışmaktan yorulmuş. "Her gün aynı davayı yeniden kazanmam gerekiyor gibi," diyor.

Uygulayıcı bu kez cümleyi incelemeyi önermiyor. Başka bir şey soruyor: "O ses masada otururken yazabilir misiniz? Susturmadan, cevap vermeden, yalnız yanınızda dururken?"

Danışan şaşırıyor. Sesin susmasını bekliyormuş. Uygulayıcı sesin susmayabileceğini, ama yazmanın ona bağlı olmayabileceğini söylüyor. O gün, ses tam yanında dururken ilk kez yarım saat yazıyor.

Bu derste ne olacak

İlk bölüm bu yaklaşım ailesinin temel kaymasını ele alıyor: düşüncenin doğru olup olmadığını sormak yerine kişinin düşünceyle nasıl bir ilişki kurduğunu sormak ve dikkati yargılamadan şimdiki ana taşımak.

Usta katmanında iki kavram işleniyor. Biri yönün kaynağı: kişinin ne yapacağını hissettiği şeyden değil, neyi önemsediğinden alması ve bunun zorlayıcı iç yaşantılar varken bile sürdürülebilmesi. Öteki iki zıt görünen şeyin birlikte tutulması: kişinin olduğu hâliyle anlaşılması ile değişmesi gerektiği.

Kanıtın durumu ve bu yaklaşımların öncekilerden daha iyi olup olmadığı sorusu da aynı bölümde.

Bu derste geçen kişilerin hiçbiri gerçek değildir; hepsi ders için yazılmış kurgusal örneklerdir ve hiçbir danışan kaydından alınmamıştır.

Sıfır noktası

Gündelik hayatta insanlar sık sık istemedikleri bir iç sesle birlikte bir şeyi yapmaya devam ediyor; bunun için sesi susturmaları gerekmiyor.

Bu örneklerde kimse iç sesi yenmiyor. Yaptıkları, sesin yönetim koltuğundan inmesini sağlamak.

Mekanizma

Düşünceyle kurulan ilişki

Bilişsel yaklaşım düşünceyi içeriği üzerinden ele almıştı: doğru mu, kanıt ne diyor? Bağlamsal yaklaşımlar aynı düşünceye başka bir soruyla bakıyor: bu düşünce, kişinin şu an yapmak istediği şey için ne işe yarıyor, ve kişi ona ne kadar yapışmış durumda? Bu ailenin adı buradan geliyor; bir düşünce kendi içinde değil, içinde bulunduğu bağlamda ve gördüğü işle değerlendiriliyor. S01-P02-D09'da tanımlanan Deneyimsel kaçınma bu yaklaşımların kaçınmayı nasıl tanımladığını zaten söylemişti: kaçınılan şey çoğu zaman dışarıdaki bir durum değil, kişinin kendi iç yaşantısı.

Şimdiki an

Usta katmanı

Yönün kaynağı

İki şeyi birlikte tutmak

Sınır ve güvenlik

Burada anlatılan kavramlar bir yöntem eğitimi yerine geçmiyor. Kabul ve kararlılık terapisi, farkındalık temelli programlar ve diyalektik davranış terapisi kendi yapılandırılmış eğitimlerini, uygulama sürelerini ve süpervizyonlarını gerektiriyor; özellikle diyalektik davranış terapisi, kendine zarar veren kişilerle bir ekip yapısı içinde uygulanıyor.

Farkındalık alıştırmaları herkes için aynı etkiyi yapmıyor. Bazı kişilerde, özellikle ağır travma öyküsü olanlarda, dikkati uzun süre bedene ya da iç yaşantıya yöneltmek eski deneyimleri beklenmedik yoğunlukta geri getirebiliyor. Bu yüzden alıştırmanın süresi, biçimi ve gözler açık ya da kapalı yapılması kişiye göre ayarlanıyor ve kişi istediği an durabiliyor.

Bir düşünceyle mesafe kurmak her düşünce için uygun bir hamle değil. Ölümü ya da kendine zarar vermeyi düşündüğünü anlatan bir kişiye "bu yalnız bir düşünce" denmiyor; bu cümle önce ciddiye alınıyor ve güvenlik konuşuluyor.

Kendini ya da bir başkasını güvende hissetmediğin bir durumdaysan eğitim içeriğiyle bekleme. Bulunduğun ülkenin acil hattına, en yakın acil servise ya da bir ruh sağlığı uzmanına başvur. Eğitim içeriği acil durumu yönetmez.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bilişsel ayrışma, düşünceyi gerçeğin kendisi değil zihnin ürettiği bir cümle olarak görmektir; içerik değişmez, düşünceye tutunma biçimi değişir.

Bilinçli farkındalık, dikkati amaçlı ve yargılamadan şu ana yöneltmektir; hedefi sakinlik değil, olanı olduğu gibi fark etmektir.

Değer yönelimi, davranışı hissedilenden değil önemsenenden seçmektir; değer bir hedef gibi bitmez, bir yön olarak kalır.

Psikolojik esneklik, zorlayıcı iç yaşantılarla temas hâlindeyken değerlere uygun davranabilmektir; bu yaklaşımların sağlık tanımı iç yaşantının hoşluğu değil, yönün korunmasıdır.

Diyalektik denge, anlaşılmak ile değişmek gibi zıt görünen iki şeyi birlikte tutmaktır; biri eksik kaldığında öteki ya baskıya ya boş teselliye dönüşür.

Tez danışanının sesi bitmedi. Değişen, sesin masada artık yalnızca bir yolcu olması; direksiyonda başka biri oturuyordu.

Sonraki derse köprü

Üçüncü dalga yaklaşımlar değerlerden ve şimdiki anla temastan söz etti, ama bunu hâlâ alıştırmalar, adımlar ve yapılandırılmış yöntemlerle yaptı.

S05-P01-D05 «Hümanistik, varoluşçu ve deneyimsel yaklaşımlar» başka bir yerden başlıyor: değişimin aracı bir teknik değil, iki kişi arasındaki ilişkinin kendisi ve kişinin kendi yönünü bulma kapasitesi. Aynı tezin arkasındaki daha büyük soru da orada açılıyor: bu hayat, bu çaba ne için?