Yaşlanma ve biliş

Açılış sahnesi

Çanakkale'de bir sahil kahvesi. Yetmiş dört yaşındaki emekli tarih öğretmeni Necati Bey, her sabah gazetenin bulmacasını yarım saatte bitiriyor; masadaki gençler zor bir kelimede takıldığında ona soruyor. Ama aynı Necati Bey, bir hafta önce tanıştığı komşusunun adını hatırlamakta zorlanıyor, torununun telefonda gösterdiği hızlı bir oyunu ise birkaç denemeden sonra gülerek bırakıyor: "Benim gözüm bu kadar hızlı değil artık."

Akşam kızıyla telefonda konuşurken kızı ona iş yerindeki bir anlaşmazlığı anlatıyor. Necati Bey uzun uzun dinliyor, sonra birkaç soru soruyor ve bir öneride bulunuyor. Kızı telefonu kapattıktan sonra eşine dönüyor: "Babam isimleri unutuyor ama insanları benden çok daha iyi anlıyor."

Necati Bey ve ailesi bu sayfa için yazıldı. Ama kızının bu son cümlesi, yaşlanmanın zihne etkisine dair araştırmaların en önemli bulgularından birini özetliyor: zihin yaşla birlikte tek bir yönde değişmiyor.

Bu derste ne olacak

Bu derste, yaşla birlikte hangi bilişsel işlevlerin zayıfladığını, hangilerinin korunduğunu ya da güçlendiğini ayıracak ve yaşlıların duygusal yaşamını açıklayan sosyoduygusal seçicilik kuramını kanıtlarıyla birlikte inceleyeceğiz.

Akışkan ve birikmiş yeti ayrımı, sosyoduygusal seçicilik kavramı, bilişsel yedek ve yaşçılık Terapi Akademisi'nin yetişkinlik ve yaşlılık dersinde tanımlandı; aynı kişilerin yıllarca izlendiği Seattle çalışması ve tekrar test tartışması ise bu modülün ilk dersinde ele alındı. Burada bunların üzerine kuracağız. Önce farklı becerilerin farklı yaşlarda zirveye ulaştığını gösteren bulgulara bakacağız. Sonra yaşla gelen yavaşlamanın ve dikkat değişimlerinin ne anlama geldiğini göreceğiz. Son bölümde, sosyoduygusal seçicilik kuramını sınayan deneylere ve beyin eğitimi programlarının vaatlerine geçeceğiz.

Sıfır noktası

Gündelik dilde yaşlanma ile zihin arasındaki ilişki çoğu zaman tek bir eğriyle anlatılır: gençlikte zirveye ulaşan zihin, sonra yavaş yavaş düşer. Bu eğri, yaşlılara yönelik pek çok önyargının da temelinde yatıyor.

Ama farklı becerilere ayrı ayrı bakıldığında, tablo çok daha karmaşık görünüyor. Bazı beceriler yirmili yaşlarda zirveye ulaşıp sonra yavaşça düşüyor; bazıları orta yaşta en yüksek düzeyine ulaşıyor; bazıları ise yetmişli yaşlara kadar artmaya devam ediyor.

Mekanizma

Yavaşlama

Yaşla birlikte en tutarlı biçimde görülen değişimlerden biri, zihinsel işlemlerin yavaşlaması. Timothy Salthouse, 1990'larda yaşla ilişkili bilişsel değişimlerin önemli bir kısmının bu temel yavaşlamayla açıklanabileceğini öne sürdü.

Salthouse'a göre zihinsel işlemler yavaşladığında, karmaşık görevlerin erken aşamalarında üretilen bilgiler, sonraki aşamalara ihtiyaç duyulduğu zamana kadar kaybolabiliyordu. Böylece yalnızca hızla ilgili görevler değil, akıl yürütme ve bellek gibi daha karmaşık görevler de etkileniyordu.

Dikkatin süzgeci

Yaşla gelen değişimlerin bir başka açıklaması, ilgisiz bilgiyi dışarıda tutma becerisiyle ilgili.

Lynn Hasher ve Rose Zacks'ın 1980'lerin sonunda geliştirdiği bu kurama göre, yaşlı kişilerin kalabalık bir ortamda bir konuşmayı izlemekte zorlanması ya da bir göreve odaklanırken başka düşüncelere kayması, bu süzgecin gevşemesiyle ilişkili olabiliyordu. Bazı araştırmacılar, bu gevşemenin her zaman bir dezavantaj olmadığını, daha geniş bir bilgi alanına dikkat etmenin bazı yaratıcı görevlerde avantaj sağlayabileceğini de öne sürdü.

Olağan yaşlanma ve hastalık

Yaşla birlikte görülen bu değişimlerin, bunama gibi hastalıklardan ayrılması önemli. İsim unutmak ya da yeni bir şeyi öğrenmekte biraz daha yavaş olmak olağan yaşlanmanın bir parçası olabilir; ama günlük işleri yapmayı engelleyen, giderek artan unutkanlık bir hastalığın işareti olabilir.

Usta katmanı

Zaman azaldığında öncelikler

Sosyoduygusal seçicilik, Laura Carstensen'in uzun yıllar boyunca geliştirdiği bir kurama dayanıyor. Kurama göre, insanların hayatlarında önlerinde ne kadar zaman kaldığını algılama biçimleri, hedeflerini ve tercihlerini değiştiriyor. Bu kuramı sınamanın ustaca bir yolu, yaş ile algılanan zamanı birbirinden ayırmaktı.

Kuramdan türetilen bir başka öngörü, yaşlıların dikkatinin ve belleğinin olumlu bilgilere doğru kayabileceğiydi.

Beyin eğitimi vaadi

Yaşla gelen bilişsel değişimler, bunları önlemeyi vaat eden ticari ürünler için büyük bir pazar oluşturdu. Bilgisayar ve telefon oyunlarının "beyni gençleştirdiği" ve bunamayı geciktirdiği iddiaları yaygınlaştı.

Bu tür eğitimlerin en kapsamlı sınamalarından biri, Amerika'da yürütülen ve "Bağımsız ve Dinç Yaşlılar için İleri Bilişsel Eğitim" adını taşıyan büyük bir deneydi.

Uzak aktarımın sınırlı olması, ticari beyin eğitimi ürünlerinin vaatleriyle çelişiyordu. 2016'da Amerika Federal Ticaret Komisyonu, popüler bir beyin eğitimi uygulamasının üreticisinin, oyunların iş ve okul performansını artırdığı ve yaşla gelen bilişsel gerilemeyi geciktirdiği yönündeki iddialarının bilimsel olarak desteklenmediğini belirterek şirketle iki milyon dolarlık bir uzlaşmaya vardı.

Kanıtın sınırı

Farklı bilişsel becerilerin yaşla farklı biçimlerde değiştiği, işlem hızının erken yaşlardan itibaren yavaşça azaldığı, sözcük bilgisi ve genel bilginin ise ileri yaşlara kadar korunabildiği güçlü biçimde destekleniyor. Yaşlı yetişkinlerin duygusal iyi oluşunun yaşla birlikte düşmediği de pek çok çalışmada gösterildi.

Ama yaşla ilgili bulguların çoğu kesitsel çalışmalardan geliyor ve kuşak etkilerinden etkilenebiliyor. Sosyoduygusal seçicilik kuramının öngörüleri ve olumluluk etkisi desteklense de, etkilerin büyüklüğü koşullara ve kültürlere göre değişebiliyor. Bilişsel eğitimin eğitilen becerilerde kalıcı etkiler bırakabildiği gösterildi; ama bu etkilerin gündelik hayata ve bunama riskine ne ölçüde yansıdığı belirsiz. Ticari beyin eğitimi ürünlerinin vaatleri, eldeki kanıtların ötesine geçiyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Farklı bilişsel beceriler hayatın farklı dönemlerinde zirveye ulaşıyor: işlem hızı erken, başkalarının duygularını okuma orta yaşta, sözcük bilgisi ise ileri yaşlarda.

Yaşla gelen bilişsel değişimlerin önemli bir kısmı, zihinsel işlem hızının yavaşlamasıyla ve ilgisiz bilgiyi süzme becerisinin değişmesiyle ilişkili; bu değişimlerin bazıları duyusal kayıplarla da karışabiliyor.

Olağan yaşlanmayla gelen yavaşlama ve ara sıra unutkanlık, bunama gibi hastalıklardan farklı; bunama yaşlanmanın kaçınılmaz bir parçası değil.

Sosyoduygusal seçicilik kuramına göre, önündeki zamanı sınırlı algılayan insanlar duygusal olarak anlamlı ilişkilere ve olumlu bilgilere yöneliyor; bu değişim yaştan çok algılanan zamanla ilişkili görünüyor.

Bilişsel eğitim eğitilen becerilerde kalıcı etkiler bırakabiliyor; ama bu etkilerin başka becerilere ve gündelik hayata aktarımı sınırlı.

Sonraki derse köprü

Bu derste, önündeki zamanı sınırlı algılamanın insanların önceliklerini nasıl değiştirdiğini gördük. Bu algının en uç noktası, kendi ölümlülüğümüzün farkında olmak.

Ölümü düşünmek, insanların davranışlarını, inançlarını ve başkalarına bakışlarını nasıl etkiliyor? Bu konudaki ünlü deneyler büyük tekrarlarda ne sonuç verdi? Ve bir yakınını kaybeden insanlar, yas sürecinde gerçekten belirli evrelerden mi geçiyor? Modülümüzü bu sorularla kapatıyoruz: ölüm ve anlam.