Doğum öncesi gelişim

Açılış sahnesi

Trabzon'da bir eczane. Nurcan, elinde bir gebelik testiyle tezgâhın önünde bekliyor; test iki çizgi gösteriyor. Yüzünde sevinç ile kaygı yan yana: geçen hafta, gebe olduğunu bilmeden, soğuk algınlığı için birkaç gün ilaç içmiş, bir akşam da arkadaşının nişanında bir kadeh şarap içmişti. "Bebeğe bir şey olur mu?" diye soruyor.

Eczacı önce sakin olmasını söylüyor. Gebelikte pek çok ilacın zararsız olduğunu, bazılarının ise belirli dönemlerde dikkat gerektirdiğini anlatıyor ve içtiği ilacın adını not edip doktoruyla konuşmasını öneriyor. Sonra ekliyor: "Sorulması gereken yalnızca ne aldığınız değil. Ne zaman, ne kadar aldığınız da önemli."

Nurcan'ın sorusu da, eczacının cevabı da bu ders için yazıldı; tıbbi bir kararın yerini tutmuyor. Ama eczacının son cümlesi, doğum öncesi gelişim araştırmalarının en önemli derslerinden birini özetliyor.

Bu derste ne olacak

Bu derste, tek bir hücreden doğuma uzanan dönemin evrelerini, bu evrelerde dışarıdan gelen zararlı etkenlerin sonuçlarının neden zamanlamaya bu kadar bağlı olduğunu ve doğmamış bebeğin ne ölçüde öğrenebildiğini göreceğiz.

Önce gebeliğin üç evresini ve her birinde neler olduğunu ana hatlarıyla göreceğiz. Sonra gelişimi bozabilen etkenlere, yani teratojenlere ve onların etkisini belirleyen ilkelere geçeceğiz. Son bölümde, rahim içindeki bebeğin duyduğu sesleri doğumdan sonra tanıyıp tanımadığını soran çalışmalara bakacağız.

Sıfır noktası

Doğum öncesi dönem, insan hayatının en hızlı değişim dönemi. Yaklaşık otuz sekiz haftada, gözle görülemeyecek kadar küçük tek bir hücre, ortalama üç kilogram civarında, nefes alabilen, emebilen ve seslere tepki veren bir bebeğe dönüşüyor. Gebelik süresi genellikle son adet tarihinden hesaplandığı için kırk hafta olarak anılıyor; döllenmeden itibaren ise yaklaşık otuz sekiz hafta sürüyor. Bu derste haftaları döllenmeden itibaren sayacağız.

Gelişim biyologları bu süreci üç evreye ayırıyor.

Bu dönemde gelişmekte olan hücre kümesi henüz annenin kan dolaşımıyla doğrudan bağlantı kurmamış durumda. Bu yüzden bu evrede dışarıdan gelen bir zarar çoğu zaman ya hiç etkili olmuyor ya da gebeliğin kendiliğinden sona ermesine yol açıyor; belirli organlara özgü kusurlar ise genellikle bu dönemden sonra ortaya çıkıyor.

Mekanizma

Bir ilacın dersi

1950'lerin sonunda Almanya'da piyasaya çıkan bir yatıştırıcı ilaç, kısa sürede pek çok ülkede uyku ve gebelik bulantısı için kullanılmaya başladı. İlaç yetişkinlerde son derece güvenli görünüyordu. 1961'de Alman çocuk doktoru Widukind Lenz ve Avustralyalı kadın doğum uzmanı William McBride, birbirinden bağımsız olarak, gebeliğin erken döneminde bu ilacı kullanan annelerin bebeklerinde ağır kol ve bacak kusurları görüldüğünü bildirdi. İlacın adı talidomitti.

Talidomit vakası, araştırmacıların teratojenlerin etkisini anlamak için kullandığı birkaç temel ilkeyi de görünür kıldı. Bunların en önemlisi zamanlama.

Her organın ve yapının kendi kritik dönemi var. Kollar ve bacaklar embriyonik dönemin belirli haftalarında biçimlenirken, beyin ve sinir sistemi gebelik boyunca ve doğumdan sonra da gelişmeye devam ediyor. Bu yüzden embriyonik dönemde alınan bir zarar genellikle ağır yapısal kusurlara yol açarken, fetal dönemdeki bir zarar daha çok büyüme geriliği ya da işlevsel sorunlar olarak ortaya çıkabiliyor.

Doz, genler ve birlikte gelenler

Zamanlamanın yanında üç ilke daha teratojenlerin etkisini biçimlendiriyor. Birincisi doz: genellikle daha büyük miktarlarda ve daha uzun süre maruz kalmak, zarar olasılığını ve büyüklüğünü artırıyor. İkincisi genetik yatkınlık: aynı maddeye aynı miktarda maruz kalan bebeklerden bazıları etkilenirken bazıları etkilenmeyebiliyor; hem annenin hem bebeğin genetik yapısı, maddenin vücutta nasıl işlendiğini değiştirebiliyor. Üçüncüsü birlikte gelen etkenler: yoksulluk, yetersiz beslenme, stres ve birden fazla maddenin birlikte kullanılması, tek bir etkenin etkisini artırabiliyor.

Doğum öncesi dönemde yetersiz beslenmenin uzun vadeli etkileri, epigenetik dersinde ele aldığımız İkinci Dünya Savaşı sonundaki Hollanda açlığı örneğinde görüldü. O dönem anne karnında olan bebeklerin bazı sağlık sonuçları, açlığın gebeliğin hangi döneminde yaşandığına göre farklılaşıyordu.

Alkol

Gelişmiş ülkelerde önlenebilir gelişim bozukluklarının en yaygın nedenlerinden biri, gebelikte alkol kullanımı. 1973'te Kenneth Lyons Jones ve David Smith, alkol bağımlılığı olan annelerin bazı çocuklarında ortak bir yüz özellikleri, büyüme geriliği ve sinir sistemi sorunları örüntüsü tanımladı ve buna fetal alkol sendromu adını verdi.

Sonraki yıllarda, gebelikte alkole maruz kalmanın etkilerinin bu ağır tablodan çok daha geniş bir yelpazeye yayıldığı anlaşıldı. Yüz özellikleri hiç görülmeyen çocuklarda bile dikkat, öğrenme ve davranış güçlükleri ortaya çıkabiliyordu.

Alkolün gebelikte güvenli kabul edilebilecek bir miktarı belirlenmedi. Pek çok sağlık kuruluşu, bu yüzden gebelik boyunca ve gebelik planlanırken alkolden tamamen kaçınılmasını öneriyor.

Usta katmanı

Rahimdeki kulak

Doğum öncesi dönem yalnızca zararlı etkenlere açık bir dönem değil; aynı zamanda bebeğin çevresinden bilgi almaya başladığı bir dönem. Gebeliğin son aylarında bebeğin işitme sistemi çalışmaya başlıyor ve annenin sesi, kalp atışı ve dışarıdan gelen bazı sesler rahim içine ulaşıyor.

Anthony DeCasper ile William Fifer, 1980'de yayımladıkları bir çalışmada, yeni doğan bebeklerin annelerinin sesini başka bir kadının sesine tercih ettiğini gösterdi. Bebeklerin emme hızını değiştirerek hangi sesi duyacaklarını seçebildikleri bir düzen kullandılar. Bu bulgu, bebeklerin annelerinin sesini doğumdan önce tanımaya başlamış olabileceğini düşündürdü.

Annenin stresi

Gebelikte annenin yaşadığı yoğun stresin bebeğin gelişimini etkileyip etkilemediği, son yıllarda çok araştırılan bir konu. Gebelikte yoğun stres yaşayan annelerin çocuklarında bazı duygusal ve davranışsal güçlüklerin daha sık görüldüğünü bildiren çalışmalar var.

Bu alandaki araştırmalar büyük ölçüde gözlemsel ve önemli bir karıştırıcı etkenle karşılaşıyor: gebelikte stres yaşayan anneler, çoğu zaman doğumdan sonra da stresli koşullarda yaşamaya devam ediyor ve çocuklarıyla bazı genetik özellikleri paylaşıyor. Gebelik dönemindeki stresin etkisini, doğumdan sonraki ortamın ve ortak genlerin etkisinden ayırmak için kardeş karşılaştırmaları ve tüp bebek yöntemiyle döllenmiş, genetik olarak anneyle akraba olmayan bebeklerin karşılaştırıldığı çalışmalar gibi yaratıcı desenler kullanılıyor; bu desenlerin sonuçları her zaman aynı yönü göstermiyor.

Kanıtın sınırı

Bazı teratojenlerin, örneğin talidomit, alkol ve kızamıkçık gibi enfeksiyonların, gebeliğin belirli dönemlerinde ciddi gelişim bozukluklarına yol açtığı güçlü biçimde belgelenmiş. Teratojenlerin etkisinin zamanlamaya, doza ve genetik yatkınlığa bağlı olduğu da iyi bilinen ilkeler.

Ama pek çok başka maddenin ve koşulun gebelikteki etkisi, gözlemsel çalışmalara dayanıyor ve karıştırıcı etkenleri ayırmak güç. Gebe kadınlarda deney yapmak etik olarak mümkün olmadığı için, bu alandaki bilgi büyük ölçüde doğal olarak ortaya çıkan maruziyetlerden, hayvan çalışmalarından ve yaratıcı karşılaştırma desenlerinden geliyor. Annenin stresinin etkisine dair bulgular özellikle karışık.

Doğum öncesi öğrenme bulguları, bebeklerin rahim içinde ses örüntülerine alışabildiğini gösteriyor; ama bu öğrenmenin sonraki gelişime etkisine dair güçlü iddiaları desteklemiyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Doğum öncesi gelişim üç evrede ilerliyor: tutunmanın gerçekleştiği çimlenme dönemi, temel organların oluştuğu embriyonik dönem ve yapıların büyüyüp olgunlaştığı fetal dönem.

Teratojenlerin etkisi zamanlamaya çok bağlı; her yapının zarara en açık olduğu bir kritik dönemi var ve talidomit, bu dönemlerin ne kadar dar olabileceğini acı biçimde gösterdi.

Zamanlamanın yanında doz, genetik yatkınlık ve birlikte gelen etkenler de bir teratojenin etkisini belirliyor.

Gebelikte alkolün güvenli bir miktarı belirlenmedi ve alkole bağlı gelişim bozuklukları sanıldığından daha yaygın.

Bebekler gebeliğin son döneminde duydukları seslere alışabiliyor ve doğumdan sonra bazılarını tanıyabiliyor; ama bu, zekâ artırma iddialarını desteklemiyor.

Sonraki derse köprü

Bu derste, doğmamış bir bebeğin rahimde duyduğu bir hikâyeyi doğduktan sonra tanıyabildiğini gördük. Bunu bilmemizin tek yolu, bebeğin emme hızındaki küçük bir değişiklikti; çünkü bebek ne gördüğünü ya da duyduğunu bize söyleyemiyor.

Konuşamayan, işaret edemeyen bir bebeğin neyi algıladığını, neyi neyden ayırt ettiğini nasıl öğrenebiliriz? Bir bebeğin bir resme ne kadar uzun baktığı, ya da aynı şeyi görmekten sıkılıp başka yere bakması, bize zihnine dair ne söyleyebilir? Bu yöntemlerin gücünü ve sınırlarını sonraki derste ele alıyoruz: bebeğin algısı.