Kişilik değişir mi

Açılış sahnesi

Çorum'da bir lisenin mezuniyetinin yirmi beşinci yılı. Eski sınıf arkadaşları bir lokantada buluşmuş, birbirlerine eski fotoğraflarını gösteriyorlar. Sınıfın en gürültülü ve en dağınık öğrencisi olarak hatırlanan Serkan, şimdi bir hastanede titizliğiyle tanınan bir başhemşire. Herkesin "çok utangaç" diye hatırladığı Gülşen ise gecenin en çok konuşan, en çok güldüren kişisi.

Ama bazı şeyler hiç değişmemiş gibi. Lisede her tartışmada son sözü söylemek isteyen Kaan, bu akşam da bir siyaset tartışmasını bitirmeye çalışıyor; eskiden herkese yardım eden Ayşe, yine masadaki herkesin tabağının dolu olup olmadığını kontrol ediyor. Gecenin sonunda biri gülerek soruyor: "Peki biz değiştik mi, değişmedik mi?"

Bu buluşmayı biz kurguladık; sınıf arkadaşlarının hiçbiri gerçek değil. Ama sorulan soru, kişilik psikolojisinin aynı insanları onlarca yıl boyunca izleyen çalışmalarla cevaplamaya çalıştığı sorulardan biri ve cevabı, ilk bakışta çelişkili görünen iki sonucu birden içeriyor.

Bu derste ne olacak

Bu derste, kişiliğin yaşam boyu ne ölçüde aynı kaldığını ve ne ölçüde değiştiğini, uzun soluklu izlem araştırmalarının bulgularıyla inceleyeceğiz.

Boylamsal desenlerin mantığı ve onların seçici yıpranma ile tekrar test etkisi gibi sorunları, yaşam boyu gelişim modülünün ilk dersinde anlatıldı. Burada bu yöntemlerle kişilik hakkında elde edilen bulgulara odaklanacağız. Önce kişiliğin "değişmesi" ile neyin kastedildiğini, yani iki farklı değişim türünü ayıracağız. Sonra kişiliğin yaşla birlikte ortalamada nasıl değiştiğine ve bu değişimin neden kaynaklanabileceğine bakacağız. Son bölümde, insanların kişiliklerini bilinçli olarak ya da bir müdahaleyle değiştirip değiştiremeyeceği sorusuna geçeceğiz.

Sıfır noktası

"Kişilik değişir mi?" sorusu, aslında birbirinden farklı iki soruyu içeriyor ve bu iki soru farklı cevaplar alabiliyor.

Birinci soru, insanların bir gruptaki göreli konumlarının ne kadar korunduğu. Lisede sınıfın en konuşkanı olan biri, yirmi beş yıl sonra da sınıf arkadaşlarının en konuşkanları arasında mı?

İkinci soru ise grubun bütün olarak nasıl değiştiği. Herkes yaşlandıkça biraz daha sorumlu ya da biraz daha sakin hale geliyorsa, insanların birbirlerine göre sıraları aynı kalsa bile, grubun ortalaması değişmiş oluyor.

Bu iki tür değişim birbirinden bağımsız. Bir sınıfın bütün öğrencileri yaşlandıkça daha sorumlu hale gelebilir, ama en sorumlu öğrenci yine en sorumlu, en dağınık olan yine en dağınık kalabilir. Ya da tersine, grubun ortalaması hiç değişmezken, bazı kişiler yükselip bazıları düşerek sıralama karışabilir.

Mekanizma

Kararlılık yaşla artıyor

Brent Roberts ve Wendy DelVecchio, 2000'de kişilik özelliklerinin sıra düzeni kararlılığını inceleyen boylamsal çalışmaları bir araya getirdi.

Olgunlaşma

Kararlılığın yanında, kişiliğin ortalamada hangi yönde değiştiği de önemli bir soru. Roberts, Kate Walton ve Wolfgang Viechtbauer, 2006'da bu soruyu inceleyen boylamsal çalışmaları bir araya getirdi.

Bu örüntü, araştırmacıların "olgunluk ilkesi" adını verdiği bir genellemeye yol açtı.

Neden değişiyoruz?

Ortalama değişimin nedenlerine dair iki farklı açıklama öne sürüldü. Bazı araştırmacılar, bu değişimin büyük ölçüde biyolojik olgunlaşmanın, genetik olarak belirlenmiş bir gelişim programının sonucu olduğunu savundu. Roberts ve meslektaşları ise değişimin önemli bir kısmının, insanların yetişkinlikte üstlendikleri toplumsal rollerden kaynaklandığını öne sürdü.

Bu kurama destek veren bulgulardan biri, farklı ülkelerin karşılaştırılmasından geldi. İnsanların iş hayatına ve aile kurmaya daha erken başladığı ülkelerde, kişilik olgunlaşmasının da daha erken gerçekleştiğini bildiren çalışmalar oldu. Ama bu tür karşılaştırmalar, ülkeler arasındaki pek çok başka farkı da içerdiği için kesin bir nedensellik göstermiyor.

Usta katmanı

Elli yıl sonra

Kişilik kararlılığına dair en uzun soluklu çalışmalardan biri, 1960'ta Amerika'da lise öğrencilerine uygulanan kapsamlı bir test programının katılımcılarına elli yıl sonra yeniden ulaşan bir proje oldu.

İsteyerek değişmek

Kişiliğin doğal olarak değiştiği gösterildikten sonra, bir başka soru gündeme geldi: insanlar kişiliklerini bilinçli olarak, kendi istekleriyle değiştirebilir mi?

Nathan Hudson ve Chris Fraley, 2015'te üniversite öğrencilerine kişiliklerinin hangi yönlerini değiştirmek istediklerini sordu ve onları birkaç ay boyunca izledi. Belirli bir yönde değişmek isteyen öğrencilerin bir kısmı, bu yönde küçük ama ölçülebilir değişimler gösterdi; özellikle bu isteği somut davranış planlarına dönüştürenlerde değişim daha belirgindi.

Müdahalelerin etkisi

Kişiliğin bir müdahaleyle değişip değişmediği sorusu, özellikle psikoterapi araştırmalarında ilginç bir cevap buldu. Roberts ve meslektaşları, 2017'de farklı müdahaleler sırasında kişilik özelliklerindeki değişimi inceleyen çalışmaları bir araya getirdi.

Kanıtın sınırı

Kişilik özelliklerinin hem kararlı hem de değişen bir yapıya sahip olduğu, boylamsal çalışmalarla güçlü biçimde destekleniyor. İnsanların birbirlerine göre sıralarının yaşla birlikte giderek daha kararlı hale geldiği ve ortalamada, özellikle genç yetişkinlikte, daha sorumlu, daha uyumlu ve duygusal olarak daha dengeli hale geldikleri tutarlı biçimde gösterildi.

Ama bu değişimin nedenleri hâlâ tartışılıyor; biyolojik olgunlaşmanın ve toplumsal rollerin payını ayırmak zor. Kişiliğin bilinçli çaba ve müdahalelerle değişebildiğine dair bulgular umut verici, ama bu çalışmaların çoğu kısa süreli ve kontrol grubu içermiyor; değişimin kalıcı olup olmadığı da yeterince bilinmiyor. Boylamsal çalışmalar ayrıca seçici yıpranma ve öz bildirime dayalı ölçümler gibi sınırlarla karşı karşıya.

Kendin dene

Aklında kalsın

Kişiliğin değişmesi iki farklı biçimde ele alınıyor: insanların birbirlerine göre sıralarının ne kadar korunduğu ve grubun ortalamasının nasıl değiştiği; bu ikisi birbirinden bağımsız.

İnsanların birbirlerine göre sıraları çocuklukta görece az kararlı; yetişkinlik boyunca giderek daha kararlı hale geliyor ve ileri yaşlarda en yüksek düzeyine ulaşıyor.

İnsanlar ortalamada yaşla birlikte daha sorumlu, daha uyumlu ve duygusal olarak daha dengeli hale geliyor; bu olgunlaşmanın büyük kısmı genç yetişkinlikte gerçekleşiyor.

Bu değişimin nedenleri tartışmalı; biyolojik olgunlaşmanın yanında, iş ve aile gibi toplumsal rollerin de kişiliği biçimlendirdiği öne sürülüyor.

İnsanların kişiliklerini bilinçli çabayla ve terapi gibi müdahalelerle belirli ölçüde değiştirebildiğine dair bulgular var; ama bu değişimler genellikle yavaş ve küçük ve kalıcılıkları yeterince bilinmiyor.

Sonraki derse köprü

Bu derste kişiliğin nasıl değiştiğini incelerken, her seferinde insanların doldurduğu kişilik ölçeklerine güvendik. Ama bu ölçekler nereden geliyor ve bir ölçeğin gerçekten ölçmek istediği şeyi ölçtüğünü nasıl bilebiliriz?

Bir kişilik ölçeğinin maddeleri nasıl yazılıyor, hangi maddelerin ölçekte kalacağına nasıl karar veriliyor ve bir kişinin aldığı puanın yüksek mi düşük mü olduğu neye göre belirleniyor? Bir ölçeğin doğumundan kullanıma girmesine kadar geçen süreci adım adım izleyeceğimiz durak: bir test nasıl geliştirilir.