Duyular arası algı

Açılış sahnesi

Ahmet, başka bir şehirde yaşayan anneannesiyle her pazar görüntülü konuşuyor. Bu pazar internet bağlantısı zayıf. Anneannesinin dudakları kımıldıyor, ama sesi bir an sonra geliyor. İlk birkaç dakika Ahmet bunu fark etmiyor bile; anneannesinin ağzı ile sesi ona birlikte geliyormuş gibi görünüyor.

Sonra bağlantı daha da yavaşlıyor. Gecikme biraz daha uzayınca birden her şey tuhaflaşıyor: anneannesi sanki sözleri ağzından çıkmadan önce konuşuyor, ya da ses başka birinden geliyor. Ahmet onu anlamakta zorlanmaya başlıyor; oysa sesin kendisi her zamanki kadar net.

Görüntüyü kapatıp yalnızca sesle konuşmaya devam ettiklerinde rahatlıyor. Ahmet, bir yüzün ve bir sesin aynı kişiye ait olduğunu bilmek için ikisinin tam aynı anda gelmesine gerek olmadığını, ama aradaki farkın belli bir sınırı aşınca beynin ikisini birbirine bağlamaktan vazgeçtiğini o gün fark ediyor.

Bu derste ne olacak

Bu modül boyunca duyuları tek tek inceledik: gözü, kulağı, deriyi, burnu ve dili. Ama dünyayı hiçbir zaman tek bir duyuyla algılamıyoruz. Bir arabanın sesi ile görüntüsü, bir yemeğin tadı ile kokusu, bir dokunuşun hissi ile görünüşü, tek bir olayın parçaları olarak birleşiyor.

M05-D09'da dudakların, duyduğumuz heceyi değiştirebildiğini, M05-D11'de ise bir şarabın renginin kokusu hakkında söylediklerimizi yönlendirdiğini görmüştük. Bu ders, duyuların birbirini nasıl düzelttiğini ve nasıl yanılttığını sistemli biçimde ele alıyor.

Önce beynin farklı duyulardan gelen bilgiyi hangi koşullarda tek bir olaya bağladığına bakacağız. Sonra iki duyu çeliştiğinde hangisinin kazandığını belirleyen ilkeyi göreceğiz. Ardından bedenimizi algılayışımızın bile duyular arası bir yapı olduğunu gösteren deneylere ve bazı insanlarda duyuların birbirine karıştığı ilginç bir duruma geçeceğiz.

Sıfır noktası

Beyin, farklı duyulardan gelen iki bilgiyi aynı olaya bağlamak için bazı ipuçlarına bakar. En önemlileri zaman ve yerdir: aynı anda ve aynı yerden geliyormuş gibi görünen sinyaller büyük olasılıkla aynı kaynaktandır. Ama "aynı an" kesin bir an değil, bir penceredir.

Mekanizma

Kim kazanır?

İki duyu aynı olay hakkında birbirine ters düşen bilgiler verdiğinde, algı genellikle o konuda daha güvenilir olan duyunun bildirdiği yöne kayar.

Çatışma bedeli

Tat da sesten etkilenir

Usta katmanı

Bedenini nereden biliyorsun?

Bedenimizin bize ait olduğunu, nerede durduğunu ve sınırlarının nereden geçtiğini doğrudan bildiğimizi düşünürüz. Ama bu bilgi de görme, dokunma ve eklemlerden gelen konum bilgisinin bir birleşimidir.

Duyuların birbirine karıştığı insanlar

Kanıtın sınırı

Duyuların birbiriyle sürekli etkileştiği ve beynin farklı duyulardan gelen bilgiyi zaman, yer ve güvenilirlik ipuçlarına göre birleştirdiği, algı araştırmalarının en sağlam katkıları arasında. Vantrilok etkisi, çift çakma yanılsaması ve güvenilirliğe göre ağırlıklandırma modelinin öngörüleri pek çok kez sınandı ve büyük ölçüde doğrulandı.

Bedenle ilgili yanılsamalar ve sinestezi gibi alanlarda tablo daha karmaşık. Kauçuk el yanılsamasında algının payı ile öneri ve beklentinin payını ayırmak hâlâ tartışma konusu; sinestezinin nasıl ortaya çıktığı ve beyinde hangi bağlantılara dayandığı da hâlâ araştırılıyor. Tat ve sesle ilgili bazı ilgi çekici bulgular ise tek ve küçük çalışmalara dayanıyor.

Ayrıca, duyular arası etkilere dayanan her popüler iddia aynı sağlamlıkta değil. Sıcak bir fincanın kişilik yargısını değiştirdiği gibi çarpıcı bulguların bir kısmı tekrarlarda tutmadı. Gerçek ve sağlam etkiler ile çekici ama zayıf iddialar arasında ayrım yapmak, bu alanı okurken özellikle gerekli.

Ahmet'in görüntülü araması, şimşek, titreşen telefon, küçük ve büyük kutu, konferans salonu, karanlık ev, arka koltuk, maskeler, Gizem'in renkli takvimi ve parmaklarla okuyan kadın gündelik deneyimden kurulmuş sahneler; çift çakma, görme ve dokunma ağırlıklandırması, cips, uçak gürültüsü ve tabak rengi deneyleri, boyna üflenen hava, bebeklerin yüz-ses eşleştirmesi, kauçuk el ve öneri tartışması, sinestezi tutarlılığı, yirmi beş dilde şekil eşleştirmesi, kabartma yazı okumadaki beyin etkinliği ve sıcak fincan tekrarları araştırma literatüründen.

Kendin dene

Aklında kalsın

Dünyayı hiçbir zaman tek bir duyuyla algılamayız; beyin, farklı duyulardan gelen bilgiyi, aynı zamanda ve aynı yerden geliyormuş gibi göründüğünde tek bir olaya bağlar.

İki duyu çeliştiğinde, algı genellikle o konuda daha güvenilir olan duyuya kayar: konumda görme işitmeyi yönlendirir, zamanlamada işitme görmeyi; bir duyunun bilgisi bulanıklaştıkça onun ağırlığı azalır.

Duyular arası çatışmalar bedele yol açabilir: arabada kitap okurken bulantı, maskelerin ardında konuşmayı izleme güçlüğü ve bir sesin ya da gürültünün tat algısını değiştirmesi bunun gündelik örnekleridir.

Bedenimizi algılayışımız bile görme, dokunma ve konum bilgisinin bir birleşimidir; kauçuk el yanılsaması bu birleşimin yeniden düzenlenebildiğini gösterir, ama anketlerle ölçülen gücünün ne kadarının öneriden geldiği tartışmalıdır.

Sinestezi, bazı insanlarda bir uyaranın tutarlı biçimde başka bir duyuya ait deneyim de uyandırdığı gerçek ve ölçülebilir bir algı özelliğidir; ses ile biçim arasındaki eşleştirmeler ise herkeste duyuların bir ölçüde birbirine bağlı olduğunu düşündürür.

Sonraki derse köprü

Bu modül boyunca ışığın, sesin, dokunuşun ve moleküllerin sinir sinyaline dönüşmesini, bu sinyallerin düzenlenip beklentiyle buluşmasını ve sonunda farklı duyulardan gelenlerin tek bir sahnede birleşmesini adım adım izledik. Ahmet'in anneannesini gördüğü ve duyduğu o an, ayrı ayrı ölçebildiğimiz pek çok sürecin tek bir deneyimde buluştuğu andı.

Ama bütün bu ölçümler bir soruyu açıkta bırakıyor. Beyindeki hangi süreçlerin bir deneyime eşlik ettiğini giderek daha ayrıntılı haritalayabiliyoruz; peki bu süreçlerin neden bir şey gibi hissettirdiğini, kırmızının neden kırmızı, acının neden acı olarak yaşandığını bu haritalar açıklıyor mu? Bilincin ölçülebilen ilintilerini bulmak ile öznel deneyimin kendisini açıklamak arasındaki mesafe, psikolojinin ve felsefenin en eski ve en inatçı sorularından birini oluşturuyor. Yeni modülün ilk dersi bu mesafeyi ölçmeye çalışıyor: bilincin zor problemi.