Amnezi türleri

Açılış sahnesi

Kemal Bey altmış bir yaşında, emekli bir matematik öğretmeni. Bir cumartesi öğleden sonra Eskişehir'deki bahçeli evlerinde, eşi Sevim Hanım'la tavla oynuyor. Bir ara zarları bırakıyor ve soruyor: "Bugün günlerden ne?" Sevim Hanım cumartesi olduğunu söylüyor. İki dakika sonra Kemal Bey aynı soruyu, aynı sözcüklerle yeniden soruyor. Sonra bir daha. Sonra bir daha.

Kemal Bey kim olduğunu, eşinin adını, çocuklarının nerede yaşadığını biliyor. Tavlanın kurallarını da hatırlıyor. Ama az önce söylenen her şey, birkaç dakika içinde aklından siliniyor. Acil serviste yapılan tetkiklerde inme bulgusu çıkmıyor. Akşama doğru tablo yavaş yavaş düzeliyor. Ertesi gün Kemal Bey her şeyi normal hatırlıyor; yalnızca o öğleden sonraya ait birkaç saat, belleğinde boş bir sayfa olarak kalıyor.

Kemal Bey ve Sevim Hanım bu ders için kurgulandı; ama yaşadıkları, nörologların iyi tanıdığı ve her yıl pek çok kişide görülen bir tablo. Bu tablo, belleğin bir bütün olarak değil, ayrı ayrı işleyen parçalar hâlinde bozulabildiğini gösteren örneklerden yalnızca biri.

Bu derste ne olacak

Bu dersle bellek modülünü kapatıyoruz. Modül boyunca belleği sağlıklı insanlarda, laboratuvar deneyleriyle inceledik. Burada beyin hasarı ya da hastalık sonrasında belleğin nasıl bozulduğuna ve bu bozulmaların bellek sistemleri hakkında ne öğrettiğine bakacağız.

Beyin hasarı dersinde (M04-D06), yeni anı oluşturamayan ünlü hastayı ve bir virüs enfeksiyonuyla belleği birkaç saniyeye sıkışan müzisyeni tanımıştık; ileriye dönük bellek yitimi de orada tanımlandı. Bu derste onların hikâyesini tekrarlamayacağız. Odak, geçmişe uzanan bellek kaybında, kaybın zamanla nasıl bir desen çizdiğinde ve farklı amnezi türlerinin birbirinden neyle ayrıldığında.

Sıfır noktası

Amnezi sözcüğü, geniş anlamıyla, bir hasar ya da hastalık sonrasında belleğin belirgin biçimde bozulması demek. Klinik dilde iki ana yön ayırt ediliyor: hasardan sonraki olayları belleğe kaydedememek ve hasardan önceki olayları geri getirememek. İlki M04-D06'da tanımlandı; ikincisi bu dersin merkezinde.

İki yön çoğu zaman birlikte görülüyor; ama oranları kişiden kişiye çok değişiyor. Bazı hastalarda yeni anı oluşturmak neredeyse imkânsızken eski anılar büyük ölçüde sağlam kalıyor. Bazılarında ise geçmişin geniş bir bölümü kayboluyor.

Mekanizma

Geçmişin bir eğimi var

Geriye dönük bellek yitiminin en dikkat çekici özelliği, kaybın bütün geçmişe eşit dağılmaması. On dokuzuncu yüzyılın sonunda Fransız psikolog Théodule Ribot, 1881'de yayımladığı bir kitapta, bellek kaybının yakın geçmişten başlayıp uzak geçmişe doğru azaldığını öne sürdü. Bu gözlem, sonradan onun adıyla anıldı.

Bu tartışmanın merkezinde, yeni bir anının kalıcı hâle gelmesi için zamana ihtiyaç duyduğu fikri var. Kazanın son dakikalarının kaybolması, o dakikaların henüz kalıcı bir izi oluşmadan sürecin kesildiği biçiminde yorumlanıyor. Daha uzun süreli kayıplarda ise anıların beyindeki bağımlılıklarının yıllar içinde değiştiği düşünülüyor.

Olaylar ve bilgiler ayrı ayrı kaybolabiliyor

Amnezi vakalarının öğrettiği ikinci önemli ders, kişinin kendi yaşadığı olaylara ait anıların ve öğrendiği genel bilgilerin birbirinden ayrı biçimde bozulabildiği. Bu ayrımın en çok anılan kanıtı, Kanadalı bir hasta.

Kent Cochrane, 1981'de otuz yaşındayken bir motosiklet kazasında ağır beyin hasarı geçirdi. Bilimsel yayınlarda K.C. olarak anıldı ve Endel Tulving'in başını çektiği bir ekip onu otuz yıla yakın süre inceledi. K.C. kazadan sonra yeni olayları kaydedemedi; ama asıl çarpıcı olan, geçmişine dair tablosuydu. Kendi hayatından tek bir olayı, belirli bir zamana ve yere bağlı biçimde anlatamıyordu. Buna karşın dünyaya ve kendine dair genel bilgilerin önemli bir kısmı yerindeydi: sarkıt ile dikitin farkını ya da bovlingde iki atışta bütün lobutları devirmenin adını biliyordu; ama bunları kendi yaşadığı bir sahneye bağlayamıyordu.

Çocuklukta başlayan amnezi

Bu ayrıma bir başka yönden kanıt, hipokampus hasarının çok erken yaşta ortaya çıktığı çocuklardan geldi. Faraneh Vargha-Khadem ve çalışma arkadaşları 1997'de, birinde doğumda, birinde dört yaşında, birinde dokuz yaşında hipokampusun iki yanda da hasar gördüğü üç genci tanıttı.

Bu üç genç, günlük hayatlarının olaylarını hatırlamakta ağır güçlük çekiyordu: o gün ne yediklerini, hangi televizyon programını izlediklerini, bir telefon görüşmesini. Ama üçü de olağan okullara gitmiş, dil, okuma-yazma ve genel bilgi açısından düşük ortalama ile ortalama arasında bir düzeye ulaşmıştı.

Usta katmanı

Beslenmeden gelen amnezi

Amnezinin her zaman bir kaza ya da ameliyat sonucu ortaya çıkması gerekmiyor. En iyi bilinen nedenlerden biri bir vitamin eksikliği.

Korsakoff sendromunda geriye dönük kayıp yıllara, hatta on yıllara uzanabiliyor; ama burada da eski anılar daha iyi korunuyor. Tablonun en dikkat çekici yanlarından biri, hastaların bellek boşluklarını farkında olmadan doldurması.

Saatler süren bir bellek kaybı

Açılıştaki Kemal Bey'in yaşadığı tablo ise bambaşka bir türe ait.

Bu tablo çoğunlukla elli ile yetmiş yaş arasında görülüyor ve çoğu atak birkaç saat içinde düzeliyor; neredeyse hepsi bir gün içinde geçiyor. Kişinin aynı soruları tekrar tekrar sorması, tablonun en tipik özelliği. Atakların bir daha tekrarlama olasılığı düşük ve tablo çoğu zaman kalıcı bir bellek sorunu bırakmıyor. Nedeni tam olarak bilinmiyor.

Kanıtın sınırı

Amnezi vakaları, bellek araştırmalarının en sağlam bulgularından bazılarını sağladı: yeni anı oluşturmak ile eski anıları geri getirmenin ayrı ayrı bozulabildiği, geriye dönük kaybın çoğunlukla bir zaman eğimi izlediği ve kişinin yaşadığı olaylara ait anılar ile genel bilgilerin birbirinden ayrışabildiği bunların arasında.

Ama bu bulguların önemli bir kısmı tek tek vakalardan ya da küçük gruplardan geliyor. Gerçek hasarlar nadiren belirli bir bölgeyle sınırlı kalıyor; K.C.'nin hasarı da geniş ve dağınıktı. Hastaların hasardan önceki bellek düzeyini bilmek de çoğu zaman mümkün değil; kaybın ne kadarının hasara bağlı olduğunu kestirmek bu nedenle güç.

Zaman eğiminin nedeni ve hipokampusun uzak anılardaki rolü konusunda araştırmacılar arasında hâlâ görüş ayrılığı var. Geçici global amnezinin nedeni ise bugün de tam olarak bilinmiyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Amnezide iki ana yön ayırt ediliyor: hasardan sonraki olayları kaydedememek ve hasardan önceki olayları geri getirememek.

Geriye dönük bellek kaybı çoğunlukla yakın geçmişte en ağır, uzak geçmişte en hafif; bu desen Ribot yasası olarak biliniyor.

Kişinin kendi yaşadığı olaylara ait anılar ile öğrendiği genel bilgiler, beyin hasarında birbirinden ayrı biçimde bozulabiliyor.

Çocuklukta hipokampusu hasar gören kişiler, günlük olayları hatırlamakta ağır güçlük çekerken okulda bilgi edinebiliyor.

Korsakoff sendromu bir vitamin eksikliğinden, geçici global amnezi ise nedeni tam bilinmeyen ve saatler içinde geçen bir ataktan kaynaklanıyor; ikisi de belleğin farklı yönlerini gösteriyor.

Sonraki derse köprü

K.C. kendi hayatından tek bir olayı anlatamıyordu; ama dünyaya dair genel bilgileri yerindeydi. Bu tür bilgilerin büyük kısmı, zihnin dünyayı gruplara ayırma biçimine dayanıyor: neyin kuş, neyin mobilya, neyin oyun sayıldığına.

Bir sonraki modül düşünmeye geçiyor ve bu gruplamayla başlıyor. Bir kategori, üyelerinin hepsinin taşıdığı ortak bir tanımla mı kuruluyor, yoksa akla ilk gelen en tipik örneklerin etrafında mı? Serçe ile penguenin aynı derecede kuş sayılmaması, bu sorunun ilk ipucu: kavram ve kategori.