Pekiştirme tarifeleri

Açılış sahnesi

Seda, Kütahya'da bir çini atölyesinde parça başı çalışıyor: her yirmi tabak için bir ödeme fişi alıyor. Fiş eline geçtiği anda kısa bir mola veriyor, bir çay içiyor, telefonuna bakıyor. Sonra yeniden başlıyor ve bir sonraki fişe yaklaştıkça elleri hızlanıyor.

Akşam evde ev arkadaşı Burcu'yu bilgisayar başında buluyor. Burcu, biletleri tükenmiş bir konser için iade biletlerin satışa düştüğü bir siteyi bir saattir yeniliyor. Biletin ne zaman düşeceğini kimse bilmiyor; bazen bir dakika sonra, bazen iki saat sonra. Burcu molasız, düzenli bir hızla yenilemeye devam ediyor. Seda, ikisinin çalışma biçiminin ne kadar farklı olduğunu fark ediyor: kendisi duraklayıp hızlanıyor, Burcu hiç durmuyor.

Seda, Burcu, atölye ve konser kurgu. İki kadının çalışma ritmi arasındaki fark ise uydurma değil: aynı fark, güvercinlerin ve farelerin milyonlarca tepkisini kaydeden laboratuvarlarda defalarca ölçüldü.

Bu derste ne olacak

Bu derste pekiştirmenin düzenini ele alacağız: bir davranışın ardından sonucun her seferinde mi, belirli bir sayıdan sonra mı, belirli bir süreden sonra mı, yoksa öngörülemez aralıklarla mı geldiği. Terapi Akademisi, ara ara gelen pekiştirmenin klinikteki etkisini ve sönmeye karşı yarattığı direnci anlatıyor. Bu ders, laboratuvarda tanımlanan dört temel düzeni ve her birinin davranışta bıraktığı farklı izleri ele alıyor.

Ardından iki seçenek arasında seçim yapan bir organizmanın davranışını açıklayan bir yasaya geçeceğiz. Son bölümde bu bilgiyi kumar makinelerine uygulayacağız ve insan davranışının laboratuvardaki güvercinlerinkinden nerede ayrıldığına bakacağız.

Sıfır noktası

Skinner ve Charles Ferster, 1957'de yayımladıkları yedi yüz sayfayı aşkın bir kitapta, güvercinlerin ve farelerin farklı düzenlerde pekiştirildiğinde nasıl davrandığını sistemli olarak kaydetti. Bu düzenlere tarife adı verildi.

Tarifeler iki soruya göre sınıflandırılıyor. Birincisi: pekiştireç, belirli bir sayıda tepkiden sonra mı geliyor, yoksa belirli bir süre geçtikten sonraki ilk tepkiye mi? İkincisi: bu sayı ya da süre her seferinde aynı mı, yoksa değişiyor mu? İki sorunun cevapları dört temel tarife veriyor.

Seda'nın atölyesi bir sabit oranlı tarife, Burcu'nun bilet sitesi bir değişken aralıklı tarife. İkisinin davranışındaki fark, laboratuvardaki güvercinlerde de aynı biçimde görülüyor.

Mekanizma

Dört tarife, dört iz

Ferster ve Skinner'ın kayıtlarında her tarife, birikimli kayıt üzerinde kendine özgü bir biçim çiziyordu.

Sabit oranlı tarifede tepki hızı yüksekti, ama her pekiştireçten hemen sonra kısa bir duraklama vardı. Oran büyüdükçe bu duraklama uzuyordu.

Değişken oranlı tarifede duraklama neredeyse yoktu. Bir sonraki ödülün bir sonraki tepkiyle gelebileceği bilindiği için, organizma yüksek ve sürekli bir hızla tepki veriyordu.

Sabit aralıklı tarifede ise bambaşka bir örüntü vardı. Pekiştireçten hemen sonra tepki neredeyse duruyor, süre dolmaya yaklaştıkça giderek hızlanıyordu. Birikimli kayıtta bu, bir dizi yay biçiminde, tarağın dişlerine benzeyen bir örüntü oluşturuyordu.

Değişken aralıklı tarife ise orta düzeyde ama çok düzenli ve sürekli bir tepki hızı üretiyordu. Burcu'nun bilet sitesini yenileme biçimi bu.

Gerçek hayatta tarak

Sabit aralıklı tarifelerin ürettiği tarak örüntüsü, laboratuvarın dışında da arandı. Paul Weisberg ve Phillip Waldrop 1972'de, Amerikan Kongresi'nin 1947 ile 1968 arasındaki sekiz döneminde çıkardığı yasaların sayısını oturum boyunca inceledi.

Seçim ve eşleme

Gündelik hayatta organizmalar çoğu zaman tek bir davranış değil, birkaç davranış arasında seçim yapıyor. Richard Herrnstein 1961'de güvercinlere iki ayrı anahtar sundu; her anahtar farklı sıklıkta yiyecek veren bir değişken aralıklı tarifeye bağlıydı.

Güvercinler, bir anahtardan öteki anahtara göre iki kat daha sık yiyecek geliyorsa, o anahtara da yaklaşık iki kat daha sık gagalıyordu. Hepsini en çok ödül veren seçeneğe yatırmıyor, tepkilerini ödüllerin dağılımına göre paylaştırıyorlardı.

Usta katmanı

Kumar makinesi

Kumar makineleri, değişken oranlı bir tarifenin en saf örneklerinden biri. Oyuncu her düğmeye bastığında bir sonraki ödülün o an gelebileceğini biliyor; ama ne zaman geleceğini bilmiyor. Laboratuvarda bu düzen, en yüksek ve en sürekli tepki hızlarını üretiyor.

Modern makineler buna bir öğe daha ekliyor.

Luke Clark ve arkadaşları 2009'da katılımcılara bir kumar makinesi oyunu oynatırken beyin taraması yaptı. Kıl payı kaçırmalar, tamamen kaçırmalara göre daha hoş olmayan bir deneyim olarak bildirildi; ama oynamaya devam etme isteğini artırıyordu. Beyinde ise kazançlarla ilişkili bazı bölgelerde etkinlik artışı görüldü.

İnsan güvercin değil

Laboratuvardaki tarife örüntülerinin insanlarda da aynı biçimde görüleceği uzun süre varsayıldı. Ama insanlarla yapılan laboratuvar çalışmaları, bazı önemli farklar ortaya çıkardı. Sabit aralıklı bir tarifede, hayvanların gösterdiği tarak örüntüsü yerine bazı insanlar ya sürekli yüksek bir hızla tepki veriyor ya da süre dolana kadar neredeyse hiç tepki vermiyordu.

Bu fark, insanların davranışlarını yalnızca sonuçlara göre değil, kendilerine söyledikleri ya da başkalarından duydukları kurallara göre de düzenlemesiyle açıklandı. "Her basışta para kazanıyorum" diye düşünen biri, düzen değişse bile basmaya devam edebiliyor; "beklemek gerekiyor" diye düşünen biri ise süreyi sayıp ancak sonunda basıyor.

Kanıtın sınırı

Pekiştirme tarifelerinin hayvanlarda kendine özgü tepki örüntüleri ürettiği, deneysel psikolojinin en sağlam ve en çok tekrarlanan bulguları arasında. Eşleme yasası da birçok türde ve koşulda geniş ölçüde destekleniyor, ama sistemli sapmalar gösteriyor.

Bu örüntülerin insan davranışına aktarılması ise daha temkinli yapılmalı. İnsanlarda dil ve kurallar, tarifenin etkisini değiştirebiliyor ve laboratuvardaki hayvan örüntüleri her zaman aynen görülmüyor. Kurumların ve gündelik hayatın tarife benzeri örüntüleri, son tarihler ve sosyal etkenler gibi birçok başka değişkenle iç içe.

Kumar makinelerinin değişken oranlı düzeni ve kıl payı kaçırmaların oynama isteğini artırdığı laboratuvarda destekleniyor. Ama kumar sorunlarının gelişmesinde tarifenin payı, kişisel, sosyal ve ekonomik etkenlerle birlikte değerlendirilmesi gereken karmaşık bir soru.

Kendin dene

Aklında kalsın

Pekiştirecin bir sayıya mı süreye mi bağlı olduğu ve bu sayı ya da sürenin sabit mi değişken mi olduğu, dört temel tarifeyi tanımlıyor.

Sabit oranlı tarife yüksek hız ve ödül sonrası duraklama, değişken oranlı tarife yüksek ve sürekli hız, sabit aralıklı tarife tarak örüntüsü, değişken aralıklı tarife orta ve düzenli bir hız üretiyor.

Son tarihe bağlı kurumlar ve öğrenciler, sabit aralıklı tarifeye benzer bir tarak örüntüsü gösterebiliyor.

Eşleme yasasına göre organizmalar, tepkilerini seçeneklerden aldıkları ödül oranına göre paylaştırıyor.

Kumar makineleri değişken oranlı bir düzene dayanıyor; kıl payı kaçırmalar, kayıp olmalarına rağmen oynama isteğini artırıyor.

İnsanlarda kurallar ve talimatlar, tarifenin davranış üzerindeki etkisini değiştirebiliyor.

Sonraki derse köprü

Bu derste davranışı artıran sonuçların düzenini inceledik. Ama sonuçlar her zaman davranışı artırmıyor. Bir davranışın ardından hoş olmayan bir şey geldiğinde ya da hoş bir şey ortadan kalktığında, davranış azalabiliyor.

Ceza, gündelik hayatta davranışı değiştirmenin belki de en çok başvurulan yolu: anne babalar, okullar, işyerleri ve hukuk sistemleri ona dayanıyor. Ama ceza bir davranışı ne zaman gerçekten azaltıyor, ne zaman yalnızca bastırıyor ve hangi yan etkileri doğuruyor? Bu soruların laboratuvar ve saha araştırmalarındaki cevapları, sıradaki dersin konusu: ceza neyi yapar, neyi yapamaz.