Toplumsal cinsiyet

Açılış sahnesi

Bir çift, hastalanan çocuklarının yanında geceyi nöbetleşe geçiriyor. İkisi de sabaha kadar birkaç kez uyanıyor, ikisi de aynı miktarda uyku alamıyor.

Sabah kapıyı çalan bir komşu, ikisinden birine bakıp "gözlerin torbalanmış, herhalde hiç uyuyamadın" diyor, elindeki poşeti uzatıyor, biraz dinlenmesini öneriyor. Ötekine hiçbir şey sormuyor; sanki geceyi zaten hep o geçiriyormuş gibi, soru akla bile gelmiyor.

İkisi aynı geceyi yaşadı. Biri yorgunluğu için bir teselli aldı ama bu teselli küçük bir şüpheyi de taşıyordu: demek bu gece senin için zormuş, olağan değilmiş. Öteki yorgunluğu hiç görülmediği için hiçbir şey almadı; onun için bu gecenin olağan sayıldığı, sorulmaya bile değer bulunmadığı ortaya çıktı.

Üç gün sonra ikisi de aynı iş yerinde aynı dikkatsizlikle karşılaşıyor. Biri "dinlenmen lazım" cümlesini duyuyor, öteki "bugün neyin var" sorusuyla karşılanıyor — sanki dikkatsizlik ondan hiç beklenmiyormuş gibi.

Bu derste ne olacak

Bu ders dört durakta ilerliyor. İlk durak, bir beklentinin bir duyguyu ya da bir yorgunluğu nasıl söylenebilir ya da söylenemez kıldığına bakıyor. İkinci durak, aynı tablonun kişinin cinsiyetine göre nasıl başka bir adla karşılandığına. Üçüncü durak, yardım istemenin kendisinin neden bazen bir rolle çeliştiğine ve bunun başvuruyu nasıl geciktirdiğine. Son durak, bir görüşme odasında uygulayıcının kendi sessiz varsayımının soruyu daha sorulmadan nasıl daralttığına.

Bu dersin ana fikri şöyle özetlenebilir: rol beklentisi bir tarafı kayırıp ötekini ezen basit bir tablo değil; her konumda başka bir şeyi söylenemez kılıyor. Bir konumda "yoruldum" cümlesi ağza alınamıyor, başka bir konumda "kızgınım" cümlesi ağza alınamıyor — ikisi de aynı mekanizmanın, beklentinin, iki ayrı ürünü.

Klinik karşılığı da iki taraflı: bazı şeyler kişi tarafından hiç anlatılmıyor, bazı sorular uygulayıcı tarafından hiç sorulmuyor. Bu derste ikisine birden bakılıyor.

Bu derste geçen kişilerin hiçbiri gerçek değildir; hepsi ders için yazılmış kurgusal örneklerdir ve hiçbir danışan kaydından alınmamıştır.

Sıfır noktası

Bu beklenti öğrenilmiş bir kural gibi işliyor: kimse onu tek bir cümleyle öğretmiyor ama herkes onu bir yerlerden alıyor.

S03-P01-D08'de konuştuğumuz Rol borcu burada da geçerli; fark şu ki bu borcun kalemleri kişinin girdiği tek bir ilişkiden değil, taşıdığı cinsiyetten türetiliyor.

Mekanizma

Beklentinin sesi kısması ve aynı tablonun başka okunması

Bir sıkıntı hissedilme biçiminden önce anlatılma biçiminden geçiyor. S01-P02-D08'de konuştuğumuz Gösterim kuralları, bir toplulukta hangi duygunun kimin yanında ne kadar gösterilmesinin uygun sayıldığını belirliyordu; cinsiyet, bu kuralın en sık işlediği eksenlerden biri.

Gösterilemeyen duygu ortadan kaybolmuyor, başka bir adla geri dönüyor — bir bedensel yakınma, bir sinirlilik, bir geri çekilme olarak. Bunu karşılayan kişi de aynı sinirliliği ya da geri çekilmeyi kimin gösterdiğine göre farklı okuyor.

Yardım aramanın maliyeti

S00-P01-D10'da konuştuğumuz Yardım arama dört eşikten oluşuyordu: sorunu adlandırmak, yardımın gerekli olduğuna karar vermek, nereye gidileceğini bulmak, gerçekten başvurmak. Cinsiyet rolü beklentisi bu dört eşiğin her birine ayrı ayrı girebiliyor.

Usta katmanı

Uygulayıcının kendi sessiz beklentisi

Bir görüşme odasında iki taraf var: anlatan kişi ve dinleyen kişi. Dinleyen kişi de bir cinsiyet rolü beklentisiyle büyüdü ve bu beklenti, hangi soruyu aklına getirip hangisini hiç düşünmeyeceğini sessizce belirliyor.

Bu üç örnekte hiçbir uygulayıcı kötü niyetli değil; hiçbiri bilerek bir tarafı görmezden gelmiyor. Soru, sorulmadan önce zaten bir varsayımla daralmış oluyor.

Burada da Grup içi değişkenlik ve Kültüre yükleme hatası geçerliliğini koruyor: aynı cinsiyetten iki kişi birbirinden çok uzak yaşıyor olabilir, bir davranışı doğrudan kişinin cinsiyetine bağlamak sorulması gereken diğer soruları kapatıyor. Cinsiyet de, S03-P03-D01'de görülen öteki kategoriler gibi, bir açıklama değil bir bağlam.

Sınır ve güvenlik

Bu ders boyunca hiçbir cinsiyetin davranışı bir açıklama olarak kullanılmadı. Bir kişinin bir şeyi taşıdığı cinsiyet yüzünden yaptığını söyleyen bir cümle bu dersin hiçbir yerinde kurulmadı ve kurulmamalı; anlatılan şey bir beklentinin etkisiydi, kişinin cinsiyetinin kendisi değil. Bu ders bir taraf tutmadı, kimseyi suçlamadı; rol beklentisinin her konumda ayrı bir bedeli olduğunu göstermeye çalıştı.

Bir uygulayıcının kendi cinsiyet rolü varsayımlarını yalnız kendi gözlemiyle fark etmesi güvenilir değildir; bu tür bir kör noktayı ancak dışarıdan bir bakış gösterebilir. Bunun için önerilen yol, sorduğu ve sormadığı soruları kayıtlarından geriye dönüp incelemek ve bulduklarını düzenli bir süpervizyon sürecinde paylaşmaktır.

Bir danışanın cinsiyeti, onun ne anlatacağını ya da ne kadar ciddiye alınacağını önceden belirlemek için kullanılamaz. Her danışanın anlattığı, o kişinin kendi hikâyesidir; rol beklentisi bir zemin sunar, kişinin kendisinin yerine geçmez.

Kendini ya da bir başkasını güvende hissetmediğin bir durumdaysan eğitim içeriğiyle bekleme. Bulunduğun ülkenin acil hattına, en yakın acil servise ya da bir ruh sağlığı uzmanına başvur. Eğitim içeriği acil durumu yönetmez.

Kendin dene

Aklında kalsın

Toplumsal cinsiyet, kişinin kendi özelliği değil, bir bağlamda cinsiyete atfedilen roller ve beklentiler bütünü; öğrenilmiş bir kural, doğuştan gelen bir veri değil.

Cinsiyet rolü beklentisi her konumda ayrı bir yük üretiyor — kayırılan tek bir taraf yok, her konumda başka bir şey söylenemez hâle geliyor.

Cinsiyete göre okunan belirti, aynı tablonun tarif edilen kişinin cinsiyetine göre başka bir adla ya da başka bir ciddiyetle karşılanması; tablo değişmiyor, ona konan ad değişiyor.

Yardım aramanın rol maliyeti, gecikmeyi kişinin isteksizliğine değil, yardım istemenin taşınan rolle çelişmesine bağlıyor.

Cinsiyet rolü varsayımı, bir uygulayıcının sormadan doldurduğu bir boşluk; aynı soru listesini elde tutmak, o listeyi kime ne zaman uygulayacağını seçme sorusunu ortadan kaldırmıyor.

Sonraki derse köprü

Bu derste konuşulan beklenti, kişiye dışarıdan atfedilen bir roldü — kişi o rolü taşıyordu, rol kişinin kim olduğunu değiştirmiyordu.

S03-P03-D04 «Cinsel yönelim ve kimlik», bu sınırın tam üstünde duran bir soruya geçiyor: beklenti bir rolden ibaret olmadığında, kişinin kendi kimliğinin bir parçası olduğunda neyin değiştiği. O dersin konusu burada açılmıyor; yalnızca kapı burada bırakılıyor.