Sosyal öğrenme

Açılış sahnesi

Bir grup çalışmasında, sekiz haftadır aynı yerde duran bir danışan var. Yapılması kararlaştırılan şeyi anlıyor, gerekçesini biliyor, ama yapmıyor.

O hafta gruba yeni katılan biri konuşuyor. Kendisi de aynı yerde tıkanmış, ama geçen hafta denemiş. Nasıl olduğunu anlatıyor: ellerinin titrediğini, yarıda bırakmayı düşündüğünü, sonunda bitirdiğini.

Sekiz haftadır kımıldamayan kişi, o hafta deniyor.

Uzmanın sekiz oturumda söylediği her şey doğruydu ve aynı bilgiyi taşıyordu. Değişen tek şey, bilgiyi kimin taşıdığı.

Bu ders o farkı anlatıyor: neyin söylendiği kadar kimin yaptığı da bir öğrenme kaynağı — ve çoğu zaman daha güçlü olanı. Bilginin doğruluğu değişmiyor; taşıyıcısı değişince ağırlığı değişiyor.

Bu derste ne olacak

Önce öğrenmenin üçüncü yolunu kuracağız: yaşamadan, yalnız izleyerek öğrenmek.

Sonra hangi modelin işe yaradığını göreceğiz. Sezgiye ters bir sonuç var: en başarılı model, en beceriklisi değil.

Ardından öz yeterliğe geleceğiz. Bir kişinin yapabileceğine dair inancı, becerisinden bağımsız bir değişken ve davranışı belirliyor.

Sonrasında algılanan normlara bakacağız — insanların başkalarının ne yaptığına dair yanlış tahminleri ve bunun klinik sonuçları.

Son bölümde bu mekanizmanın zararlı yönde de çalıştığını konuşacağız ve orada dikkatli olmak gerekiyor.

Bu derste geçen kişilerin hiçbiri gerçek değildir; hepsi ders için yazılmış kurgusal örneklerdir ve hiçbir danışan kaydından alınmamıştır.

Sıfır noktası

Mekanizma

Hangi model işe yarıyor

Herkesin ne yaptığına dair tahmin

Usta katmanı

Mekanizmanın öteki yönü

Buraya kadar mekanizmanın yararlı tarafını konuştuk: korku azaltan model, cesaret veren anlatı, yükselen öz yeterlik. Ama aynı mekanizma yön ayırt etmiyor. Yayılmayı kolaylaştıran koşullar, yayılan şeyin ne olduğuna bakmıyor ve bu, hem klinik hem iletişim alanında ayrı bir sorumluluk doğuruyor.

Sınır ve güvenlik

Bu dersin bilgisi, başkalarını etkilemek için bir araç kutusu olarak okunabilir ve buradaki sınır açık: etki, kişinin rızası ve yararı gözetilmeden kullanıldığında bir yönlendirme değil bir manipülasyondur.

Zorlayıcı içeriklerin paylaşılması konusunda ayrı bir dikkat gerekiyor. Kendine zarar verme ve intiharla ilgili konular anlatılırken yöntem ayrıntısı verilmemesi, olayın öne çıkarılmaması ve yardım yollarının gösterilmesi güncel rehberlerin ortak önerisi. Bu, konunun konuşulmaması gerektiği anlamına gelmiyor — tersine, doğru biçimde konuşulması koruyucu.

Bir kişiye "senin de yapabileceğini gördün" demek, hazır olmadığı bir adım için baskıya dönüşebiliyor. Başkasının başarısını göstermek, kişinin kendi koşulları hesaba katılmadan kullanıldığında yetersizlik duygusunu artırıyor. Karşılaştırma bir kaldıraç olabildiği gibi bir yük de olabiliyor.

Grup çalışmaları güçlü bir öğrenme ortamı ama kendiliğinden güvenli değil. Yönetilmeyen gruplarda zararlı davranışların yayılması, zorlayıcı içeriklerin denetimsiz paylaşılması ve dışlanma yaşanabiliyor. Grup çalışması, eğitimli bir uygulayıcının yönetiminde yürütülür.

Kendini ya da bir başkasını güvende hissetmediğin bir durumdaysan eğitim içeriğiyle bekleme. Bulunduğun ülkenin acil hattına, en yakın acil servise ya da bir ruh sağlığı uzmanına başvur. Eğitim içeriği acil durumu yönetmez.

Kendin dene

Aklında kalsın

Öğrenmenin üçüncü yolu gözlem: kişinin ne yaşadığı değil, kimi izlediği de davranışını belirliyor.

Her model aynı ağırlıkta değil; benzerlik, yakınlık ve o alanda yetkin görülmek etkiyi büyütüyor.

Kusursuz model uzaklaştırıyor, zorlanmayı gösterip devam eden model yol açıyor.

Öz yeterlik beceriden ayrı bir değişken ve en çok küçük gerçek başarılarla, ikinci sırada başkasının başardığını görmekle yükseliyor.

İnsanlar başkalarının ne yaptığını çoğu zaman yanlış tahmin ediyor ve davranışlarını gerçeğe değil bu tahmine göre ayarlıyor.

Sonraki derse köprü

Üç öğrenme yolunun da ortak bir koşulu var: öğrenilenin bir yerde tutulması.

Peki tutulan şey nerede duruyor, nasıl geri çağrılıyor ve neden bir kısmı hiç geri gelmiyor? Terapide anlatılan her öykü bu sistemden geçerek geliyor ve sistemin nasıl çalıştığını bilmeden o öykülerin ne kadarına ne kadar güvenileceği de bilinemiyor. Sıradaki ders bunu ele alıyor: bellek sistemleri.