Dikkatsizlik ve değişim körlüğü

Açılış sahnesi

1995'te bir ocak gecesi, Amerika'da büyük bir kentin sokaklarında bir polis memuru, kaçan bir şüpheliyi yaya olarak kovalıyor. Bir çitin kenarından geçerken, birkaç metre ötede bir grup polisin yerdeki bir adamı ağır biçimde dövdüğü bir noktanın hemen yanından koşarak geçiyor. Dövülen adam, sivil giyimli bir polis memuru; meslektaşları onu yanlışlıkla şüpheli sanmış.

Olay sonradan ortaya çıktığında, kovalamacayı yapan memur mahkemede tanık olarak dinleniyor. Dövülme sahnesini görmediğini söylüyor. Savcılık ve jüri ona inanmıyor: o kadar yakından geçen birinin bu kadar şiddetli bir olayı görmemesinin imkânsız olduğunu, meslektaşlarını korumak için yalan söylediğini düşünüyorlar. Memur yalan yere tanıklıktan mahkûm ediliyor. Mahkûmiyet yıllar sonra başka gerekçelerle bozuluyor.

Bu olay, iki psikoloğun dikkatini çekiyor. Memurun bütün dikkati önündeki şüpheliye kilitlenmişse, gerçekten de birkaç metre yanındaki şiddeti görmemiş olabilir mi? Bunu sınamak için, olayı laboratuvar dışında yeniden kurmaya karar veriyorlar.

Bu derste ne olacak

Önceki derste kulaklıktaki iki konuşmadan birinin neredeyse hiç iz bırakmadan kaybolduğunu gördük. Bu ders, bu seçimin şaşırtıcı bir sonucuna bakıyor: gözümüzün tam önünde, açıkça görülebilir biçimde duran şeyleri bile göremeyebiliyoruz.

İki ayrı görmeme biçimini ele alacağız. Birincisi, bir göreve gömülmüşken sahnede beliren beklenmedik bir şeyi hiç fark etmemek. İkincisi, bir sahnede değişen bir şeyi, değişimin olduğu an dikkatimiz orada değilse fark etmemek. Her ikisi için klasik deneyleri, uzmanların bile bu yanılgılara ne kadar açık olduğunu gösteren çalışmaları ve insanların kendi görme yetenekleri hakkındaki şaşırtıcı ölçüde yanlış inançlarını göreceğiz. Son bölümde, bu bulguların tanıklık, sürüş ve tıp için ne anlama geldiğini tartacağız.

Sıfır noktası

Mekanizma

Bakmak yetmiyor

Dikkatsizlik körlüğünün en şaşırtıcı yanı, göz hareketleri izlendiğinde ortaya çıkıyor. Beklenmedik nesneyi kaçıranların önemli bir kısmı, ona gerçekten bakmış.

Değişimi görmemek

Usta katmanı

Görmediğimizi bilmiyoruz

Tanıklık ve sonuçları

Kanıtın sınırı

Dikkatsizlik ve değişim körlüğü, deneysel psikolojinin en çarpıcı ve en kolay gösterilebilen bulguları arasında. Laboratuvar ekranlarından gerçek yaşamı taklit eden sahnelere, sıradan katılımcılardan radyologlara ve pilotlara kadar çok farklı koşullarda tekrarlandılar ve insanların kendi görme yeteneklerini abarttığını tutarlı biçimde gösterdiler.

Fark etmeme oranları ise koşullara göre büyük değişiklik gösteriyor. Görevin zorluğu, beklenmedik nesnenin izlenen şeylere benzerliği, katılımcının ne beklediği ve önceden benzer bir deney görüp görmediği, sonucu belirgin biçimde etkiliyor. Bu yüzden "insanların yarısı gorili görmez" gibi tek bir sayı, belirli bir düzeneğe ait; her durumda geçerli genel bir oran değil.

Bu bulguların gerçek dünyadaki olaylara nasıl uygulanacağı da dikkat istiyor. Bir deney bir tanığın bir şeyi görmemiş olmasının mümkün olduğunu gösterebilir; ama belirli bir tanığın belirli bir olayı gerçekten görüp görmediğini söyleyemez. Mahkeme salonlarında ve kaza soruşturmalarında bu ayrım önemli.

Açılıştaki polis davası ve onu taklit eden koşu deneyi, pas sayma videosu, kapı deneyi, çarpı işareti deneyleri, palyaço ve yangın tüpü çalışmaları, titreşen fotoğraflar, radyolog ve pilot çalışmaları ve görme yeteneğini abartma araştırmaları kayıtlı çalışmalar ve olaylar; sürücü, saç kesimi, toplantı slaytı, kamera odası, atlanan sözcük, yankesici, iki tanık ve hemşire sahneleri ise gündelik karşılıkları canlandırmak için yazıldı.

Kendin dene

Aklında kalsın

Dikkatsizlik körlüğü, dikkat başka bir göreve kilitliyken görüş alanında açıkça beliren beklenmedik bir şeyi fark etmemektir; göz o noktaya baksa bile, dikkat oraya yönelmemişse nesne bilince ulaşmayabilir.

Değişim körlüğü, bir sahnedeki belirgin bir değişikliğin, değişimin olduğu an dikkat orada değilse ya da değişim kısa bir kesintiyle örtülmüşse fark edilmemesidir; sahnenin büyük kısmını sandığımızdan çok daha kaba bir biçimde temsil ederiz.

Bu yanılgılar dikkatsizliğin ya da yeteneksizliğin değil, odaklanmanın bedelidir; uzmanlar, deneyimli radyologlar ve pilotlar dahil herkes onlara açıktır ve uzmanlık bazen etkiyi artırabilir.

İnsanlar bu yanılgılara ne kadar açık olduklarını büyük ölçüde hafife alır; görmediğimiz şeylerin farkında olmadığımız için, ne kadar çok şeyi kaçırdığımıza dair bir deneyimimiz yoktur.

Bu bulgular tanıklık, sürüş, uçuş ve tıp için önemlidir: birinin bir şeyi görmemiş olması yalan söylediğini göstermez ve güvenliği artırmanın yolu, kişileri suçlamaktan çok sistemleri dikkatin sınırlarına göre tasarlamaktır.

Sonraki derse köprü

Bu derste tek bir işe odaklanmanın, gözümüzün önündeki başka şeyleri görmemize nasıl engel olabildiğini gördük. Pas sayan biri gorili, ekrandaki göstergelere bakan bir pilot pistteki uçağı kaçırıyordu. Peki ya dikkatimizi bilerek birden fazla işe bölmeye çalıştığımızda ne oluyor?

Birçok insan, araba kullanırken telefonla konuşabildiğini, toplantıda e-postalarını yanıtlarken konuşmayı da izleyebildiğini, ders çalışırken mesajlaşabildiğini düşünüyor. Bazıları kendini birden çok işi aynı anda yapmakta özellikle başarılı sayıyor. Laboratuvarda ve yolda yapılan ölçümler ise, işler arasında gidip gelmenin görünmez bir bedeli olduğunu ve bu bedelin özellikle trafikte ciddi sonuçlar doğurabildiğini gösteriyor. Modülün sıradaki adımı bu yaygın inancı sınıyor: çoklu görev efsanesi.