Özellik yaklaşımının tarihi

Açılış sahnesi

Eskişehir'de bir üniversite kütüphanesi. Dilbilim bölümünde yüksek lisans yapan Hande, önündeki kalın sözlüğü sayfa sayfa tarıyor ve bir insanı anlatmak için kullanılabilecek her sıfatı bir tabloya yazıyor: "cömert", "pinti", "geveze", "suskun", "titiz", "dağınık", "alıngan", "vurdumduymaz". Üçüncü haftanın sonunda listesi birkaç bin sözcüğe ulaşmış. Danışmanı ona bu listeyle ne yapacağını sorduğunda Hande dürüstçe cevap veriyor: "Henüz bilmiyorum. Ama bu kadar çok sözcüğün hepsi gerçekten farklı şeyler mi anlatıyor?"

Danışmanı gülümsüyor ve ona yaklaşık doksan yıl önce iki Amerikalı psikoloğun aynı işi İngilizce bir sözlükle yaptığını anlatıyor. O listeden yola çıkan araştırmacılar, onlarca yıl boyunca aynı soruya cevap aradı.

Hande ve kütüphanedeki o üç hafta bu ders için kuruldu. Ama Hande'nin sorusu, kişilik psikolojisinde bugün en yaygın kullanılan modellerden birinin nasıl doğduğunu anlatan uzun bir hikâyenin başlangıç noktası.

Bu derste ne olacak

Bu derste, kişilik özelliklerini sınıflandırma çabasının, sözlüklerdeki sözcüklerden istatistik yöntemlerine uzanan tarihini ve bu süreçte verilen kararları inceleyeceğiz.

Beş faktör modelinin kendisi, onu doğuran sözcüksel yaklaşım ve alt boyutlar Terapi Akademisi'nin beş faktör modeli dersinde anlatıldı; faktör analizi ise bu serinin zekâ kuramları dersinde tanıtıldı. Burada bu kavramların nasıl ortaya çıktığını, kimlerin hangi kararları verdiğini ve bu kararların sonucu nasıl biçimlendirdiğini izleyeceğiz. Önce özellik kavramının ilk büyük savunucusuna ve sözlükten yola çıkan ilk çalışmaya bakacağız. Sonra özellik modellerinin istatistikle nasıl kurulduğunu ve neden farklı araştırmacıların farklı sayıda özellik bulduğunu göreceğiz. Son bölümde, beş faktörün nasıl ortaya çıktığına ve bu modelin başka dillerde nasıl sınandığına geçeceğiz.

Sıfır noktası

İnsanları özelliklerle tanımlamak, psikolojiden çok daha eski. Antik Yunan'da Hipokrat ve ardından Galen, insanları vücut sıvılarına göre dört mizaca ayırmıştı: neşeli, öfkeli, melankolik ve ağırkanlı. Bu sınıflama bilimsel olarak geçerliliğini yitirse de, insanları birkaç temel tipe ya da boyuta ayırma fikri yüzyıllar boyunca sürdü.

Yirminci yüzyılın başında Amerikalı psikolog Gordon Allport, kişiliği bilimsel olarak incelemenin yolunun, insanların kalıcı özelliklerini tanımlamak olduğunu savundu. Allport'a göre bazı özellikler bir insanın neredeyse bütün davranışlarını biçimlendirecek kadar baskındı; bazıları ise çok daha sınırlı durumlarda ortaya çıkıyordu.

Allport aynı zamanda, kişiliği incelemenin iki farklı yolu olduğunu vurguladı.

Allport bireyin biricikliğine büyük önem verdi; ama onun sözlükle başlattığı çalışma, paradoksal biçimde kişilik psikolojisini çok sayıda insanı aynı boyutlarda karşılaştıran bir yöne taşıdı.

Mekanizma

Sözlükteki kişilik

Allport ve Henry Odbert, 1936'da kişilik psikolojisinin en ilginç çalışmalarından birini yayımladı. İngilizce bir sözlüğü baştan sona tarayıp, bir insanı ayırt etmek için kullanılabilecek bütün sözcükleri listelediler.

Binlerce sözcükten on altı faktöre

Allport ve Odbert'in listesi, birkaç bin sözcüğü yönetilebilir bir yapıya indirmeyi bekliyordu. Bu işi üstlenen Raymond Cattell oldu. Cattell önce anlamca birbirine yakın sözcükleri bir araya getirerek listeyi yüz yetmiş bir kümeye indirdi. Ardından insanların bu özellikler bakımından nasıl değerlendirildiğini topladı ve hangi özelliklerin birlikte değiştiğini bulmak için faktör analizini kullandı.

Bu süreç sonunda Cattell, kişiliği on altı kaynak özellikle tanımladı ve bunları ölçen bir anket geliştirdi. Sıcaklık, duygusal denge, baskınlık, kurallara bağlılık ve gerginlik gibi boyutlar bu on altı faktör arasındaydı.

Faktör analizinde araştırmacıların vermesi gereken kararlardan biri, faktörlerin nasıl konumlandırılacağıydı.

Cattell faktörlerinin birbiriyle ilişkili olmasına izin veren bir yöntem kullandı ve bu yüzden çok sayıda, birbiriyle örtüşen faktör buldu. Sonraki araştırmacılar onun verilerini yeniden analiz ettiğinde, on altı faktörün bağımsız olarak tekrarlanmasının zor olduğunu ve verilerin daha az sayıda geniş boyuta indirgenebildiğini öne sürdü.

Üç büyük boyut

Cattell'in birçok faktörüne karşı, İngiltere'de çalışan Hans Eysenck çok daha az sayıda ve çok daha geniş boyutu savundu. Eysenck önce iki temel boyut tanımladı: dışadönüklük ile içedönüklük ve duygusal denge ile dengesizlik. Daha sonra bunlara üçüncü bir boyut ekledi.

Eysenck, bu boyutların biyolojik temelleri olduğunu da savundu; örneğin dışadönüklüğün beynin uyarılma düzeyindeki farklarla ilişkili olduğunu öne sürdü. Bu biyolojik açıklamaların bir kısmı sonraki araştırmalarla desteklenmedi; ama Eysenck'in az sayıda geniş boyut fikri, sonraki modellerin yolunu açtı.

Usta katmanı

Beşin ortaya çıkışı

Kişilik psikolojisinde bugün en yaygın kullanılan model, aslında geniş kitlelerin dikkatini çekmeyen bir askeri raporla başladı. 1961'de Amerikan Hava Kuvvetleri'nde çalışan Ernest Tupes ve Raymond Christal, Cattell'in değişkenlerinden türetilen özellik değerlendirmelerini farklı örneklemlerde yeniden analiz etti ve her seferinde beş benzer faktörün tekrar tekrar ortaya çıktığını buldu.

Bu rapor uzun yıllar boyunca az bilindi. 1963'te Warren Norman, akranların birbirini değerlendirmesine dayanan verilerle aynı beş faktörü bağımsız olarak buldu ve onlara bugünkü adlarına yakın adlar verdi. 1981'de Lewis Goldberg bu beş geniş boyuta "Büyük Beşli" adını verdi; her birinin pek çok dar özelliği kapsayan bir şemsiye olduğunu vurgulamak istiyordu. Paul Costa ve Robert McCrae ise 1985'te bu boyutları ölçen ve yaygın olarak kullanılacak bir kişilik envanteri geliştirdi.

Başka dillerde

Beş faktör modelinin İngilizcedeki sözcüklere dayanması, bu yapının başka dillerde de ortaya çıkıp çıkmayacağı sorusunu doğurdu. Eğer insanlar arasındaki önemli farklar her dilde benzer biçimde sözcüklere yerleştiyse, farklı dillerin sözlüklerinden de benzer bir yapı çıkmalıydı.

Bir yöntemin mirası

Özellik yaklaşımının tarihi, bir bilimsel modelin nasıl kurulduğuna dair önemli bir ders içeriyor. Beş faktör modeli bir kuramdan değil, dilin ve istatistiğin bir bileşiminden doğdu. Bu, onun hem gücü hem de sınırı: güçlü, çünkü belirli bir kuramın önyargılarından bağımsız olarak verinin içinden çıktı; sınırlı, çünkü bu boyutların neden var olduğunu, nereden geldiğini ve nasıl işlediğini kendi başına açıklamıyor.

Kanıtın sınırı

Kişilik özelliklerini anlatan sözcüklerin ve kişilik değerlendirmelerinin, faktör analiziyle sınırlı sayıda geniş boyuta indirgenebildiği ve beş faktörlü bir yapının farklı yöntemlerle ve pek çok dilde büyük ölçüde tekrarlandığı güçlü biçimde destekleniyor.

Ama kaç boyutun "doğru" sayı olduğu, faktör analizinde verilen kararlara ve kullanılan sözcük listelerine bağlı; Cattell'in on altı, Eysenck'in üç ve sonraki araştırmacıların beş ya da altı faktör bulması, bu kararların önemini gösteriyor. Sözcüksel yaklaşımın temel varsayımı, yani önemli kişilik farklarının dile yerleştiği varsayımı da, dilde iyi temsil edilmeyen önemli farkları gözden kaçırabilir. Ayrıca beş faktör modeli kişilik farklarını betimliyor; ama onların nedenlerini kendi başına açıklamıyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Allport, kişiliği kalıcı özelliklerle tanımlamayı savundu ve bireyin biricikliğine önem verdi; Odbert ile birlikte İngilizce bir sözlükten binlerce kişilik sözcüğü derledi.

Cattell bu sözcükleri faktör analiziyle on altı kaynak özelliğe indirdi; Eysenck ise üç geniş boyutu savundu. Farklı sonuçlar, faktör analizinde araştırmacıların verdiği kararların önemini gösteriyor.

Beş faktör ilk kez bir askeri raporda tekrar tekrar bulundu, sonra farklı araştırmacılar tarafından bağımsız olarak doğrulandı ve geniş bir kullanım alanı kazandı.

Beş faktörlü yapı Türkçe dahil pek çok dilde büyük ölçüde tekrarlanıyor; ama bazı boyutların içeriği kültüre göre farklılaşabiliyor.

İnsanlar arasındaki farkları özetlemek için beş geniş boyut güçlü bir araç; ama bu farkların nedenlerini kendi başına açıklamıyor ve kişilik hakkında söylenebilecek her şeyi kapsamıyor.

Sonraki derse köprü

Bu derste beş faktörün nasıl ortaya çıktığını ve farklı dillerde büyük ölçüde tekrarlandığını gördük. Ama bazı dillerde yapılan çalışmalarda, beş faktöre tam olarak uymayan ve tekrar tekrar karşımıza çıkan bir boyut daha vardı.

İnsanların dürüstlüğü, alçakgönüllülüğü ve başkalarını sömürmeye ne kadar yatkın oldukları, kişiliğin ayrı bir boyutu mu? Kendini beğenmişlik, başkalarını manipüle etme ve duygusal soğukluk gibi "karanlık" özellikler nasıl ölçülüyor ve bu ölçümler ne kadar güvenilir? Bu sorulara verilen cevaplar, bir sonraki dersimizin konusu: altı faktör ve karanlık üçlü.