İki dillilik

Açılış sahnesi

Mardin'de bir veli toplantısı. Birinci sınıfa yeni başlayan Yusuf'un annesi Leyla Hanım, öğretmenle konuşuyor. Evde büyükanne Arapça konuşuyor; anne ve baba Yusuf'la çoğunlukla Türkçe, kendi aralarında Arapça konuşuyor. Yusuf iki dili de anlıyor; bazen bir cümleye Türkçe başlayıp Arapça bir sözcükle bitiriyor.

Öğretmen, Yusuf'un Türkçe sözcük dağarcığının sınıftaki bazı arkadaşlarından biraz geride olduğunu söylüyor ve bir öneride bulunuyor: "Evde yalnızca Türkçe konuşursanız çocuğun kafası karışmaz." Akşam Leyla Hanım bunu kocasına anlatıyor. Kocası ise iş yerinde başka bir şey duymuş: bir arkadaşı, iki dil bilen çocukların "beyinlerinin daha hızlı çalıştığını" okuduğunu söylemiş. Aile, iki zıt tavsiye arasında kalıyor.

Yusuf, Leyla Hanım ve öğretmen kurgu. Ama ailenin önündeki iki tavsiye de gerçek, ve psikolojide iki dilliliğin zihne etkisi konusunda yüz yıla yakın süredir birbirine zıt iddialar dile getiriliyor.

Bu derste ne olacak

Bu derste, iki dilliliğin bilişsel etkileri üzerine iddiaları ve bu iddiaların kanıt karşısındaki durumunu inceleyeceğiz.

Terapi Akademisi'nin göç ve dil dersi, sonradan öğrenilen bir dilde duyguları anlatmanın yarattığı mesafeyi ve gündelik hayatı ikinci bir dilde yürütmenin getirdiği çeviri yükünü anlattı. Bu derste o duygusal ve gündelik boyutlara girmeyeceğiz. Odak, iki dilliliğin dikkat, denetim ve dil gelişimi üzerindeki etkisi iddialarında.

Önce iki dilli bir zihnin iki dili nasıl yönettiğini göreceğiz. Sonra iki dillilik hakkındaki görüşün tarih içinde nasıl tersine döndüğünü ve "iki dillilik avantajı" iddiasının yükselişini inceleyeceğiz. Son bölümde, bu iddianın büyük çalışmalar ve meta-analizler karşısında nasıl sarsıldığını ve geriye ne kaldığını tartacağız.

Sıfır noktası

İki dillilik, en geniş tanımıyla, iki dili düzenli olarak kullanmak. Bu tanım çok farklı durumları kapsıyor: doğduğundan beri iki dili birlikte duyan bir çocuk, okulda ikinci bir dil öğrenen bir genç, yetişkinlikte başka bir ülkeye göç eden biri. Bu kişilerin dillerini ne zaman, ne kadar ve hangi ortamlarda kullandığı çok farklı.

Dünya nüfusunun önemli bir kısmının birden fazla dil konuştuğu genel olarak kabul ediliyor. Türkiye'de de Türkçenin yanında Kürtçe, Arapça, Lazca, Zazaca ve başka dilleri konuşarak büyüyen milyonlarca insan var.

İki dilli bir zihin, iki dili tamamen ayrı iki kutuda tutmuyor.

Göz izleme çalışmaları, Rusça ve İngilizce konuşan iki dillilerin, yalnızca İngilizce bir talimat duyduklarında bile, Rusçada benzer sesle başlayan bir nesnenin resmine kısa süreliğine baktıklarını gösterdi. İki dil, kullanılmayanı bile, sürekli bir ölçüde hazır bekliyor.

Mekanizma

Zarardan avantaja

Yirminci yüzyılın başlarında, özellikle göçmen çocuklarla yapılan pek çok çalışma, iki dilli çocukların zekâ testlerinde tek dillilerden daha düşük puan aldığını bildirdi. Bu çalışmaların çoğu, çocuklara iyi bilmedikleri bir dilde test yapıyordu ve sosyoekonomik farkları hesaba katmıyordu. Ama "iki dillilik zihne zarar verir" görüşü uzun süre yaygın kaldı.

Görüşü tersine çeviren çalışma, 1962'de Montreal'den geldi.

Bu dönüm noktasından sonra, 2000'lerde Ellen Bialystok ve çalışma arkadaşları daha belirli bir iddia geliştirdi. İki dilli bir kişi sürekli iki dili zihninde etkin tutuyor ve kullanmadığını bastırması gerekiyorsa, bu sürekli egzersiz dilin dışındaki denetim becerilerini de güçlendirebilirdi.

Bu hipotezi sınamak için en çok kullanılan araçlar, ilgisiz bir bilginin dikkati dağıttığı görevler.

İlk çalışmaların birçoğu, iki dillilerin bu tür görevlerde, özellikle çocukluk ve yaşlılıkta, tek dillilerden daha hızlı ya da daha az hatalı yanıt verdiğini bildirdi. Bu bulgular hem akademide hem de medyada büyük ilgi gördü.

Avantajın sarsılması

2010'lardan itibaren, iki dillilik avantajı üzerine yapılan çalışmalar sayıca arttıkça, sonuçlar giderek tutarsızlaştı. Bazı laboratuvarlar avantaj bulurken bazıları hiçbir fark bulamıyordu. Araştırmacılar, sorunun bir kısmının hangi çalışmaların yayımlandığıyla ilgili olabileceğini düşündü.

Angela de Bruin, Barbara Treccani ve Sergio Della Sala 2015'te, 1999 ile 2012 arasında iki dillilik ve bilişsel denetim üzerine sunulan kongre bildirilerini incelediler ve bunlardan hangilerinin sonradan bir dergide makale olarak yayımlandığına baktılar.

Daha kapsamlı bir yanıt, Minna Lehtonen'in ekibinden geldi. 2018'de, yetişkinlerde iki dillilik ve bilişsel denetim üzerine yapılmış yüz elli iki çalışmayı bir araya getirdiler.

Çocuklarda da benzer bir tablo ortaya çıktı. 2019'da Amerika'da dokuz-on yaşlarındaki dört bin beş yüzden fazla çocuğun verilerini inceleyen bir çalışma, iki dilli çocukların ketleyici denetim, dikkat ve görev geçişi gibi becerilerde tek dillilere göre belirgin bir avantajı olmadığını buldu.

Dil gelişimi: dağarcık bölünüyor mu

Açılıştaki öğretmenin endişesi, Yusuf'un Türkçe sözcük dağarcığının tek dilli arkadaşlarından geride olmasıydı. Bu gözlem, araştırmalarla uyumlu: iki dilli çocukların her bir dildeki sözcük dağarcığı, o dili tek başına konuşan çocuklarınkinden çoğu zaman daha küçük çıkıyor. 2019'daki büyük çalışma da iki dilli çocukların İngilizce sözcük dağarcığının daha küçük olduğunu buldu.

Ama bu, iki dilli çocukların toplamda daha az sözcük bildiği anlamına gelmiyor.

İki dilin sözcük dağarcıkları birlikte değerlendirildiğinde, iki dilli çocukların bildiği kavram sayısı tek dilli akranlarına çoğu zaman yakın çıkıyor. Bir çocuk "kaşık" sözcüğünü bir dilde, "masa" sözcüğünü ötekinde bilebiliyor.

Usta katmanı

Yaşlılık ve bunama

İki dillilik avantajı tartışmasının en çok ilgi çeken iddiası, yaşlılıkla ilgiliydi. Bialystok, Fergus Craik ve Morris Freedman 2007'de, Toronto'daki bir bellek kliniğine başvuran hastaların kayıtlarını incelediler.

İki dilliliği tanımlamak

Alandaki tutarsızlığın önemli bir kaynağı, "iki dilli" sözcüğünün çok farklı kişileri kapsaması. Bir dili evde yalnızca anlayan ama konuşmayan biri ile iki dili de akıcı biçimde günlük olarak kullanan biri, çoğu çalışmada aynı grupta yer alabiliyor.

Bugün birçok araştırmacı, iki dilliliği "var" ya da "yok" diye ikiye ayırmak yerine, kişinin dilleri ne zaman öğrendiğini, ne sıklıkla ve hangi ortamlarda kullandığını ve ne sıklıkla geçiş yaptığını ayrı ayrı ölçmeyi öneriyor. Bu daha ayrıntılı yaklaşımın, iki dilliliğin belirli biçimlerinin belirli etkileri olup olmadığını daha iyi ortaya koyması bekleniyor.

Kanıtın sınırı

İki dilli bir zihnin iki dili bir ölçüde birlikte etkin tuttuğu, kod değiştirmenin kurallı bir iletişim biçimi olduğu ve iki dilli çocukların her bir dildeki dağarcığının tek dillilerinkinden daha küçük ama toplam kavram bilgisinin benzer olabildiği, iyi desteklenen bulgular.

İki dilliliğin bilişsel denetimde genel bir avantaj sağladığı iddiası ise, büyük örneklemli çalışmalar ve yayın yanlılığını hesaba katan meta-analizler karşısında desteğini büyük ölçüde yitirdi. Bunama üzerindeki koruyucu etki iddiası da, geriye dönük ve ileriye dönük çalışmalar arasında tutarsız.

Bu sonuçlar, iki dilliliğin hiçbir etkisi olmadığı anlamına gelmiyor. Ama gelecekte bir etki bulunacaksa, bunun belirli koşullarla, belirli iki dillilik biçimleriyle ve daha ince ölçümlerle sınırlı olması bekleniyor. Alan, kendi geçmiş iddialarını gözden geçirmesiyle, tekrarlama krizinin psikolojideki iyi belgelenmiş örneklerinden biri oldu.

Kendin dene

Aklında kalsın

İki dilli bir zihin, iki dili tamamen ayrı tutmuyor; kullanılmayan dil de bir ölçüde etkin bekliyor ve kod değiştirme kurallı bir iletişim biçimi.

İki dilliliğin zararlı olduğu görüşü 1960'larda sarsıldı; 2000'lerde ise iki dilliliğin bilişsel denetimi güçlendirdiği iddiası yükseldi.

Büyük çalışmalar ve meta-analizler, yayın yanlılığı hesaba katıldığında, iki dilliliğin sağlıklı çocuk ve yetişkinlerde bilişsel denetimde sistemli bir avantaj sağladığını göstermiyor.

İki dilli çocukların her bir dildeki dağarcığı daha küçük olabiliyor; ama iki dil birlikte değerlendirildiğinde bildikleri kavram sayısı tek dillilere yakın.

Bunama belirtilerini geciktirme iddiası geriye dönük çalışmalarda desteklenirken ileriye dönük çalışmalarda tutarsız; iki dilliliğin nasıl tanımlandığı sonuçları güçlü biçimde etkiliyor.

Sonraki derse köprü

Bu dersteki tartışmanın başında, Montreal'deki çocuklara zekâ testleri uygulanmıştı ve iki dilliliğin "zekâya zarar verip vermediği" sorusu bu testlerle yanıtlanmaya çalışılmıştı. Ama zekâ testlerinin neyi ölçtüğü sorusu, iki dillilik tartışmasından da eski.

Zekâ tek bir genel yetenek mi, yoksa birbirinden bağımsız pek çok farklı yeteneğin toplamı mı? Bu soruya verilen farklı yanıtlar ve her birinin arkasındaki kanıt, modülün son bölümünü açıyor: zekâ kuramları.