Kendine zarar

Açılış sahnesi

Bir ekip lideri, bir çalışanının zor bir dönemden geçtiğini ve kendine zarar verdiğini öğreniyor. Haberi ilk duyan kişi panikliyor, sesini yükseltiyor ve çalışanın masasına sürekli uğrayıp durumu soruyor. Aynı haberi alan başka bir yönetici ise sakin bir sesle teşekkür ediyor, sorularını dikkatli seçiyor, konuşmayı mahremiyeti koruyan bir ortama taşıyor ve ne olacağını birlikte planlıyor.

İkisi de aynı bilgiyi aldı, aynı niyeti taşıyordu. Ama biri güveni büyütüyor, öteki kapatıyor; fark bilgide ya da niyette değil, tepkinin biçiminde.

Bu ders tam olarak bu tepkiyi ve altındaki konuyu çalışıyor: kendine zarar verme davranışının ne olduğu, kimin işine yaradığı ve bir açıklamayla karşılaşıldığında bunun nasıl karşılanacağı.

Bu derste ne olacak

Bu dersin konusu dar tutuluyor: kendine zarar verme davranışının ne olduğu, hangi işlevi gördüğü, intihar düşüncesinden nasıl ayrıldığı ve bir açıklamayla karşılaşıldığında bunun nasıl karşılanacağı.

Üç şey kapsam dışında kalıyor ve her birinin kendi dersi var: değerlendirmenin usulü S03-P02-D06'ya, güvenlik planının kurulması S03-P02-D07'ye, acil durumda izlenecek yol S03-P02-D08'e ait.

Önce iki tablonun neden aynı şey olmadığını, ama ilişkisiz de olmadığını göreceğiz. Ardından davranışın işlevlerine ve görünümün ciddiyeti göstermediğine bakacağız. Usta katmanında kişinin kendi tepkisinin bakımı nasıl etkilediğini ve gizlemenin ne anlama geldiğini ele alacağız.

Bu derste geçen kişilerin hiçbiri gerçek değildir; hepsi ders için yazılmış kurgusal örneklerdir ve hiçbir danışan kaydından alınmamıştır.

Sıfır noktası

S03-P02-D02 bu konuyu değil, komşu bir konuyu güvenli biçimde konuşmanın dilini kurdu: intihar düşüncesi hakkında nasıl sorulacağı, nasıl dinleneceği ve nasıl yazılacağı. O dersin bıraktığı soru şuydu: kendine zarar verme davranışı görülen bir kişide bu düşünce de var mı sayılır.

Cevap hayır, ama bu hayır kolayca yanlış anlaşılıyor. İki tablo aynı şey değil ve birini görmek ötekini otomatik olarak göstermiyor. Aynı zamanda ikisi bütünüyle ilişkisiz de değil; öyküde biri varken ötekinin de sorulması gerekiyor, bu sorunun usulü ise S03-P02-D06'nın konusu.

Mekanizma

İki tablonun amaç bakımından ayrılması

İntihar düşüncesi hayatı sonlandırma isteğiyle ilgili; kendine zarar verme davranışı ise çoğunlukla dayanılmaz bir anı geçirmenin bir yolu. Amaç ters yönlerde duruyor: biri hayatı bitirmeyi, öteki devam edebilmeyi hedefliyor. Bu fark davranışın ciddiyetini değil, neye müdahale edildiğini değiştiriyor.

Davranışın gördüğü işlevler

Kendine zarar verme davranışı boşlukta ortaya çıkmıyor; bir işe yarıyor, bu yüzden tekrarlanıyor.

En sık bildirilen işlev, dayanılmaz bir duygu durumunu kısa sürede düşürmek; bu, S01-P02-D09'da tanımlanan duygu düzenlemenin uç bir biçimi olarak okunabiliyor. Ama tek işlev bu değil: bazı kişilerde davranış kendini cezalandırma işlevi görüyor, bazılarında içeride hissedilen bir şeyi dışarıda görünür kılıyor, bazılarında ise uzun süren bir uyuşma hissini sonlandırmanın yolu oluyor. Aynı davranış farklı kişilerde, hatta aynı kişide farklı dönemlerde farklı işlevlere hizmet edebiliyor.

İşlevi anlamak ile davranışı onaylamak aynı şey değil; işlev bilinmeden davranışın yerine geçecek başka bir yol da bulunamıyor.

Tıbbi ciddiyet yanılgısı

Bu yanılgı iki yönde de çalışıyor: görünüm ağırsa sıkıntının ağır, hafifse hafif olduğu düşünülüyor. Oysa hafif görünen bir tabloyla büyük bir sıkıntı taşınabiliyor, ağır görünen bir tabloyla dengeli bir dönemden geçilebiliyor. Görünümden yükü okumaya çalışmak çoğu zaman yanıltıyor.

Usta katmanı

Uygulayıcının kendi tepkisi

Bu açıklamayla karşılaşan kişinin kendi iç tepkisi, karşısındakinin ne kadar açık konuşacağını büyük ölçüde belirliyor. Dört tepki bakımı düzenli biçimde bozuyor: tiksinme, panik, aşırı tepki ve görmezden gelme.

Tiksinme sözle değil yüz ifadesiyle sızıyor; karşıdaki kişi bunu fark eder etmez bir daha açmıyor. Panik konuşmayı erken bir kriz yönetimine çeviriyor. Aşırı tepki, sürekli sorma ve herkese haber verme, güveni değil gözetlenme hissini büyütüyor. Görmezden gelme ise en sessizi: konu hiç açılmıyor, sanki söylenmemiş gibi davranılıyor.

Örtme

Bir kişi örttüğü sürece elindeki resim eksik kalıyor; ne sıklıkta olduğu, ne kadar sürdüğü, hangi durumlarda tetiklendiği bilinmez kalıyor. Bu, tablonun küçük değil, eksik ve yanıltıcı olduğu anlamına geliyor.

S01-P02-D05'teki sosyal bulaşma kavramı burada tersinden bir soru açıyor: örtme davranışı görünmez kılarken, bazı ortamlarda, akranlar arasında ya da kurumlarda, davranış tam tersine görünür ve paylaşılır hale gelebiliyor. İkisi çelişkili görünse de aynı gerçeğin farklı yüzleri: davranış bir yerde saklanırken bir başka yerde, farklı koşullar altında görünür olabiliyor.

Sınır ve güvenlik

Şu ana kadar anlatılanlar bir davranışı tanımanın ve karşılamanın çerçevesini veriyor: iki tabloyu amaç bakımından ayırmak, işlevi görünümden ayırmak, kendi tepkinin bakımı nasıl etkilediğini bilmek ve örtmenin elindeki resmi nasıl çarpıttığını görmek. Çerçeveyi bilmek ise gerçek bir açıklamanın ardından atılacak adımı tek başına belirleme hakkı doğurmuyor.

Bir kişi kendine zarar verdiğini anlattığında hangi adımların atılacağı ve riskin nasıl değerlendirileceği ayrı bir eğitim ve denetim gerektiriyor; bu yetki bu dersten değil, mesleki hazırlıktan, süpervizyondan ve kurumun kendi usulünden geliyor. Burada anlatılan, bir açıklamayı duyduğunda paniklemeden dinleyebilme kapasitesi; ne yapılacağına karar verme kapasitesi değil.

Kendini ya da bir başkasını güvende hissetmediğin bir durumdaysan eğitim içeriğiyle bekleme. Bulunduğun ülkenin acil hattına, en yakın acil servise ya da bir ruh sağlığı uzmanına başvur. Eğitim içeriği acil durumu yönetmez.

Kendin dene

Şimdi her birinin yanına, o davranışın sende hangi işi gördüğünü yaz: duyguyu hızla düşürmek mi, dikkatini başka yere çekmek mi, içindeki bir şeyi dışarı çıkarmak mı, yoksa başka bir şey mi. Aynı davranışın farklı günlerde farklı bir işlev görebileceğini de not et.

Listeni bitirdiğinde şuna bak: aynı işlevi gören birden fazla yol var mı. Yol tek değilse, biri elinden alındığında işlev ortadan kalkmıyor, yalnızca o yolu kaybediyorsun; bu da davranış ile işlevin neden ayrı şeyler olduğunu gösteriyor.

Aklında kalsın

Kendine zarar verme ile intihar düşüncesi aynı şey değil; amaçları ters yönde duruyor, biri devam etmenin biri bitirmenin yolu.

İki tablo ilişkisiz de değil; biri görülünce ötekinin de sorulması gerekiyor, bu sorunun usulü ayrı bir dersin konusu.

Davranışın en sık bildirilen işlevi dayanılmaz bir duygu durumunu hızla düşürmek, ama tek işlev bu değil ve işlevi anlamak davranışı onaylamak değil.

Görünümün hafifliği, altındaki yükün hafifliği anlamına gelmiyor; iki ölçü ayrı eksenlerde duruyor.

Dinleyenin kendi tepkisi, tiksinme, panik, aşırı tepki, görmezden gelme, bir sonraki açıklamanın gelip gelmeyeceğini belirliyor.

Örtme davranışı değiştirmiyor, yalnızca uygulayıcının elindeki tabloyu çarpıtıyor.

Sonraki derse köprü

Bu derste kurulan ayrım, zararın kime yöneldiğiyle ilgiliydi: kendine zarar verme davranışının kendi içinde bir amaç, bir işlev ve bir gizlenme biçimi taşıdığını gördük.

Sonraki ders aynı sorunun yönünü değiştiriyor: zarar kendine değil bir başkasına yöneldiğinde çerçeve nasıl değişiyor, hangi işlevler burada geçerli kalıyor, hangileri geçerli kalmıyor. S03-P02-D04 bu yön değişikliğini, bu dersin kurduğu ayrım ve işlev diliyle birlikte ele alıyor.