Bağırsak, bağışıklık ve beyin: temkinli okuma

Açılış sahnesi

Bir laboratuvarın en arka odasında, şeffaf plastikten şişirilmiş büyük torbalar sıralanmış. Torbaların içinde fare kafesleri var; araştırmacılar onlara ancak torbanın duvarına yapıştırılmış kalın lastik eldivenlerin içine ellerini sokarak dokunabiliyor. Torbaya giren her şey, yem, su, talaş, önce sterilize ediliyor. Bu farelerin hiçbiri hayatında tek bir mikropla karşılaşmamış. Sezaryenle, steril koşullarda doğmuşlar ve bağırsaklarında hiçbir bakteri yaşamıyor.

Bu fareler kısa bir süre dar bir tüpe kapatıldığında, stres hormonları, bağırsakları bakterilerle dolu sıradan farelerden çok daha yüksek bir düzeye çıkıyor. Ama bu farelere çok küçük yaşta tek bir bakteri türü verildiğinde, stres yanıtları normale yaklaşıyor.

Birkaç yıl sonra bir gazete bu ve benzeri deneyleri şöyle bir başlıkla haberleştiriyor: "Kaygınızın sebebi bağırsağınızdaki bakteriler olabilir." Bir hafta sonra marketin süt ürünleri reyonunda, kapağında "ruh hâlinizi destekler" yazan bir yoğurt beliriyor.

Plastik torbadaki fareden market rafındaki yoğurda uzanan bu yolda kaç basamak var ve hangisinde ne kadar kanıt duruyor?

Bu derste ne olacak

Biyolojik psikoloji modülünün bu son dersi, M04 boyunca biriktirdiğimiz okuma araçlarını hızla büyüyen bir araştırma alanına uyguluyor.

Terapi tarafında S01-P01-D01, bağırsak ile sinir sistemi arasında iki yönlü bir bağlantının gösterildiğini, ama bağırsak mikroplarının ruhsal tablolar üzerindeki nedensel etkisine dair insan kanıtının sınırlı olduğunu tek bir kanıt kartında söylemişti. Bu ders o kartın arkasına geçiyor: bağlantı hangi yollardan işliyor, kanıt hangi basamakta güçlü, hangisinde zayıf?

Önce alanın temel kavramlarını ve sık dolaşan bir sayının hikâyesini göreceğiz. Sonra bağışıklık sisteminin ruh hâlini nasıl etkilediğine geçeceğiz; burada insanlarda sağlam kanıt var. Ardından bağırsak mikroplarına döneceğiz ve fareden insana uzanan merdiveni basamak basamak çıkacağız.

Sıfır noktası

Mekanizma

Bağışıklık sistemi ruh hâlini nasıl değiştirir

Bağırsak mikroplarından önce, bu alanın en sağlam ayağına bakalım: bağışıklık sistemi ile beyin arasındaki ilişki.

Bağırsaktan beyne giden yollar

Bağırsak mikroplarının beyni etkileyebileceği en az üç yol önerildi. Birincisi bağışıklık yolu: bağırsak duvarı bedenin en büyük bağışıklık organlarından biri ve mikroplarla sürekli temas hâlinde. İkincisi sinir yolu: bağırsaktan beyne bilgi taşıyan uzun bir sinir, vagus siniri, bağırsağın durumunu sürekli bildiriyor. Üçüncüsü kimyasal yol: mikroplar besinleri parçalarken, kana karışıp bedenin başka yerlerine ulaşabilen maddeler üretiyor.

Usta katmanı

Fareden insana: dört basamak

Bu alandaki iddiaları dört basamaklı bir merdivende düşünmek yardımcı oluyor. Birinci basamak, hayvanlarda bir mekanizmanın gösterilmesi. İkinci basamak, insanlarda bir ilişkinin, yani belirli bir mikrop bileşimi ile belirli bir ruhsal durumun birlikte görülmesinin gösterilmesi. Üçüncü basamak, bu ilişkinin yönünün, yani mikroplar mı ruh hâlini, ruh hâli mi mikropları değiştiriyor sorusunun aydınlatılması. Dördüncü basamak ise insanlarda mikropları değiştiren bir müdahalenin ruhsal sonuçları iyileştirdiğinin kontrollü deneylerle gösterilmesi.

Müdahale basamağı

Kanıtın sınırı

Bu alanda sağlam olan şunlar: bağırsak ile beyin arasında sinir, bağışıklık ve kimyasal yollardan işleyen iki yönlü bir iletişim var. Bağışıklık sisteminin habercileri insanlarda ruh hâlini değiştirebiliyor; bunun kanıtı kontrollü deneylerden ve dışarıdan verilen tedavilerden geliyor. Farelerde bağırsak mikropları stres sisteminin gelişimini ve davranışı etkileyebiliyor.

Daha az kesin olan, bu bulguların insan ruh sağlığına nasıl çevrileceği. İnsanlarda mikrop bileşimi ile ruhsal durumlar arasında bulunan ilişkilerin çoğu korelasyonel ve yönü belirsiz; beslenme, ilaçlar, uyku ve hareket gibi pek çok karıştırıcı, hem mikropları hem ruh hâlini aynı anda değiştiriyor.

En zayıf basamak müdahale basamağı: bağırsak mikroplarını değiştirerek ruhsal belirtileri iyileştirmeye dönük kontrollü insan çalışmaları henüz az, küçük ve tutarsız. Market raflarındaki ürünlerin ve sosyal medyadaki önerilerin büyük kısmı, bu basamağın çok ötesinde konuşuyor.

Bu ders bir tedavi önerisi içermiyor. Ruhsal belirtiler için bir takviye kullanmayı düşünen biri, bunu bir hekimle konuşmalı ve kanıtlanmış tedavilerin yerine değil, gerekirse yanında düşünmeli.

Steril torbalardaki fareler, sağlıklı gönüllülerle yapılan bağışıklık deneyi, karaciğer tedavisi, alt grup çalışması, nüfus çalışması, otizm ve beslenme çalışması, probiyotik ve diyet deneyleri yayımlanmış araştırmalardan; Leyla, raftaki yoğurt ve başlık merdiveni ise kanıtla iddia arasındaki mesafeyi göstermek için oluşturuldu.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bağırsak ile beyin arasında sinir yolları, bağışıklık sistemi ve mikropların ürettiği maddeler üzerinden işleyen iki yönlü bir iletişim var; bu bağlantının varlığı, belirli bir ruhsal durumu açıkladığı anlamına gelmez.

Bağışıklık sisteminin habercileri, hastalık davranışı adı verilen yorgunluk, isteksizlik ve geri çekilme örüntüsünü yaratabilir; insanlarda bu habercilerin dışarıdan verilmesi depresyon belirtilerine yol açabilir.

Depresyondaki insanların yalnızca bir alt grubunda belirgin bir iltihap bulunur; ortalamadaki bir farkı herkese yaymak, tek tek insanlar hakkında yanlış sonuçlara götürür.

Bağırsak mikroplarına dair iddiaları dört basamakta okumak gerekir: hayvanda mekanizma, insanda ilişki, ilişkinin yönü ve insanda kontrollü müdahale; bugün güçlü kanıtın çoğu ilk basamakta, zayıf kanıtın çoğu son basamakta.

İnsanlarda mikroplar ile ruh hâli arasındaki ilişkilerin bir kısmı ters yönde ya da karıştırıcılardan kaynaklanıyor olabilir: beslenme, ilaçlar ve yaşam düzeni hem bağırsağı hem ruh hâlini aynı anda değiştirir.

Sonraki derse köprü

Bu dersle biyolojik psikoloji modülü bitiyor. Genlerden hormonlara, beyin görüntülerinden bağırsak mikroplarına kadar, zihnin bedenle iç içe geçtiği yerlere baktık. Sonraki modül, zihnin dış dünyayla buluştuğu ilk noktaya geçiyor: duyulara.

Gözümüze, kulağımıza ve derimize ulaşan her uyaran fark edilmiyor. Çok kısık bir ses, çok sönük bir ışık ya da iki ağırlık arasındaki çok küçük bir fark bir noktada algılanamaz hâle geliyor. Bu noktanın nerede olduğunu ölçmek ve bir farkı fark edebilmek için uyaranın ne kadar değişmesi gerektiğini bulmak, psikolojinin laboratuvarda yapılan ilk deneylerine konu oldu ve bugün hâlâ şaşırtıcı ölçüde düzenli bir yasa ortaya koyuyor. Sonraki ders duyunun ölçülebileceğini gösteren bu ilk adımı açıyor: psikofizik, eşik ve Weber yasası.