Kriz değerlendirmesi

Açılış sahnesi

Bir kargo şoförü şehir içinde bir teslimat sırasında frenlerin tepkisinin birden değiştiğini hissediyor. Bir önceki durakta her şey her zamanki gibiydi; şimdi pedal daha geç ve daha yumuşak basıyor. Şoförün elinde bir harita da yok, yol kenarında bir tamirci de yok; önünde yalnızca bir kavşak var ve kararını o kavşağa varmadan vermesi gerekiyor. Yavaşlayıp bir sonraki sokağa mı çeksin, yoksa aracı olduğu şeritte tutup en yakın büyük caddeye mi ulaşsın? İki seçenek de riskli, ama seçenek sayısı hızla azalıyor; her an bir ihtimali kapatıyor.

Aynı günün ilerleyen bir saatinde bir manav, dükkânının kirasının zar zor karşılandığını düşünüyor. Bu da ağır bir mesele, ama manavın bu akşam bir karar vermesi gerekmiyor; yarın da, ondan sonraki gün de bu konuyu düşünebilir. Kira derdi büyüyor, ama zamanı sıkıştırmıyor.

İki durum da zorlayıcı, ama aralarındaki fark yükün büyüklüğünde değil. Biri zamanın kendisini daraltıyor ve önündeki tek bir kavşağa indiriyor, öteki zamana yayılmış kalıyor ve ertelenebiliyor. Bu dersin ayırdığı çizgi tam burada duruyor: bir durumu kriz yapan şey, taşınan yükün ağırlığı değil.

Bu derste ne olacak

Bu ders, bir kriz anında yapılan değerlendirmenin ne olduğunu ve neye dayandığını kavramsal düzeyde ele alıyor. Kimin hangi soruyu hangi sırayla soracağı, hangi başlığın atlanmayacağı ya da bir kararın hangi eşikte verileceği burada anlatılmıyor; bu ders uygulanabilir bir kılavuz değil ve bunu baştan söylüyor. Bu metni elinde tutup bir kriz değerlendirmesi yürütmeye kalkışmak, dersin amacının tam tersi olur.

Elde kalan bilgiyle bir güvenlik planı kurmak S03-P02-D07'nin, gerektiğinde bunu bir acil yönlendirmeye çevirmek S03-P02-D08'in konusu; ikisi de bu dersin dışında kalıyor. Bu ders yalnızca o ikisinin üzerine oturduğu zemini hazırlıyor: kriz nedir, değerlendirme neye yaslanır, nerede durur, neden tek kişinin işi değildir.

Aşağıdaki bölümler S03-P02-D05'in bıraktığı yerden devam ediyor; orada bir şüphenin nasıl fark edilip nereye aktarılacağı işlendi, burada bekleme payının tükendiği ve seçeneklerin daraldığı an ele alınıyor. Mekanizma krizi yapan şeye, değerlendirmenin dayandığı ayrı kaynaklara ve tek bir anın taşıdığı sınıra bakıyor. Usta katmanı, değerlendirmenin kendisinin nötr bir bilgi toplama işi olmadığını ve kararın neden yalnız başına verilmediğini ele alıyor.

Bu derste geçen kişilerin hiçbiri gerçek değildir; hepsi ders için yazılmış kurgusal örneklerdir ve hiçbir danışan kaydından alınmamıştır.

Sıfır noktası

S03-P02-D05, şüphe eşiğini geçen bir işaretin beklemeden bir uzmana ya da bir kuruma aktarılması gerektiğini anlattı. Orada sorun taşımanın kendisiydi: kararı erteleyen kişi, emin olmayı bekleyerek kendi payına düşen zamanı kaybediyordu.

Bu ders bir adım sonrasına bakıyor. Şüphe zaten taşınmış olabilir, ya da kriz başka bir yoldan doğrudan odaya girmiş olabilir; artık soru neyin bildirileceği değil, şimdi ne gerektiğidir. Kararı ertelemek burada bir seçenek olarak bile durmuyor, çünkü zamanın kendisi daralmış durumda.

Bu daralma her zorlayıcı durumda görülmüyor. Bir yük ağır olsa da kişi onu olağan yollarla taşıyabiliyorsa ve karar bugün verilmek zorunda değilse, orada henüz kriz yok; zorlayıcı bir dönem var. Ayrımı gösteren şey ağırlık değil, o anki daralma.

Mekanizma

Krizi yapan şey

Üç kaynağın örtüşmemesi

Bir kriz değerlendirmesi tek bir yerden beslenmiyor. Kişinin kendi anlattığı, o anda gözlenen ve kişinin dışındaki kaynaklardan gelen bilgi yan yana duruyor; bu üçü çoğu zaman birbirini doğruluyor, ama her zaman değil.

Anlık kesit yanılgısı

Usta katmanı

Değerlendirmenin kendisi bir temas

Kararın tek başına verilmemesi

Kriz anında uygulayıcı çoğu zaman kendini en yalnız hisseden taraf oluyor; karar hızlı verilmesi gereken, geri dönüşü zor bir karar ve o anda yanında kimse yokmuş gibi görünüyor. Oysa bu, uygulayıcının gerçekte en az yalnız kalması gereken an; kriz anındaki bir kararın tek bir kişinin omzunda durması, ne o kişi için ne de danışan için güvenli bir zemin kuruyor.

S02-P02-D04'ün ortak karar alma fikri burada başka bir biçimde karşımıza çıkıyor; orada kararı paylaşan danışandı, burada kararı taşımaya yardım eden bir süpervizör, bir meslektaş ya da bağlı olunan kurumun usulü, kararı tek bir kişinin sezgisinden çıkarmak yerine paylaşılan bir zemine oturtuyor. Bu paylaşım kararı yavaşlatmak için değil, kararın tek bir kişinin o anki yorgunluğuna, yakınlığına ya da öfkesine bağlı kalmaması için var.

Sınır ve güvenlik

Bu ders bir değerlendirmenin neye dayandığını, nerede yanıldığını ve neden tek başına yürütülmediğini anlattı. Burada okunanlar, okuyan kişinin eline bir kriz değerlendirmesi yapma yetkisini koymuyor; bu metni elinde tutan biri gerçek bir kriz anında bir değerlendirme yürütemez, çünkü metin uygulanabilir bir protokol içermiyor, sorulacak soruların sırasını vermiyor ve hangi durumun hangi eşiği geçtiğini söylemiyor.

Bunun nedeni bir eksiklik değil, bu dersin işinin başka bir yerde durması. Gerçek bir değerlendirmeyi yürütme yetkisi eğitim, süpervizyon ve bağlı olunan kurumun ya da mesleğin usulünden geliyor; bu ders yalnızca o usulün üzerine oturduğu kavramsal zemini kuruyor.

Kendini ya da bir başkasını güvende hissetmediğin bir durumdaysan eğitim içeriğiyle bekleme. Bulunduğun ülkenin acil hattına, en yakın acil servise ya da bir ruh sağlığı uzmanına başvur. Eğitim içeriği acil durumu yönetmez.

Kendin dene

Şimdi bakışını değiştir ve ileri sar. Aradan biraz zaman geçip aynı sahneye döndüğünde önüne kaç yol seriliyor? İlk bakıştaki yol sayısıyla geriye dönüp baktığındaki yol sayısını yan yana koy; hangisi dar, hangisi geniş görünüyor.

Bulduğun farkı son olarak tek cümleye sığdır: o ilk anda zamanın seni nasıl sıkıştırdığını, elindeki yolların nasıl azaldığını kendi cümlenle anlat. Bu alıştırmanın aradığı bir doğru cevap değil, daralan zaman ufkunu kendi geçmişinden bir sahnede tanıyabilmen.

Aklında kalsın

Kriz, sıkıntının büyüklüğüyle değil, olağan baş etme yollarının o anda iş görmemesi ve kararın ertelenemez hale gelmesiyle tanımlanıyor; aynı yük başka bir günde taşınabilirken bugün taşınamıyor olabilir.

Zaman ufku daraldıkça görünen seçenek sayısı da düşüyor; kişi geleceği değil, önündeki dar anı görüyor.

Bir değerlendirme anlatılanı, gözleneni ve yan kaynaktan geleni bir araya getiriyor; üçü her zaman aynı tabloyu çizmiyor ve hiçbiri tek başına yeterli sayılmıyor.

Tek bir andaki değerlendirme o anın haritasını çıkarıyor; sonraki günlerin garantisini vermiyor, çünkü risk kısa aralıklarla da değişebiliyor.

Sormanın kendisi nötr değil; iyi yürütülen bir değerlendirme aynı zamanda bir temas kuruyor, aceleye getirilen bir değerlendirme bu temasa zarar verebiliyor.

Kriz anı uygulayıcının en yalnız hissettiği an, ama gerçekte en az yalnız kalması gereken an; karar tek bir kişinin omzunda durmuyor.

Sonraki derse köprü

Bu ders, bir kriz anında değerlendirmenin neye dayandığını ve nerede durduğunu anlattı: bir kehanet değil bir karşılaşma, bir garanti değil bir harita ve bir temas.

Sonraki ders bu haritayla eldeki bilgiyi bir yere koyuyor: değerlendirme bittiğinde elde kalan tabloyla ne yapılacağı. S03-P02-D07 «Güvenlik planlamasının ilkeleri», elde bir tablo varken bunun somut bir güvenlik planına nasıl dönüştüğünü, bu dersin sınırını aşan bir adım olarak ele alıyor.