Piaget’nin eleştirisi

Açılış sahnesi

İzmir'de bir anaokulu. Psikoloji bölümünde son sınıfta okuyan Barış, staj ödevi için beş yaşındaki çocuklarla bir korunum görevi deniyor. Masaya iki sıra halinde altışar düğme diziyor, çocuğa iki sırada eşit sayıda düğme olduğunu onaylatıyor, sonra bir sıranın düğmelerini aralarını açarak uzatıyor ve soruyor: "Şimdi hangisinde daha çok düğme var?" Çocukların çoğu uzun sırayı gösteriyor. Ders kitabındaki sonuç, birebir.

Ertesi gün sınıf öğretmeni, Barış'a farklı bir şey öneriyor. Çocukların çok sevdiği, kıpır kıpır bir el kuklası var. Barış düğmeleri yine diziyor, çocuk eşit olduklarını onaylıyor; sonra kukla "yaramazlık yapıp" sıralardan birini dağıtıyor. Barış aynı soruyu soruyor. Bu kez çocukların çoğu, "Aynı, kukla sadece karıştırdı" diyor.

Barış, öğretmen ve kukla bu sayfa için kuruldu. Ama Barış'ın iki gün arasında gördüğü fark, 1970'lerde İskoçya'da yapılan ve Piaget'nin kuramını sarsan bir dizi deneyin sonucuna çok benziyor.

Bu derste ne olacak

Bu derste, Piaget'nin kuramından sonra gelen araştırmaların çocukların yetkinliğini nerede küçümsediğini ve evrelerin neden bugün esnek biçimde okunduğunu inceleyeceğiz.

Piaget'nin kuramı ve temel kavramları önceki derste kendi mantığı içinde anlatıldı; burada o kavramları yeniden tanımlamayacağız. Önce okul öncesi çocuklarla yapılan görevlerin nasıl sorulduğunun sonucu nasıl değiştirdiğini göreceğiz. Sonra bebeklerin nesneler hakkında neleri bildiğine dair yeni yöntemlere ve bu yöntemlere yöneltilen itirazlara bakacağız. Son bölümde, evrelerin keskin geçişler yerine nasıl daha esnek ve alana özgü bir gelişim olarak yeniden düşünüldüğünü tartışacağız.

Sıfır noktası

Piaget'nin kuramı, çocukların belirli yaşlarda belirli şeyleri yapamadığına dair güçlü iddialar içeriyordu. Okul öncesi çocuklar korunumu anlamıyordu, başkalarının bakış açısını hesaba katamıyordu; bebekler de sekiz aylık olmadan saklanan bir oyuncağın hâlâ orada olduğunu bilmiyordu.

Bu tür "yapamıyor" iddialarının bir zayıflığı var: bir çocuğun bir görevde başarısız olması, onun ölçülmek istenen beceriye sahip olmadığı anlamına gelebilir; ama başka nedenlerle de olabilir. Çocuk soruyu yanlış anlamış, görevin dilini kavrayamamış, bellek ya da dikkat sınırlarına takılmış ya da yetişkinin ne duymak istediğini tahmin etmeye çalışmış olabilir.

Piaget'yi izleyen araştırmacıların önemli bir kısmı, tam da bu ek talepleri azaltmaya çalıştı. Soru şuydu: görevi çocuğun dünyasına uygun ve anlaşılır hale getirdiğimizde, çocuklar Piaget'nin öngördüğünden daha erken başarılı olur mu?

Mekanizma

Soruyu değiştirmek

1970'lerde İskoçya'daki Edinburgh Üniversitesi'nde çalışan psikolog Margaret Donaldson ve öğrencileri, Piaget'nin görevlerinin çocuklar için ne kadar anlamlı olduğunu sorguladı. Donaldson'a göre çocuklar, insanların niyetlerini anlamaya çalışan, bir durumun anlamını kurmaya yönelen varlıklardı. Bir yetişkin bir sırayı kasıtlı olarak uzatıp sonra "Hangisinde daha çok var?" diye sorduğunda, çocuk bu eylemin bir değişikliği işaret ettiğini düşünebilirdi.

Benzer bir yeniden düşünme, benmerkezcilik görevlerinde de yapıldı. Donaldson'ın öğrencisi Martin Hughes, üç dağ görevinin küçük çocuklar için soyut ve anlamsız olduğunu öne sürdü ve onun yerine çocukların kolayca anlayabileceği bir saklambaç oyunu tasarladı.

Bebeğin bildikleri

Piaget'ye göre bebeklerin örtülen bir oyuncağı aramaya başlaması yaklaşık sekiz aylıkken oluyordu; çünkü bu yaştan önce örtünün altındaki oyuncağı aramıyorlardı. Ama aramak, bir nesnenin varlığını bilmenin yanında, uzanmayı, örtüyü kaldırmayı ve bu hareketleri planlamayı da gerektiriyordu. Bazı araştırmacılar, bebeklerin bilgisini bu motor taleplerden bağımsız olarak, bakma süresiyle ölçmeye çalıştı.

Renée Baillargeon, Elizabeth Spelke ve Stanley Wasserman, 1985'te beş aylık bebeklere öne arkaya dönen bir perde gösterdi. Bebekler bu harekete alıştıktan sonra perdenin arkasına bir kutu yerleştirildi. Bir olayda perde kutuya çarpıp duruyordu; öteki olayda ise sanki kutu orada değilmiş gibi tam dönüşünü tamamlıyordu. Bebekler ikinci olaya daha uzun baktı.

Bu tartışma, bebeğin algısı dersinde gördüğümüz zengin yorum sorununun tam ortasında duruyor. Bebeklerin daha uzun bakması, bir şeyin farkında olduklarını gösteriyor; ama bunun bir nesne kavramı mı, yoksa daha basit bir algısal tercih mi olduğu, deneylerin tasarımına göre değişebiliyor. Son yıllarda bazı araştırmacılar, beklenti ihlali çalışmalarının tekrarlanabilirliğini sorgulayan ve bu yöntemin tek başına kullanılmaması gerektiğini savunan değerlendirmeler yayımladı.

Usta katmanı

Evrelerin esnek okunması

Piaget'nin kuramının en çok sorgulanan yönlerinden biri, gelişimin bütün alanlarda aynı anda değişen genel evrelerle ilerlediği fikri. Piaget kendisi de bazı düzensizlikleri fark etmişti.

Sonraki araştırmacılar, bu düzensizliğin bir istisna değil, kural olduğunu öne sürdü. Bir çocuk bir alanda çok ileri düşünebilirken, başka bir alanda çok daha somut kalabiliyordu. Bu bulgular, gelişimin genel evreler yerine alanlara göre ayrı ayrı ilerlediğini savunan görüşleri güçlendirdi.

Elizabeth Spelke'nin öncülük ettiği bu görüş, Piaget'nin bebeği her şeyi duyusal-motor deneyimden kuran bir varlık olarak görmesine karşı çıkıyordu. Ama bu görüş de, beklenti ihlali yöntemine dayandığı ölçüde, aynı yöntemsel tartışmaların içinde kalıyor.

Siegler'in mikrogenetik çalışmaları da evre fikrine farklı bir açıdan meydan okudu. Çocukların bir problemi çözerken tek bir "evreye uygun" strateji değil, aynı dönemde birden fazla strateji kullandığı ve bu stratejilerin kullanım sıklığının zamanla, birbirinin üzerine binen dalgalar gibi değiştiği görüldü.

Kültür ve okul

Piaget'nin evrelerinin evrensel olup olmadığı da sınandı. Pierre Dasen ve başka araştırmacılar 1970'lerde Avustralya'daki Aborjin toplulukları gibi okullaşmanın farklı olduğu toplumlarda korunum görevlerini uyguladı.

Bütün bu eleştirilere rağmen, Piaget'nin mirası büyük. Çocukların bilgiyi aktif olarak kurduğu, dünyayı yetişkinlerden farklı biçimlerde yorumlayabildiği ve hatalarının düşünceleri hakkında değerli bilgiler taşıdığı fikri, gelişim psikolojisinin temelinde yerini koruyor. Değişen, gelişimin genel ve keskin evrelerle ilerlediği fikri. Bugün pek çok araştırmacı, Robbie Case gibi neo-Piagetçi kuramcıların yaptığı gibi, Piaget'nin fikirlerini bellek kapasitesi, dikkat ve alana özgü bilgi gibi kavramlarla birleştiren daha esnek modeller kullanıyor.

Kanıtın sınırı

Sonraki araştırmalar, çocukların Piaget'nin standart görevlerinde gösterdiğinden daha erken yaşlarda bazı becerilere sahip olabildiğini tutarlı biçimde gösterdi. Görevler çocuklar için anlamlı ve anlaşılır kılındığında, korunum ve bakış açısı alma gibi becerilerin daha erken ortaya çıkabildiği iyi belgelenmiş. Gelişimin alanlara göre düzensiz ilerlediği de güçlü biçimde destekleniyor.

Ama "Piaget çocukları küçümsedi" sonucu da sınırlarıyla okunmalı. Görevleri kolaylaştıran bazı değişiklikler, çocukların gerçekten bir kavrama sahip olduğunu değil, farklı bir yoldan doğru cevaba ulaştığını gösterebiliyor. Bebeklerin bakma süresine dayanan zengin yorumlar ise yöntemsel olarak tartışmalı ve bazıları tekrarlama sorunlarıyla karşılaşıyor. Bugünkü tablo, ne Piaget'nin keskin evrelerini ne de bebeklerin her şeyi doğuştan bildiği görüşünü tam olarak destekliyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir görevde başarısız olmak, ölçülmek istenen becerinin yokluğu kadar görevin dilinden, anlamından ve bellek ya da dikkat taleplerinden de kaynaklanabiliyor.

Görevler çocuklar için anlamlı kılındığında, korunum ve bakış açısı alma gibi beceriler Piaget'nin öngördüğünden daha erken görülebiliyor; ama bu kolaylaştırmaların bazıları başka açıklamalara da açık.

Beklenti ihlali çalışmaları bebeklerin nesneler hakkında Piaget'nin önerdiğinden daha erken bir duyarlılığa sahip olduğunu düşündürüyor; ama bu bulguların ne kadar zengin yorumlanabileceği tartışmalı.

Gelişim, bütün alanlarda aynı anda değişen genel evrelerden çok, alanlara göre düzensiz ve birden fazla stratejinin bir arada kullanıldığı bir süreç olarak görülüyor.

Kültür ve okullaşma, hangi becerilerin ne zaman ortaya çıkacağını etkiliyor; Piaget'nin mirası ise çocukların bilgiyi aktif olarak kurduğu fikrinde yaşamaya devam ediyor.

Sonraki derse köprü

Piaget'nin çocuğu, dünyayı büyük ölçüde kendi başına keşfeden, nesnelerle ve olaylarla etkileşerek bilgisini kuran küçük bir bilim insanına benziyordu. Bu derste gördüğümüz eleştirilerin bir kısmı ise çocukların, sorulan sorunun ve karşılarındaki yetişkinin niyetini anlamaya çalışan sosyal varlıklar olduğunu hatırlattı.

Peki çocuklar düşünmeyi ne ölçüde başkalarıyla birlikte öğreniyor? Bir çocuğun tek başına çözemediği bir problemi, bir yetişkinin ya da daha yetkin bir akranın yardımıyla çözebilmesi bize onun gelişimi hakkında ne söyler? Piaget'yle aynı yıl doğan, ama çok kısa yaşayan bir Rus psikoloğun bu sorulara verdiği cevaplar, sonraki adımımızın konusu: Vygotsky ve sosyokültürel gelişim.