Nöropsikoloji

Açılış sahnesi

Konya'da bir üniversite hastanesinin nöroloji polikliniği. Elli iki yaşındaki şehirlerarası otobüs şoförü Yusuf Bey, üç ay önce bir iş kazasında başını çarpmış. Beyin görüntülemesi temiz çıkmış; ama Yusuf Bey o günden beri dikkatini toplamakta zorlandığını, yolları karıştırdığını ve çabuk yorulduğunu söylüyor. Şirketi, onun yeniden direksiyona geçip geçemeyeceğini soruyor.

Nöropsikolog Dr. Aslı Hanım, Yusuf Bey'le iki saat çalışıyor: bir kelime listesini hatırlaması, şekiller kopyalaması, karışık sayıları sıraya koyması, ekrandaki işaretlere hızla tepki vermesi isteniyor. Ardından Yusuf Bey'in eşiyle konuşuyor, eski iş kayıtlarına bakıyor, Yusuf Bey'in kaç yıl okula gittiğini soruyor. Sonunda raporuna tek bir cümleyle başlamıyor; "yolu tanıma ve hız konusunda belirgin bir sorun yok, ama uzun süreli dikkatte bir düşüş var" diye yazıyor ve birkaç ay sonra yeniden değerlendirme öneriyor.

Yusuf Bey ve Dr. Aslı Hanım bu ders için tasarlanmış kişiler. Ama Yusuf Bey'in şirketinin sorduğu soru, nöropsikolojinin her gün cevaplamaya çalıştığı sorulardan biri: Görüntülemede bir şey görünmüyorsa, bir insanın zihninde neyin değiştiğini nasıl bilebiliriz?

Bu derste ne olacak

M18-D01'de klinik psikolojinin değerlendirme, müdahale ve araştırma işlevlerini gördük. Bu derste, değerlendirme işlevinin özelleşmiş bir dalına bakıyoruz: beyindeki değişikliklerin düşünceye ve günlük işlere yansımasını sınayan nöropsikolojiye.

M04-D06'da beyin hasarından öğrenilenleri, ünlü vakaları, çifte ayrışmayı ve lezyon-belirti haritalamasını görmüştük. M04-D05'te ise beyin görüntüleme yöntemlerinin neyi gösterip neyi gösteremediğini tartıştık. Bu derste o bilginin klinikte nasıl kullanıldığına bakıyoruz: Bir nöropsikolog hangi sorulara cevap veriyor, hangi araçlarla çalışıyor, sonuçları yorumlarken nelere dikkat ediyor ve değerlendirmenin ardından neler yapılabiliyor?

Sıfır noktası

Nöropsikoloji, yirminci yüzyılın ortasında iki kaynaktan beslenerek ayrı bir alan hâline geldi. Birincisi, savaşlarda beyin yaralanması yaşayan askerlerle yapılan çalışmalardı. Sovyet nöropsikolog Aleksandr Luria, İkinci Dünya Savaşı'nda yaralanan binlerce askerle çalışarak, beyin hasarının hangi işlevleri nasıl etkilediğini ve bu işlevlerin nasıl yeniden kazandırılabileceğini inceledi. İkincisi, M12'de gördüğümüz psikolojik test geleneğiydi.

Beyin görüntülemesinin olmadığı dönemlerde, nöropsikolojik testler beyindeki hasarın yerini tahmin etmenin en önemli yollarından biriydi. Bugün görüntüleme bu işi çok daha iyi yapıyor. Ama nöropsikolojinin asıl sorusu değişti: Hasarın nerede olduğundan çok, kişinin günlük hayatta neyi yapabildiği ve neyi yapamadığı.

Mekanizma

Hangi sorular?

Nöropsikologlara gelen sorular çok çeşitli. Bazıları tanıyla ilgili: Bu unutkanlık bir bunamanın başlangıcı mı, depresyonun bir sonucu mu, yoksa olağan yaşlanma mı? M11-D11'de hafif bilişsel bozukluğun olağan yaşlanmadan nasıl ayrılmaya çalışıldığını görmüştük; bu ayrımın kliniğinde nöropsikolojik değerlendirme merkezi bir rol oynuyor.

Bazı sorular ise işlevsellikle ilgili: Bu kişi yeniden işine dönebilir mi, araba kullanabilir mi, kendi parasını yönetebilir mi, tek başına yaşayabilir mi? Bazıları tedaviyle ilgili: Bir beyin ameliyatından önce dil ya da bellek işlevlerinin durumu ne, ameliyattan sonra ne değişti? Bazıları da yasal sorular: Bir kazadan sonra kişinin zihinsel işlevlerinde kalıcı bir kayıp var mı?

Bir puanı nasıl okumalı?

Bir nöropsikolojik testten alınan puan, tek başına bir anlam taşımıyor. Puan, kişinin kim olduğuna göre yorumlanıyor. M03-D04'te normal dağılımı ve norm grubunu görmüştük. Nöropsikolojide normlar özellikle önemli; çünkü pek çok testte puanlar yaşa, eğitime ve kültürel geçmişe göre büyük ölçüde değişiyor.

Çaba ve geçerlik

Bir nöropsikolojik testin sonucu, kişinin teste ne kadar çaba gösterdiğine de bağlı. Bir kişi yorgun, depresif, kaygılı ya da bir dava sürecinde olduğu için tam çabasını göstermeyebilir. Bu, nöropsikolojinin en tartışmalı ama en önemli konularından birine yol açtı.

Usta katmanı

Nöropsikolojik testler büyük ölçüde sessiz, sakin bir odada, tek bir göreve odaklanmayı gerektiren koşullarda uygulanıyor. Ama günlük hayat böyle değil.

Değerlendirmenin bir amacı da rehabilitasyonu planlamak.

Kanıtın sınırı

Nöropsikolojik testlerin normlarının önemli bir kısmı, Kuzey Amerika ve Avrupa'daki görece eğitimli örneklemlerde geliştirildi. Bu normların başka kültürlere, dillere ve eğitim düzeylerine doğrudan taşınması, Ardila ve arkadaşlarının uyardığı türden yanlış sonuçlara yol açabiliyor. M15-D01'de gördüğümüz ölçüm eşdeğerliği sorunu, burada doğrudan bir hastanın tanısını etkileyebiliyor.

İkincisi, ekolojik geçerlik sorunu. Testlerin bir kısmı, günlük hayattaki işlevselliği orta düzeyde öngörüyor; bir kişinin test puanından onun işe dönüp dönemeyeceğine ya da araba kullanıp kullanamayacağına kesin olarak karar vermek çoğu zaman mümkün değil. Bu yüzden nöropsikologlar test sonuçlarını, aileden alınan bilgi ve gerekirse gerçek ortamda yapılan gözlemlerle birleştiriyor.

Üçüncüsü, performans geçerliği testlerinin kendisi de kusursuz değil. Ağır bunama ya da ileri düzey bir zihinsel engel gibi bazı durumlarda, gerçekten hasta olan kişiler de bu testlerde başarısız olabiliyor. Bu yüzden bu testlerin sonuçları, kişinin bütün durumu içinde yorumlanmalı.

Kendin dene

Aklında kalsın

Nöropsikoloji, beyin dokusundaki değişikliğin zihinsel işlevlere ne kattığını ve neyi eksilttiğini test eden bir uzmanlık; görüntülemenin beynin yapısını gösterdiği yerde, nöropsikolojik değerlendirme bu yapının günlük işlevselliğe yansımasını ölçüyor.

Nöropsikologlar tanıya, işlevselliğe, tedavi planlamasına ve hukuki süreçlere ilişkin sorulara cevap veriyor: Bu unutkanlık neyin işareti, bu kişi işine dönebilir mi, ameliyat hangi işlevleri etkileyebilir?

Bir test puanı, yaş, eğitim, kültür ve kişinin hastalık öncesi işlevsellik düzeyine göre yorumlanmalı; okuma yazma deneyimi dil dışı görünen testleri bile etkiliyor.

Teste gösterilen çaba, puanları beyin hasarının ağırlığından daha fazla etkileyebiliyor; performans geçerliği testleri bunu değerlendiriyor, ama başarısızlık her zaman bilinçli bir aldatma anlamına gelmiyor.

Testlerin günlük hayatı ne ölçüde öngördüğü sınırlı; bilişsel rehabilitasyonun bazı biçimleri, özellikle telafi stratejileri ve dikkat eğitimi, güçlü kanıta sahip.

Normların büyük kısmı farklı kültür ve eğitim düzeylerinde geliştirildi; bu normların doğrudan taşınması yanlış tanılara yol açabiliyor.

Sonraki derse köprü

Açılıştaki Yusuf Bey'in değerlendirmesini isteyen, bir hastane değil, onun çalıştığı şirketti. Şirket, onun işini güvenle yapıp yapamayacağını bilmek istiyordu. Psikoloji, iş hayatında bu tür sorulara yalnızca bir kazadan sonra değil, her gün cevap vermeye çalışıyor.

Bir şirket, yüzlerce başvuru arasından hangi adayın işi en iyi yapacağını nasıl seçebilir? İnsanları işlerinde ne motive ediyor ve bir kurumun kültürü, çalışanların davranışını nasıl biçimlendiriyor? Psikolojinin iş yerine uygulandığı alan, bu sorularla uğraşıyor. Modülün üçüncü dersi bu alanı tanıtıyor: Endüstri ve örgüt psikolojisi.