Altı faktör ve karanlık üçlü

Açılış sahnesi

Kocaeli'de büyük bir sanayi şirketinin insan kaynakları bölümü. Uzman Tuncay Bey, bir eğitim semineri sonrasında internette dolaşan bir "karanlık kişilik testi"ni keşfetmiş. On iki maddelik bu test, adayların ne kadar "manipülatif", "kendini beğenmiş" ya da "duygusuz" olduğunu birkaç dakikada ölçtüğünü iddia ediyor. Tuncay Bey, şirketin satın alma bölümüne alınacak adaylara bu testi uygulamayı ve yüksek puan alanları elemeyi öneriyor.

Bölüm müdürü öneriyi dinledikten sonra iki soru soruyor: "Bu test gerçekten neyi ölçüyor? Ve bir aday bu testte kendini olduğu gibi gösterir mi?" Tuncay Bey bir an duraksıyor. Testin sonuçları çok çarpıcı görünüyordu; ama ne kadar güvenilir olduğunu hiç sorgulamamıştı.

Tuncay Bey'in önerisi ve o toplantı bu ders için hayal edildi. Ama bölüm müdürünün sorduğu iki soru, kişiliğin "karanlık" yanlarını ölçmeye çalışan araştırma alanının bugün hâlâ cevaplamaya çalıştığı en önemli sorular arasında.

Bu derste ne olacak

Bu derste, beş faktör modeline eklenen dürüstlük boyutunu ve kişiliğin sosyal açıdan zararlı yanlarını ölçmeye yönelik kavramları ve bu ölçümlerin ne kadar güvenilir olduğunu değerlendireceğiz.

Önce bazı dillerdeki sözcüksel çalışmaların neden altıncı bir boyuta işaret ettiğini göreceğiz. Sonra bu yeni boyutun hangi davranışları öngördüğüne bakacağız. Son bölümde, karanlık üçlü adı verilen özellikleri, onları ölçmek için geliştirilen araçları ve bu araçlara yöneltilen eleştirileri tartışacağız.

Sıfır noktası

Önceki derste, sözlüklerdeki insan betimleyen sıfatları tarayan araştırmaların İngilizcede ve pek çok başka dilde beş geniş boyut bulduğunu gördük. Ama yirminci yüzyılın sonunda, İngilizce dışındaki dillerde yapılan bazı çalışmalarda dikkat çekici bir şey fark edildi: beş boyutun yanında, tekrar tekrar karşımıza çıkan küçük ama tutarlı bir altıncı boyut daha vardı.

Kişilik araştırmacıları Michael Ashton ve Kibeom Lee, bu altıncı boyutu sistematik olarak incelemeye başladı.

Bu boyutta düşük puan alan kişiler, kendi çıkarları için başkalarını kandırmaya, kuralları esnetmeye ve kendilerini başkalarından üstün görmeye daha yatkın olarak tanımlanıyor.

Mekanizma

Altıncı boyutun öngördükleri

Altıncı boyutun önemi, yalnızca sözcüksel çalışmalarda bulunmasından değil, beş faktörün yeterince iyi açıklayamadığı bazı davranışları öngörmesinden geliyor. Bu davranışların başında, başkalarıyla kaynak paylaşma ve hile yapma gibi ahlaki davranışlar geliyor.

Araştırmacılar bu tür davranışları ölçmek için, iktisatta kullanılan bazı oyunlardan yararlandı.

Kişiliğin karanlık yanı

Dürüstlük boyutunun düşük ucu, kişiliğin sosyal açıdan zararlı yanlarını inceleyen bir başka araştırma geleneğiyle yakından ilişkili. 2002'de Delroy Paulhus ve Kevin Williams, birbirine yakın ama aynı olmayan üç özelliği bir arada incelemeyi önerdi.

Paulhus ve Williams, bu üç özelliğin birbiriyle orta düzeyde ilişkili olduğunu, ama birbirinin yerine kullanılabilecek kadar benzer olmadığını buldu. Önemli bir ayrım, bu özelliklerin genel nüfusta, klinik bir tanı gerektirmeyen düzeylerde incelenmesiydi.

Kısa ölçeklerin bedeli

Karanlık üçlüyü ölçmek için başlangıçta her özellik için ayrı ve uzun ölçekler kullanılıyordu. 2010'da Peter Jonason ve Gregory Webster, üç özelliği yalnızca on iki maddeyle ölçen çok kısa bir ölçek geliştirdi. Ölçek, kısalığı nedeniyle hızla yaygınlaştı; açılıştaki Tuncay Bey'in internette bulduğu test de buna benzer bir araçtı.

Ama sonraki araştırmacılar, bu kadar kısa bir ölçeğin her özelliğin içeriğini yeterince kapsamadığını, maddelerin bir kısmının ölçtüğü özellikten çok genel bir sömürücülük eğilimini yakaladığını ve üç alt ölçeğin birbirinden yeterince ayrışmadığını öne sürdü. Daha uzun ve daha ayrıntılı ölçekler, örneğin yirmi yedi maddelik bir ölçek, bu sorunları kısmen gidermek için geliştirildi.

Usta katmanı

Dörtlü ve çekirdek

Karanlık üçlü kavramı yaygınlaştıkça, bazı araştırmacılar listeye yeni özellikler eklenmesi gerektiğini savundu. Bunların en çok tartışılanı, başkalarının acısından zevk alma eğilimiydi.

Liste uzadıkça, başka bir soru gündeme geldi: bu karanlık özelliklerin hepsinin ortak bir paydası var mıydı?

Karanlık özellikler hep zararlı mı?

Popüler yayınlarda, karanlık özelliklerin özellikle liderlik ve iş hayatında başarıya götürdüğü sıkça iddia ediliyor. Bazı çalışmalar, narsisistik özelliklere sahip kişilerin ilk izlenimlerde daha çekici ve daha lider gibi algılanabildiğini bildirdi. Ama aynı çalışmaların bir kısmı, bu olumlu izlenimin zamanla azaldığını ve uzun vadede ekip ilişkilerinin ve performansın zarar görebildiğini gösterdi.

Kanıtın sınırı

Pek çok dilde dürüstlük ve alçakgönüllülüğü kapsayan altıncı bir boyutun bulunduğu ve bu boyutun adil paylaşım ve hile gibi ahlaki davranışları öngördüğü çeşitli çalışmalarla destekleniyor. Karanlık özelliklerin birbirleriyle ilişkili olduğu ve bunların önemli bir kısmının ortak bir eğilimle açıklanabildiği de gösterildi.

Ama altıncı boyutun beş faktörden gerçekten ayrı bir boyut mu, yoksa uyumluluk boyutunun bir parçası mı olduğu hâlâ tartışılıyor. Karanlık özellikleri ölçen araçların çoğu, kişinin kendi bildirimine dayanıyor ve kendini olumlu gösterme eğilimine açık; çok kısa ölçekler ise özelliklerin içeriğini yeterince kapsamayabiliyor. Bu araçlar grup düzeyindeki ilişkileri incelemek için geliştirildi; tek tek bireyler hakkında, örneğin işe alımda, yüksek riskli kararlar vermek için kullanılmaları bilimsel olarak desteklenmiyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Pek çok dilde yapılan sözcüksel çalışmalar, beş faktöre ek olarak dürüstlük ve alçakgönüllülüğü kapsayan altıncı bir boyuta işaret etti; bu boyut HEXACO modelinin temelini oluşturdu.

Dürüstlük-alçakgönüllülük boyutu, adil paylaşım, hile ve iş yerinde sapkın davranış gibi ahlaki davranışları beş faktörden daha iyi öngörebiliyor; ama beş faktörden ne ölçüde ayrı olduğu tartışılıyor.

Karanlık üçlü, alt klinik düzeylerdeki narsisizm, makyavelizm ve psikopatiyi bir arada ele alıyor; bu özellikler birbiriyle ilişkili ama aynı değil. Günlük sadizm eklenerek karanlık dörtlü modeli oluşturuldu.

Pek çok karanlık özelliğin, başkalarının zararına kendi çıkarını öne çıkarma ve bunu haklı gösterme eğilimi olan ortak bir karanlık çekirdekle açıklanabildiği öne sürüldü.

Karanlık özellikleri ölçen kısa ve kendi bildirimine dayanan testler, kolayca yönlendirilebiliyor ve tek tek bireyler hakkında yüksek riskli kararlar vermek için uygun değil.

Sonraki derse köprü

Bu derste, insanların dürüstlük ve karanlık özellikler bakımından nasıl farklılaştığını ve bu farkların nasıl ölçüldüğünü gördük. Ama bu özellikler bir insanın hayatı boyunca sabit mi kalıyor?

Gençlikte kendini beğenmiş ve dürtüsel olan biri, yaşlandıkça daha alçakgönüllü ve daha sorumlu bir insana dönüşebilir mi? Kişilik yaşla birlikte ortalamada nasıl değişiyor ve bu değişimde hayat olaylarının ve bilinçli çabanın payı ne? Aynı insanları yıllarca izleyen çalışmaların bu sorulara verdiği cevapları birlikte okuyacağız: kişilik değişir mi?