Çoklu görev efsanesi

Açılış sahnesi

Büyük bir salona otuz satranç masası, bir halka biçiminde dizilmiş. Her masada bir amatör oyuncu oturuyor. Halkanın ortasında bir büyükusta, masadan masaya yürüyor; her tahtanın önünde birkaç saniye duruyor, bir taş sürüyor ve bir sonrakine geçiyor. Üç saat sonra otuz oyunun yirmi yedisini kazanmış, üçünü berabere bitirmiş.

Seyirciler hayranlıkla izliyor. Bir adam yanındakine fısıldıyor: "Otuz oyunu birden aklında tutuyor, aynı anda otuz kişiyle düşünüyor."

Ama yakından bakan biri farklı bir şey görüyor. Büyükusta hiçbir zaman iki tahtada aynı anda düşünmüyor. Bir masaya geldiğinde tahtaya bakıyor, birkaç saniye içinde konumu yeniden kuruyor, bir hamle seçiyor ve yürüyüp gidiyor. Zor bir konumla karşılaştığında biraz daha uzun duruyor; o sırada öbür yirmi dokuz masa bekliyor. Yaptığı şey otuz oyunu aynı anda oynamak değil, otuz oyun arasında çok hızlı gidip gelmek. Bunu bu kadar iyi yapabilmesinin nedeni, her konumu bir amatörden çok daha hızlı tanıyabilmesi.

Büyükustanın gösterisi, bu dersin sorusunu taşıyor: bir insan gerçekten iki şeyi aynı anda düşünebilir mi, yoksa "aynı anda" yaptığını sandığımız her şey hızlı bir sıradan mı ibaret?

Bu derste ne olacak

Önceki derste, bir göreve gömülmenin gözümüzün önündeki şeyleri görmemize nasıl engel olduğunu gördük. Şimdi soru tersine dönüyor: iki işi birden üstlendiğimizde ikisine de yetiyor muyuz?

Terapi tarafında S01-P02-D02, görev değiştirmenin bir bedeli olduğunu, karar gerektiren iki işi aynı anda yürütmenin büyük ölçüde hızlı geçişlerden ibaret olduğunu ve bölünmelerin gecikmeli bir bedel bıraktığını anlatmıştı. Burada bu bedelin nereden kaynaklandığını, onu ölçen deneyleri ve en ağır sonuçlarının görüldüğü yeri, trafiği inceleyeceğiz.

Önce iki görevin aynı anda yapılmaya çalışıldığında zihnin nerede tıkandığını gösteren deneylere bakacağız. Sonra telefon kullanan sürücülerle yapılan çalışmalara geçeceğiz. Ardından gündelik hayatta sık sık çoklu görev yapan insanların bu işte daha mı iyi olduğunu ve gerçekten "süper çoklu görevci" denebilecek birilerinin olup olmadığını soracağız.

Sıfır noktası

Bazı görev çiftleri neredeyse hiç birbirini bozmaz. Bazıları ise birlikte yapıldığında ikisi de belirgin biçimde kötüleşir. Fark, görevlerin ne ölçüde otomatikleştiğine ve aynı türden zihinsel işlemlere ne ölçüde ihtiyaç duyduğuna bağlıdır.

Mekanizma

Darboğaz

Geride kalan

Usta katmanı

Yolda telefon

Çoklu görevin bedelinin en ağır biçimde ödendiği yer trafik. Araba kullanmak, deneyimli bir sürücü için büyük ölçüde otomatikleşmiş bir iş gibi görünür; ama beklenmedik bir olay olduğunda, hızlı bir karar gerektiren bir düşünme işine dönüşür.

Kim iyi çoklu görevci?

Kanıtın sınırı

İki düşünme işini aynı anda yürütmenin bir bedeli olduğu ve bu bedelin büyük ölçüde merkezî bir karar aşamasından kaynaklandığı, yarım yüzyılı aşkın süredir laboratuvarda sınanan ve her sınamada yeniden ortaya çıkan bir bulgu. Telefonla konuşmanın sürüşü bozduğu da hem benzetim çalışmalarıyla hem gerçek kaza kayıtlarıyla desteklenen bir sonuç.

Bedelin büyüklüğü ise duruma göre çok değişiyor. Görevlerin ne kadar otomatik olduğu, ne kadar benzer kaynaklara ihtiyaç duyduğu, kişinin deneyimi ve yaşı sonucu belirgin biçimde etkiliyor. Bu yüzden "çoklu görev verimi şu kadar düşürür" gibi genel sayılar, belirli bir görev çiftine ve belirli bir ölçüme ait; her durum için geçerli değil.

Bireysel farklarla ilgili bulgular daha zayıf. Medya çoklu görevi ile dikkat arasındaki ilişki tutarsız, süper çoklu görevciler ise çok az kişiye dayanan bir gözlem. Cinsiyet farkları konusundaki popüler inanç, eldeki kanıtla desteklenmiyor.

Sürüş sırasında telefon kullanımına ilişkin yasal düzenlemeler ülkeden ülkeye değişiyor; bu ders hukuki bir değerlendirme değil, bilişsel bedelin kendisine dair bulguları anlatıyor.

Simultane satranç gösterisi, piyanist, toplantıdan rapora geçen çalışan, Arda, mutfaktaki aşçı, tek iş blokları ve yaşlı yürüyüşçü gerçekçi gözlemlerden kurulmuş sahneler; refrakter dönem, bildirim, dizüstü ve e-posta deneyleri, radyo ve sürüş benzetimleri, yolcu karşılaştırması, sanal yaya, kokpit kuralı, medya çoklu görevi, öz değerlendirme ve süper çoklu görevci araştırmaları literatürde belgelenmiş çalışmalar.

Kendin dene

Aklında kalsın

Karar isteyen iki iş, zihinde gerçek anlamda eşzamanlı ilerlemez; görünüşteki eşzamanlılık çoğu zaman iki iş arasında hızlı geçişlerden ibarettir ve her geçişin bir bedeli vardır.

Bu bedelin önemli bir kaynağı, hangi tepkinin verileceğinin seçildiği merkezî karar aşamasındaki darboğazdır; art arda gelen iki uyarandan ikincisine verilen tepki, birincinin bu aşamadan geçmesini bekler.

İşlerden biri uzun pratikle otomatikleşmişse iki iş daha az çatışır; ama yeni ve düşünme gerektiren bir durum ortaya çıktığında darboğaz yeniden kendini gösterir ve bir görevden kalan düşünceler bir sonrakine taşınır.

Araba kullanırken telefonla konuşmak, eller serbest kitle bile, tepki sürelerini uzatır ve kaza riskini artırır; arabadaki yolcuyla konuşmak ise yolcu trafiği gördüğü için daha az risklidir.

Kendini çoklu görevde iyi sayan kişiler çoğu zaman ortalamanın üstünde değildir; gerçekten bedelsiz çoklu görev yapabilen insanlar varsa da çok nadirdir ve cinsiyetler arasında doğuştan bir fark olduğu kanıtla desteklenmez.

Sonraki derse köprü

Bu derste dikkatimizi bilerek iki işe bölmenin bedelini konuştuk. Ama dikkatimiz çoğu zaman kendi isteğimiz olmadan da bölünüyor. Bir kitabı okurken birden son birkaç sayfayı hiç hatırlamadığını, gözlerinin satırların üzerinde gezinirken zihninin başka bir yerde, yarınki bir toplantıda ya da geçen haftaki bir tartışmada olduğunu fark ediyorsun.

Terapi tarafında zihnin bu kendiliğinden yolculuklarının hem planlama ve yaratıcılık için kullanılabildiği hem de tekrarlayan biçimde ruh hâlini kötüleştirebildiği anlatılmıştı. Peki zihnin ne kadar sık gezindiği nasıl ölçülüyor, insanlar gezinirken daha mı mutsuz, yoksa mutsuz olduklarında mı daha çok geziniyor ve bu gezinmenin bir işlevi var mı? Bu sorular, bir telefona gün içinde rastgele zamanlarda gelen birkaç soruyla cevaplanmaya çalışıldı. Modülün sıradaki adımı bu iç yolculukları ele alıyor: zihin gezinmesi.