Adli psikoloji

Açılış sahnesi

Bir salı akşamı, İzmir'de bir apartman dairesinde psikolog Elçin, televizyonda bir polisiye dizinin son bölümünü izliyor. Dizinin kahramanı, cinayet mahallinde beş dakika dolaşıyor, yerdeki bir bardağa ve devrilmiş bir sandalyeye bakıyor ve katilin "otuzlu yaşlarında, yalnız yaşayan, babasıyla sorunlu bir ilişkisi olan, araba tamiriyle uğraşan bir erkek" olduğunu söylüyor. İki sahne sonra katil tam da böyle biri çıkıyor.

Ertesi sabah Elçin'in masasında gerçek bir dosya var. Bir mahkeme, şiddet suçundan cezası biten bir adamın denetimli serbestlik koşullarını belirlemek için onun değerlendirilmesini istemiş. Elçin günün büyük kısmını adamın on yıllık kayıtlarını okuyarak, onunla iki kez görüşerek ve yapılandırılmış bir değerlendirme formunun her maddesini tek tek gerekçelendirerek geçiriyor. Raporunun sonuna kesin bir yargı değil, "orta düzeyde risk; şu koşullar bu riski artırır, şu destekler azaltır" diye yazıyor.

Elçin'in akşamı ile sabahı bu ders için yan yana kondu. Ama ekrandaki dahi profil uzmanı ile masadaki yavaş ve temkinli rapor arasındaki mesafe, adli psikolojinin halk arasındaki imgesiyle gerçek işi arasındaki mesafenin tam kendisi.

Bu derste ne olacak

M18-D04'te psikolojinin okula nasıl uygulandığını gördük. Bu derste, psikolojinin hukukla buluştuğu alana bakıyoruz.

Bu alanın bazı parçalarını seride daha önce gördük. M08-D08'de tanık ifadesinin ve teşhis sıralarının nasıl yanılabildiğini, M08-D07'de yanlış anıların nasıl oluşabildiğini tartıştık. Terapi Akademisi tarafında ise S09-P01-D06 adli değerlendirmeyi, uygulayıcının hem kişiye hem mahkemeye karşı sorumlu olmasından doğan çifte sadakati ve zorunlu tedaviyi işledi. Bu derste o parçaların tamamlayıcısı olan dört konuya bakıyoruz: suçlu profili çıkarmanın gerçek kanıtı, şiddet riskinin nasıl değerlendirildiği, yalan tespitinin sınırları ve masum insanların neden suç itiraf edebildiği.

Sıfır noktası

Psikoloji ile hukuk arasındaki ilişki, yirminci yüzyılın başında Almanya'da ve Amerika'da tanıklığın güvenilirliği üzerine yapılan deneylerle başladı. Psikologlar, insanların gördüklerini ne kadar doğru hatırladığını sınadı ve mahkemelerin tanıklara gösterdiği güvenin her zaman yerinde olmadığını gösterdi. Bu soru, M08-D08'de gördüğümüz gibi, bugün de alanın merkezinde.

Bugün adli psikologlar çok farklı işler yapıyor. Bir kısmı mahkemeler için değerlendirme yapıyor: Bir sanık yargılanmayı anlayabilecek durumda mı, bir ebeveyn çocuğunun velayetini üstlenebilir mi, bir mağdurun yaşadığı olay kalıcı bir ruhsal zarara yol açmış mı? Bir kısmı cezaevlerinde ve denetimli serbestlik kurumlarında çalışıyor. Bir kısmı da polis ve savcılıkla, örneğin çocuk mağdurlarla görüşme yöntemlerinin geliştirilmesinde işbirliği yapıyor.

Mekanizma

Profil uzmanı efsanesi

Açılıştaki dizide gördüğümüz profil uzmanı imgesi, büyük ölçüde 1970'lerde Amerika'da geliştirilen bir yönteme dayanıyor.

Bu uygulama dizilerde ve kitaplarda çok etkileyici görünüyor; ama bilimsel olarak ne kadar işe yaradığı uzun süre sınanmadı. Sınandığında ise sonuçlar beklenenden mütevazı çıktı.

Riski tahmin etmek

Adli psikologların en sık yaptığı işlerden biri, bir kişinin gelecekte şiddet uygulama ya da yeniden suç işleme riskini değerlendirmek. Sezgiyle formülün yarışı, M18-D01'in ana konusuydu; burada o yarışın sonucu bir insanın özgürlüğünü etkiliyor.

Bu araçlar, uzmanların yalnızca sezgilerine dayandığı değerlendirmelerden genellikle daha tutarlı. Ama ne kadar isabetli oldukları, bir sonucun nasıl okunduğuna bağlı.

M16-D07'de bir tarama testinin pozitif sonucunun ne anlama geldiğini doğal frekanslarla hesaplamıştık. Şiddet riski değerlendirmesinde de aynı mantık geçerli.

Yalanı yakalamak

Dizilerde sıkça görülen bir başka sahne, yalan makinesi testi. Poligraf, insanların yalan söylediklerinde bedensel olarak heyecanlanacağı varsayımına dayanıyor.

M10-D05'te klasik duygu kuramlarını incelerken, bedensel uyarılmanın yalnızca bir duyguya özgü olmadığını, kaygıdan, öfkeden ya da utançtan da doğabildiğini görmüştük. Poligrafın temel sorunu da bu: Masum ama kaygılı bir kişi de güçlü bedensel tepkiler gösterebilir; soğukkanlı bir yalancı ise göstermeyebilir.

Masumların itirafı

Belki de adli psikolojinin en şaşırtıcı konusu, işlemediği bir suçu itiraf eden insanlar.

Amerika'da daha sonra DNA kanıtıyla aklanan mahkûmların davalarını inceleyen bir kuruluşun kayıtlarına göre, bu davaların yaklaşık üçte birine yakınında sahte bir itiraf bulunuyordu. Sahte itiraf riskini artıran etkenler arasında çok uzun sorgulamalar, uykusuzluk, şüpheliye aslında var olmayan kanıtlar olduğunun söylenmesi, gençlik ve zihinsel yetersizlik sayılıyor.

Usta katmanı

Adli psikolojinin en hassas işlerinden biri, çocuk mağdurlarla ve tanıklarla görüşmek. M08-D07'de gördüğümüz gibi, bellek önerilere açık ve çocuklar özellikle yetişkinlerin yönlendirici sorularına karşı savunmasız olabiliyor.

Bu protokoller, S02-P03-D02'nin açık ve kapalı soru ayrımının adli bağlamdaki uygulaması. Ama burada bir sorunun biçimi, bir çocuğun güvenliğini ve bir yetişkinin özgürlüğünü aynı anda etkileyebiliyor.

Bir başka tartışma, adli psikoloğun rolüyle ilgili. S09-P01-D06'nın çifte sadakat dediği gerilim, adli psikolojinin merkezinde. Bir mahkeme için değerlendirme yapan psikolog, karşısındaki kişinin terapisti değil; onun söyledikleri gizli kalmayacak ve rapor, kişinin aleyhine de kullanılabilecek. Bunu değerlendirmenin başında kişiye açıkça söylemek, mesleki etiğin temel bir gereği.

Kanıtın sınırı

Adli psikoloji araştırmalarının önemli bir kısmı, laboratuvar ortamında, gerçek bir suçun ya da gerçek bir sorgulamanın yüksek risklerini taşımayan durumlarda yapılıyor. Bir öğrencinin bir deneyde yalan söylemesi ile bir sanığın özgürlüğü için yalan söylemesi aynı şey değil; laboratuvardaki bulguların gerçek hayata ne kadar taşınabileceği her zaman bir soru.

İkincisi, adli süreçlerdeki doğru cevabın çoğu zaman bilinmemesi. Bir risk aracının isabetini ölçmek için, kişilerin sonradan suç işleyip işlemediğini bilmek gerekiyor; ama kayıtlara geçmeyen suçlar, ölçülen isabetin gerçeği yansıtmamasına yol açabiliyor.

Üçüncüsü, her ülkenin mahkeme düzeni, bilirkişilik kuralları ve ceza infaz kurumları kendine özgü. Bu derste anlatılan bulguların büyük kısmı Kuzey Amerika ve Batı Avrupa'daki sistemlerden geliyor; Türkiye'de adli değerlendirmelerin hangi kurumlarca ve hangi biçimde yapıldığı, bu çalışmaların doğrudan kapsamına girmiyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Adli psikoloji, psikoloji bilgisinin hukuk sistemine uygulandığı alandır; mahkemelerin ehliyet, risk, velayet ve tanıklığın güvenilirliği gibi sorularına psikolojik bilgi sağlar, ama kararı hâkim verir.

Suçlu profili çıkarma, dizilerde göründüğü kadar güçlü değildir; veriye dayalı çalışmalarda profil uzmanları karşılaştırma gruplarından belirgin biçimde daha isabetli bulunmadı ve genel ifadeler profillerin sonradan hep isabetli görünmesine yol açabilir.

Yapılandırılmış risk değerlendirmesi araçları sezgiden daha tutarlıdır; ama "yüksek risk" dedikleri kişilerin yarısından azı sonradan şiddet uygular. Araçlar düşük riski belirlemede daha başarılıdır ve tek başına bir özgürlük kararının dayanağı olmamalıdır.

Poligraf yalanı değil bedensel uyarılmayı ölçer; belirli bir olaya ilişkin sorgulamalarda şansın üstünde ama hatalarla doludur ve tarama amaçlı kullanımı bilimsel olarak desteklenmez.

Masum insanlar da uzun ve baskılı sorgulamalar sonucunda suç itiraf edebilir; DNA kanıtıyla aklanan davaların önemli bir kısmında sahte itiraf bulunur.

Çocuklarla adli görüşmede açık uçlu sorular, yönlendirici sorulardan daha güvenilir bilgi verir. Bulguların önemli bir kısmı laboratuvar ortamından ve belirli hukuk sistemlerinden gelir.

Sonraki derse köprü

Adli psikologların değerlendirdiği davaların önemli bir kısmı, trafik kazalarından doğuyor: Bir sürücü kazadan sorumlu mu, kaza anında dikkatini dağıtan neydi, yeniden araç kullanması güvenli mi? Ama trafik psikolojisi, yalnızca kazadan sonra mahkemede değil, kazadan çok önce, yolda ve direksiyonun başında da çalışıyor.

İnsanlar neden hız sınırını aşıyor, neden direksiyonda telefona bakıyor? Sürücülerin çoğu kendini ortalamanın üstünde bir sürücü olarak görüyorsa, kazaları kim yapıyor? Ve bir sürücüyü değerlendirmek, onun güvenli bir sürücü olup olmadığını gerçekten öngörebilir mi? Yolun ve direksiyonun psikolojisiyle sürüyoruz: Trafik psikolojisi.