Başa çıkma

Açılış sahnesi

Samsun'da bir hastanenin ameliyathane koridoru. Anneleri altı saatlik bir kalp ameliyatında. Serkan, elindeki telefonda ameliyatla ilgili bulabildiği bütün makaleleri okuyor, sorulacak soruların listesini çıkarıyor, iki kez hemşire masasına gidip bilgi istiyor. Kız kardeşi Dilek ise bir bulmaca dergisi açmış, arada bir arkadaşına mesaj atıyor, bir ara kantine gidip ikisine çay getiriyor.

Dördüncü saatte Serkan dayanamıyor: "Annemiz içeride, sen bulmaca çözüyorsun." Dilek sakin cevap veriyor: "Ameliyatı ben yapmıyorum. Sen o listeyle ne değiştireceksin?"

Altı ay sonra durum tersine dönüyor. Annenin rehabilitasyon programı başlıyor; ilaç saatleri, yürüyüş planı, diyet ve kontrol randevuları var. Bu kez Serkan'ın listeleri herkesin işine yarıyor, Dilek ise programı takip etmekte zorlanıyor.

Serkan ile Dilek'i ve o koridoru biz kurduk; gerçek bir aileden alınmadılar. Ama ikisinin birbirine yönelttiği suçlama, başa çıkma araştırmasının en eski sorusunu taşıyor: Bir zorluk karşısında yapılan şeylerden hangisi doğru? Cevabın, yapılan şeyden çok yapıldığı duruma bağlı olabileceği, bu dersin konusu.

Bu derste ne olacak

M16-D01, stresi olay ile kişi arasındaki bir tartının sonucu olarak tanımladı: Olay ağır basıyor, eldeki imkânlar hafif kalıyorsa stres doğuyor. Bu derste o modelin ikinci yarısına geçiyoruz: Değerlendirmeden sonra insanlar ne yapıyor?

Terapi Akademisi, stres yanıtı dersinde (S01-P01-D06) baş etmeyi bir talebin yükünü azaltmak için yapılan zihinsel ve davranışsal çabalar olarak tanımladı ve iki yöne ayrıldığını kısaca belirtti. Bu derste o ayrımın arkasındaki araştırmayı kuruyoruz. Önce iki temel yönü ve bunların gerçek hayatta nasıl iç içe geçtiğini, sonra hangisinin hangi durumda işe yaradığını, ardından kaçınmanın ne zaman zarar verdiğini ve sonunda başa çıkmayı tek bir yöntem değil bir esneklik olarak gören yeni yaklaşımı inceleyeceğiz.

Sıfır noktası

Başa çıkma kavramının psikolojideki ilk biçimi, psikanalitik savunma mekanizmalarıydı. İnsanlar kaygı verici gerçekleri inkâr ederek, bastırarak ya da başka bir şeye yönelterek kendilerini koruyordu. Bu bakışta başa çıkma çoğunlukla bilinçsiz, otomatik ve çoğu zaman gerçeği çarpıtan bir süreçti.

Lazarus ve Folkman, 1980'lerde bu bakışı değiştirdi. Onlara göre başa çıkma, kişinin bilinçli olarak yaptığı, değişen, duruma göre ayarlanan çabalardan oluşuyordu. Ve bu çabalar iki farklı işe hizmet ediyordu.

Folkman ve Lazarus, bu iki yönün gerçek hayatta ne kadar iç içe geçtiğini sınadı.

Bu bulgu, açılıştaki kardeşlerin tartışmasını da aydınlatıyor. Serkan da Dilek de aslında iki yönü birlikte kullanıyordu; yalnızca ağırlık farklı yerdeydi. Dilek'in bulmacası dikkati dağıtan bir duygu düzenleme çabası, ama çay getirmesi küçük bir sorun çözme. Serkan'ın listesi sorun odaklı, ama listenin kendisi onun kaygısını da yatıştırıyor.

Mekanizma

Hangisi ne zaman?

Başa çıkma araştırmasının erken yıllarında, sorun odaklı başa çıkmanın genellikle daha iyi, duygu odaklı başa çıkmanın genellikle daha kötü olduğu düşünülüyordu. Sorunu çözmek, ondan kaçmaktan daha olgun bir tepki gibi görünüyordu. Ama bulgular bu kadar basit çıkmadı.

Açılıştaki koridorda ameliyat Serkan'ın da Dilek'in de kontrolünde değildi; Dilek'in tercihi duruma daha uygundu. Rehabilitasyon döneminde ise ailenin yapabileceği çok şey vardı; Serkan'ın tercihi duruma daha uygun hâle geldi. Uyum eşleşmesi hipotezi, iki kardeşten birinin doğru, öbürünün yanlış olduğunu değil, ikisinin farklı zamanlarda haklı olduğunu söylüyor.

Burada bir incelik var: Kontrol edilebilirlik, durumun nesnel bir özelliği değil, çoğu zaman kişinin değerlendirmesi. M07-D07'de gördüğümüz öğrenilmiş çaresizlik, kontrol edilebilir bir durumun kontrol edilemez olarak algılanmasının nasıl pasifliğe yol açabileceğini gösteriyordu. Kişi değiştirebileceği bir durumu değiştiremeyeceğine inanırsa, duygu odaklı başa çıkmaya yönelmesi uygun değil, bir tuzak olabilir.

Yaklaşmak ve kaçınmak

İkinci önemli ayrım, kişinin stres kaynağına yönelip yönelmediğiyle ilgili.

Bu ayrım, sorun ve duygu ayrımını keser. Duygu odaklı başa çıkmanın yaklaşmacı biçimleri de var, örneğin duyguları ifade etmek ve olayın anlamı üzerine düşünmek; kaçınmacı biçimleri de var, örneğin inkâr etmek ve aşırı alkol kullanmak. Araştırmalar, kısa vadede kaçınmanın işe yarayabileceğini, ama uzun süreli stres kaynaklarında kaçınmanın daha kötü sonuçlarla ilişkili olduğunu gösterdi.

Terapi Akademisi'nin duygu düzenleme dersinde (S01-P02-D09) tanımlanan ruminasyon ise yaklaşmanın da bir aşırı ucu olduğunu hatırlatıyor. Bir sorun üzerinde düşünmek yaklaşmacı bir çaba; ama aynı düşünce bir çözüme ya da kabullenmeye varmadan döngüye girdiğinde, sıkıntıyı artırabiliyor.

Yazmak ve konuşmak

Yaklaşmacı duygu odaklı başa çıkmanın en çok araştırılan biçimlerinden biri, sosyal psikolog James Pennebaker'ın geliştirdiği bir deneysel yöntem.

Bu bulgu, yazarak açılmanın bir mucize olmadığını ama ihmal edilemeyecek, ucuz ve zararsız bir yöntem olabileceğini gösteriyor. Yöntemin neden işe yaradığı hâlâ tartışmalı: duyguları ifade etmek mi, deneyimi bir hikâyeye dönüştürmek mi, yoksa düşünceleri düzenlemek mi?

Konuşmak da benzer bir işlev görebiliyor; ama burada başka bir mekanizma da devreye giriyor: Dinleyen birinin varlığı.

Usta katmanı

Başa çıkma araştırması son yirmi yılda, belirli başa çıkma biçimlerinin iyi ya da kötü olup olmadığı sorusundan uzaklaştı. Yeni soru şu: Kişi, farklı durumlarda farklı başa çıkma biçimlerini kullanabiliyor mu?

Bu bakışta, açılıştaki iki kardeşten hiçbiri tek başına ideal değil. Serkan, kontrol edemediği bir durumda bilgi toplamayı bırakamıyor; Dilek ise kontrol edebileceği bir durumda planlamaya geçmekte zorlanıyor. En uyumlu başa çıkma, Dilek'in ameliyat sırasındaki sakinliği ile Serkan'ın rehabilitasyondaki düzeninin, duruma göre aynı kişide bir araya gelmesi olurdu.

M11-D12'de kayıp sonrası dayanıklılık yörüngelerini tartışırken, insanların çoğunun ağır kayıplardan sonra bile beklenenden iyi bir uyum gösterdiğini görmüştük. Başa çıkma esnekliği, bu dayanıklılığın olası mekanizmalarından biri olarak araştırılıyor.

Folkman'ın kendi araştırmaları da bu yönde bir genişleme getirdi. Folkman, ağır stres altındaki insanların yalnızca olumsuz değil, olumlu duygular da yaşadığını fark etti.

Kanıtın sınırı

Başa çıkma araştırmasının en büyük sorunu ölçmeyle ilgili. Pek çok çalışma, katılımcılara geçmişte yaşadıkları bir stresli olayı ve o sırada ne yaptıklarını hatırlamalarını istiyor. Ama insanlar ne yaptıklarını tam hatırlamıyor; özellikle olay iyi ya da kötü sonuçlandıysa, hatırladıkları başa çıkma biçimleri sonuçla renkleniyor.

İkincisi, başa çıkma ile sonuç arasındaki ilişkinin yönü. Kaçınmacı başa çıkma kullanan insanların daha çok sıkıntı yaşadığı bulunuyor. Ama bu, kaçınmanın sıkıntıya yol açtığını mı, yoksa zaten çok sıkıntılı olanların kaçınmaya yöneldiğini mi gösteriyor? Bu soruyu cevaplamak için, M02-D05'in önerdiği gibi, aynı kişiyi farklı haftalarda izleyip kaçındığı haftaların ardından nasıl olduğuna bakmak gerekiyor.

Üçüncüsü, başa çıkma kavramlarının kültürel taşınabilirliği. M15 boyunca gördüğümüz gibi, bir toplumda kaçınma sayılan bir davranış, bir başkasında uyum ve saygının ifadesi olabilir. Örneğin bir sorunu aile büyüklerine bırakmak, bir ölçekte kişisel çabadan vazgeçmek gibi puanlanırken, kişinin kendi toplumunda en uygun ve etkili yol olabilir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Başa çıkma, Lazarus ile Folkman'ın çerçevesinde, sorunun kendisini değiştirmeye yönelen sorun odaklı ve sorunun yarattığı sıkıntıyı düzenlemeye yönelen duygu odaklı çabalardan oluşur; gerçek hayatta bu iki yön neredeyse her zaman birlikte kullanılır.

Uyum eşleşmesi hipotezine göre bir başa çıkma çabasının değeri, durumun kontrol edilebilirliğine uygunluğuna bağlıdır; ama kontrol edilebilirlik de çoğu zaman bir değerlendirmedir.

Kaçınma kısa süreli ve değiştirilemez durumlarda işe yarayabilir; uzun süreli sorunlarda ise çoğu zaman sorunu büyütür. Yaklaşmanın da aşırı ucu, döngüye giren düşüncedir.

Yazarak açılmanın ortalama etkisi küçük ama olumludur; sosyal destek ise stres yüksek olduğunda bir tampon gibi çalışabilir.

Bugünkü araştırmalar tek bir doğru başa çıkma biçimi yerine, duruma göre yol değiştirebilme esnekliğine ve ağır stres altında bile anlam ve olumlu duygu üretmeye odaklanıyor.

Ölçümler geriye dönük hatırlamaya, ilişkiler gözlemsel verilere dayanıyor ve başa çıkma kavramlarının kültürler arasında aynı anlamı taşıdığı varsayılamıyor.

Sonraki derse köprü

Açılıştaki annenin rehabilitasyon programında her gün yarım saat yürümesi, sigarayı bırakması ve tuzu azaltması gerekiyor. Anne bunların hepsini yapmak istiyor, ve doktoruna söz veriyor. İlk hafta yürüyüşlere çıkıyor; ikinci hafta yağmur yağıyor; üçüncü hafta komşusunun ikram ettiği sigarayı geri çeviremiyor.

İnsanlar yapmak istediklerini ve yapmaları gerektiğini bildikleri sağlıklı davranışları neden çoğu zaman yapmıyor? Bir niyet, bir eyleme dönüşmek için nelere ihtiyaç duyuyor? Sağlık davranışlarını açıklamaya çalışan modeller, bu boşluğu ne kadar iyi kapatabiliyor? Bir sonraki ders bu boşluğun haritasını çıkarıyor: Sağlık davranışları.