Edimsel öğrenme

Açılış sahnesi

Markette bir çocuk çikolata istiyor. Cevap hayır.

Ses yükseliyor. Etraftan bakışlar geliyor. İki dakika sonra çikolata sepete giriyor ve ağlama duruyor.

O iki dakikada iki ayrı öğrenme birden gerçekleşti.

Çocuk şunu öğrendi: ısrar yeterince yükseldiğinde sonuç değişiyor.

Ebeveyn de şunu öğrendi: çikolatayı vermek gürültüyü hemen bitiriyor.

İkincisi genellikle gözden kaçıyor ama daha güçlü. Çünkü ebeveynin öğrendiği şey, hoş olmayan bir durumun ortadan kalkması — ve bu, bilinen en dirençli öğrenme biçimlerinden biri.

Bu ders davranışın sonuçlarıyla nasıl şekillendiğini anlatıyor. Ve terapide en çok karşılaşılan örüntülerin neden bu kadar zor kırıldığını. Kavramların adları teknik ama işaret ettikleri yer gündelik: bir davranışın neden sürdüğünü anlamak için çoğu zaman kişinin geçmişine değil, o davranıştan hemen sonraki birkaç dakikaya bakmak yetiyor.

Bu derste ne olacak

Önce temel kuralı kuracağız: bir davranışın geleceğini, ardından gelen sonuç belirliyor.

Sonra en çok karıştırılan ayrımı yapacağız. Olumsuz pekiştirme ile ceza aynı şey değil ve karıştırıldığında klinik akıl yürütme baştan bozuluyor.

Ardından kaçınmaya geleceğiz. Terapide karşılaşılan örüntülerin çoğu buradan besleniyor.

Sonrasında pekiştirmenin ne sıklıkla verildiğinin neden davranışın kendisinden daha belirleyici olduğunu göreceğiz.

Son bölümde cezanın gerçekte ne yaptığını ve neyi yapmadığını konuşacağız.

Bu derste geçen kişilerin hiçbiri gerçek değildir; hepsi ders için yazılmış kurgusal örneklerdir ve hiçbir danışan kaydından alınmamıştır.

Sıfır noktası

Mekanizma

Kaçınmanın kendini koruması

Ne sıklıkla pekiştiriliyor

Buraya kadarki her şey pekiştirmenin varlığıyla ilgiliydi. Şimdi daha belirleyici bir soruya geliyoruz: aynı sonuç, her seferinde mi geliyor yoksa ara ara mı. Bu ayrım davranışın ne kadar kolay kurulduğunu değil, bırakıldığında ne kadar süre direndiğini belirliyor.

Usta katmanı

Ceza ne yapıyor, ne yapmıyor

Pekiştirmeyi doğru kullanmak

Sınır ve güvenlik

Bu dersin kavramları hızla bir denetim aracına dönüştürülebiliyor ve asıl risk burada.

Bir başkasının davranışını sonuçlarla yönlendirmek, o kişinin rızası ve yararı gözetilmediğinde bir müdahale değil bir baskı hâline geliyor. Yetişkin bir kişi üzerinde, onun bilgisi dışında kurulan bir pekiştirme düzeni etik olarak savunulamaz. Bu kavramlar kişinin kendi hedefi için ve kendisiyle birlikte kullanılıyor.

Çocuklarla ilgili kısımda ek bir uyarı gerekiyor: bu ders bir disiplin yöntemi öğretmiyor. Fiziksel ceza ve aşağılama içeren uygulamalar bu dersten hiçbir biçimde desteklenmiyor. Çocukta süregiden davranış sorunları, gelişimsel değerlendirme gerektiren tablolar olabildiği için bir uzmana götürülmeli.

Kaçınmanın azaltılmasına yönelik çalışmalar da eğitim isteyen uygulamalar. Kişinin hazır olmadığı bir anda kaçınmasını engellemek, öğrenme yerine güvensizlik üretebiliyor ve tabloyu ağırlaştırabiliyor. Bu ders böyle bir uygulamanın nasıl planlanacağını tarif etmiyor.

Bir davranışın sonuçlarıyla açıklanabilmesi, tıbbi bir nedenin bulunmadığı anlamına gelmiyor. İştah, uyku, hareket ve enerji düzeyindeki değişiklikler bedensel nedenlerden de doğabiliyor ve önce o yönde değerlendirilir.

Kendini ya da bir başkasını güvende hissetmediğin bir durumdaysan eğitim içeriğiyle bekleme. Bulunduğun ülkenin acil hattına, en yakın acil servise ya da bir ruh sağlığı uzmanına başvur. Eğitim içeriği acil durumu yönetmez.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir sonucun pekiştireç olup olmadığı hoşluğundan değil, davranışın sonraki sıklığından okunuyor.

Olumsuz pekiştirme cezanın eşi değil, tersi yönde çalışıyor: hoş olmayan bir şeyin ortadan kalkması davranışı artırıyor ve kaçınmanın gücü buradan geliyor.

Aralıklı pekiştirilen davranış sönmeye daha dirençli; tutarsızlık, hiç vermemekten daha güçlü bir öğrenme kuruyor.

Pekiştirme kesildiğinde davranış önce şiddetleniyor; bu bir başarısızlık değil, sönmenin bilinen ilk aşaması.

Ceza davranışı bastırıyor ama yerine ne konacağını öğretmiyor; öğrettiği şey çoğu zaman davranışın nerede yapılacağı oluyor.

Sonraki derse köprü

Buraya kadar öğrenmenin iki yolunu gördük: bir işaretin sonucu haber vermesi ve davranışın sonucuna göre şekillenmesi. İkisinde de kişinin bir şey yaşaması gerekiyordu.

Oysa insanın öğrendiklerinin önemli bir bölümü hiç yaşanmadan geliyor. Bir başkasının yaptığını görmek, sonucunu izlemek ve ona göre davranmak — üstelik bu, en çok da kimin yaptığına bağlı olarak değişiyor. Sıradaki ders bu üçüncü yolu ele alıyor: sosyal öğrenme.