Evrimsel psikoloji ve eleştirileri

Açılış sahnesi

Venedik'teki San Marco Bazilikası'nın ana kubbesinin altında durup başını kaldırırsan, kubbeyi taşıyan dört büyük kemerin birleştiği köşelerde dört üçgen yüzey görürsün. Bu yüzeylerin her birinde bir İncil yazarının resmi var; figürler o kavisli üçgen alanlara o kadar iyi oturuyor ki, sanki bu yüzeyler en baştan o resimleri taşımak için tasarlanmış gibi görünüyor.

Oysa öyle değil. Bir kubbeyi dört kemerin üzerine oturttuğunda, kemerlerin arasında bu üçgen yüzeyler kendiliğinden oluşur. Mimar onları istemedi; kubbeyi istedi ve yüzeyler kubbeyle birlikte geldi. Ressamlar sonra, zaten orada olan bu boşlukları en iyi biçimde kullandı.

1979'da iki biyolog, bu kemer köşelerini bir makalenin başına koyarak evrim biyolojisine yönelik ünlü bir eleştiri yazdı. Söyledikleri şuydu: bir canlının her özelliğine bakıp "bu, şu iş için evrimleşmiş" demek kolay. Ama bazı özellikler, tıpkı o üçgenler gibi, başka bir şeyin yan ürünü olarak ortaya çıkmış olabilir. Resmin yüzeye çok iyi oturması, yüzeyin resim için yapıldığını göstermez.

Bu ders, insan zihnine aynı soruyu soruyor: bir davranışın işlevli göründüğünü fark etmek ile onun o işlev için evrimleştiğini göstermek arasındaki mesafe ne kadar uzun?

Bu derste ne olacak

M01-D09, evrimsel çerçevenin psikolojiye getirdiği "neden var" sorusunu ve yakın ile uzak açıklama ayrımını tanıtmıştı. Önceki ders ise beynin maddelere uyumunu, yani bir "nasıl" sorusunu konu aldı. Burada bir adım geri çekilip evrimsel açıklamaların kendisini sınayacağız.

Önce bir özelliğin uyum olduğunu söylemenin ne anlama geldiğini ve bunun alternatiflerini kuracağız. Sonra evrimsel psikolojinin en güçlü bulgularından birkaçına bakacağız: önceden öngörülmüş ve sonra sınanmış iddialar. Ardından eleştiriye geçeceğiz: hangi açıklamaların sınanamayan hikâyelerden ibaret kaldığını ve bir evrimsel iddianın sınanabilir hâle gelmesi için neye ihtiyaç olduğunu konuşacağız.

Sıfır noktası

Mekanizma

Önceden söylenen ve sonra bulunan

Evrimsel çerçevenin en güçlü kullanımı, bir davranışı sonradan açıklamak değil, henüz kimsenin bakmadığı bir şeyi önceden öngörmek. Bir uyumun hangi sorunu çözmek için biçimlendiği doğru tahmin edildiyse, o uyumun ayrıntıları hakkında beklenmedik ve sınanabilir öngörüler üretilebilir.

Bir başka güçlü örnek, yakın akrabalar arasında cinsel ilgiyi bastıran bir mekanizma üzerine. Evrimsel akıl yürütme şöyle: yakın akrabalarla üreme, sağlığa zararlı kalıtsal sorunların ortaya çıkma olasılığını artırır; bu yüzden insanların kimin akraba olduğunu ayırt eden ve akrabaya yönelik cinsel ilgiyi azaltan bir sistem geliştirmiş olması beklenir. Ama genler kimin akraba olduğunu göremez. Öngörü şu: sistem, akrabalığı dolaylı bir ipucundan, çocuklukta birlikte büyümekten çıkarıyor olmalı.

Akıl yürütmenin içerikle değişmesi

Eş tercihlerinde farklar

Usta katmanı

Sonradan kurulan hikâye

Kemer köşeleri makalesinin asıl hedefi, evrimsel açıklamaların bir alışkanlığıydı: bir özelliği alıp ona akla yatkın bir işlev hikâyesi yazmak, ve bu hikâyenin akla yatkınlığını kanıt saymak.

Bir evrimsel iddiayı sınamanın yolları

Bir evrimsel açıklamayı hikâyeden bilime taşımanın birkaç yolu var. Birincisi, özellik bilinmeden önce öngörülmüş olması. İkincisi, ayrıntılı bir tasarım öngörüsü: bir uyumun, çözdüğü soruna özgü ince özellikler taşıması gerekir. Üçüncüsü, kültürler arası tutarlılık; dördüncüsü, yakın türlerle karşılaştırma; beşincisi, gelişim sırasında beklenen zamanlamayla ortaya çıkması.

Atalar ortamı ne kadar biliniyor?

Pek çok evrimsel açıklama, atalarımızın nasıl yaşadığına dair varsayımlara dayanıyor. Bu varsayımların bir kısmı fosil kayıtlarından, arkeolojiden ve bugün avcı-toplayıcı olarak yaşayan toplulukların gözleminden geliyor. Ama bu kaynakların her biri kısmi.

Kanıtın sınırı

Evrimsel çerçeve, insan zihninin rastgele bir öğrenme makinesi olmadığını, türün tarihinde karşılaştığı sorunlara göre biçimlenmiş eğilimler ve kısıtlar taşıdığını gösterdi. Tat tiksinmesi, birlikte büyüyenler arasındaki cinsel ilgisizlik ve akıl yürütmenin içerikle değişmesi gibi bulgular, bu çerçevenin önceden öngörebildiği ve sonra farklı yöntemlerle sınanan sağlam bulgular.

Zorluk, evrimsel bir iddiayı doğrudan sınamanın neredeyse imkânsız olması. Atalarımızın beynini gözlemleyemiyoruz, onları yeniden yaşatamıyoruz, seçilimi deneyle tekrarlayamıyoruz. Bu yüzden evrimsel iddiaların çoğu dolaylı kanıtlara dayanıyor ve aynı bulguyu açıklayan toplumsal, kültürel ya da öğrenmeye dayalı rakip açıklamalarla yarışıyor.

Bir evrimsel açıklamanın değeri, ne kadar akla yatkın olduğuyla değil, ne kadar risk aldığıyla ölçülür: önceden neyi öngördü, hangi sonuç onu yanlışlardı ve bu sonuçlar arandığında ne bulundu? Bu soruların cevabı olmayan bir açıklama, ilginç bir fikir olarak kalabilir; ama henüz bir bulgu değildir.

Kemer köşeleri, tat tiksinmesi deneyleri, kibbutz ve Tayvan kayıtları, kart görevi, eş tercihi ve kıskançlık anketleri, kırmızı deneyleri, akrabaya yardım anketleri ve üvey ebeveyn tartışması yayımlanmış kaynaklara dayanıyor; harita okuma kitabı ile şirket eğitimindeki slayt, bu tartışmaların gündelik hayattaki yankısını göstermek için yazıldı.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir özelliğin bir uyum olması, doğal seçilim tarafından belirli bir sorunu çözdüğü için biçimlendirilmiş olması demektir; bugün işe yaraması ya da evrensel olması bunu göstermeye yetmez.

Bir özellik bir uyum olmak yerine bir yan ürün, rastgele yayılmış bir değişim, başka bir işten devşirilmiş bir yapı ya da bugünkü çevrede öğrenilmiş bir davranış olabilir; iyi bir evrimsel açıklama bu alternatifleri dışarıda bırakır.

Evrimsel çerçevenin en güçlü bulguları, önceden öngörülüp sonra sınanan iddialardan gelir: tat ile bulantı arasında seçici bağ kurulması ve birlikte büyüyenler arasında cinsel ilginin azalması gibi.

Sonradan uydurulmuş hikâye, bir özellik bilindikten sonra kurulan, akla yatkın ama sınanmamış açıklamadır; bir çerçeve hem bir sonucu hem tersini aynı kolaylıkla açıklayabiliyorsa, hiçbirini öngörmüyordur.

Atalar ortamı hakkındaki bilgimiz kısmidir ve evrimsel bir köken bir davranışın kaçınılmaz ya da doğru olduğunu söylemez; evrimleşmiş eğilimlerin çoğu çevreye göre değişen esnek sistemlerdir.

Sonraki derse köprü

Bu derste uzun bir zaman ölçeğine, yüz binlerce yılın biçimlendirdiği eğilimlere baktık. Biyolojik psikoloji modülünün son dersi, gözümüzü bu uzak geçmişten bedenimizin içinde, bugün olan bir şeye çeviriyor.

Bağırsaklarımızda trilyonlarca mikrop yaşıyor ve bağışıklık sistemimiz beyinle sürekli haberleşiyor. Son yıllarda bu ilişki üzerine yapılan araştırmalar hızla çoğaldı; özellikle farelerle yapılan çarpıcı deneyler, "bağırsak bakterileri ruh hâlimizi belirliyor" gibi başlıklara dönüştü. Ama bir farede gösterilen bir mekanizma ile insanlarda gösterilmiş bir etki arasında, bu dersin evrimsel hikâyeler için sorduğu sorulara benzer bir mesafe var. Sonraki ders bu mesafeyi ölçmeyi öğretiyor: bağırsak, bağışıklık ve beyin: temkinli okuma.