Psikoaktif maddeler ve sinaps

Açılış sahnesi

Murat hafta içi her gün işe gidince bir kahve, öğleden önce bir kahve, öğle yemeğinden sonra bir kahve daha içiyor. Yıllardır böyle. Kahveyi sevdiği için içtiğini düşünüyor; bağımlılık kelimesini kahve için kullanmak ona gülünç geliyor.

Ama Cumartesi günleri tuhaf bir şey oluyor. Geç kalkıyor, kahvaltıyı ağır ağır ediyor, öğleye doğru başının iki yanında zonklayan bir ağrı başlıyor. Kendini uyuşuk, isteksiz, biraz da huysuz hissediyor. Uzun süre bunu yorgunluğa, hafta boyu biriken strese bağlıyor. Bir Cumartesi, ağrının ortasında bir fincan kahve içiyor. Yarım saat geçmeden ağrı çekiliyor, sanki biri bir düğmeyi çevirmiş gibi.

O gün Murat, kahvenin ona her sabah bir şey kattığını sandığını, oysa belki de yalnızca her sabah bir şeyi geri verdiğini düşünüyor. Hafta boyu içtiği kahve onu daha uyanık mı yapıyordu, yoksa beyni kahveye o kadar alışmıştı ki kahvesiz hâli artık "normal" değil miydi?

Bu derste ne olacak

Önceki ders beynin iki büyük yarısı arasındaki iletişimi konu aldı. Bu ders, ölçeği küçültüp tek tek hücreler arasındaki kimyasal konuşmaya, ve bu konuşmanın içine dışarıdan giren moleküllere bakıyor.

Terapi tarafında S01-P01-D02 sinaptik iletimin adımlarını, S01-P01-D03 de habercilerle ilgili yaygın anlatıların neden yanıltıcı olduğunu anlattı. Burada o iki dersin tanımlarını yeniden kurmuyoruz. Soru başka: bir madde bu iletimin hangi adımına karışıyor ve beyin, bu karışmaya haftalar ve aylar içinde nasıl karşılık veriyor?

İlk yarıda maddelerin sinapsta yaptığı birkaç temel işi tanıyacağız. İkinci yarıda bu dersin asıl konusuna geçeceğiz: tolerans ve yoksunluk. Bunlar bir zayıflığın değil, kendi dengesini korumaya çalışan bir sistemin işaretleri. Son bölümde, tolerans hakkında en şaşırtıcı bulguya, öğrenmenin ve ortamın bu dengeye nasıl karıştığına bakacağız.

Sıfır noktası

Bir maddenin psikoaktif olabilmesi için önce beyne ulaşması gerekir. Beyni besleyen kılcal damarların duvarları, kandaki pek çok maddenin beyin dokusuna geçmesini engelleyen sıkı bir süzgeç gibi çalışır. Yağda kolay çözünen küçük moleküller bu süzgeçten geçebilir; büyük ya da suda çözünen pek çok molekül geçemez. Bazı ilaçların yan etkisi az olsun diye bu süzgeçten geçemeyecek biçimde tasarlanması bu yüzden.

Beyne ulaşan bir madde, sinapsta iki temel yoldan birini izleyebilir: ya bir habercinin yaptığı işi taklit eder ya da onun işini engeller.

Mekanizma

Sinapsa karışmanın yolları

Bir sinir hücresinin komşusuna mesaj göndermesi bir dizi adımdan oluşur: haberci üretilir, depolanır, boşluğa salınır, alıcılara bağlanır, sonra boşluktan temizlenir. Psikoaktif maddelerin neredeyse hepsi bu adımlardan birine ya da birkaçına müdahale eder. Aynı sonuç, yani bir haberci sisteminin etkisinin artması, farklı adımlara dokunarak elde edilebilir.

Beynin cevabı: tolerans

Bir madde her gün aynı alıcıları uyardığında ya da tıkadığında, beyin bunu bir dış saldırı gibi değil, düzeltilmesi gereken bir dengesizlik gibi karşılar. Kendi ayarlarını, maddenin yarattığı değişikliği dengeleyecek yönde değiştirmeye başlar.

Toleransın birkaç ayrı kaynağı var. Birincisi karaciğerle ilgili: düzenli alkol içen birinde, alkolü yıkan enzimlerin etkinliği artar ve kandaki alkol düzeyi daha hızlı düşer. İkincisi sinapsla ilgili: sürekli uyarılan alıcıların sayısı azalabilir ya da duyarlılıkları düşebilir; sürekli tıkanan alıcıların sayısı ise artabilir.

Beynin cevabının öbür yüzü: yoksunluk

Tolerans, beynin maddeyi hesaba katarak yeni bir denge kurmasıdır. Madde aniden çekildiğinde, bu yeni denge bir anda ters yöne yatar.

Usta katmanı

Ortamın öğrettiği tolerans

Toleransın en şaşırtıcı yanı, yalnızca kimyasal olmaması. Beyin, maddenin geleceğini haber veren ipuçlarını da öğreniyor.

Ortam ve bağımlılık

Bağlama bağlı tolerans, bağımlılığın yalnızca bir sinaps meselesi olmadığını gösteren tek bulgu değil.

Kanıtın sınırı

Maddelerin sinapsta hangi adıma karıştığına dair bilgi, sinirbilimin en sağlam alanlarından biri. Kafeinin adenozin alıcılarına, kokainin dopamin taşıyıcısına, opioidlerin kendi alıcılarına bağlandığı on yıllardır biliniyor; bu bilgi pek çok ilacın tasarımına yön verdi ve aşırı doz tedavisi gibi hayat kurtaran uygulamalara dönüştü.

Daha az kesin olan, sinapsta olan biten ile insanın yaşadığı deneyim arasındaki bağ. Bir maddenin hangi alıcıya bağlandığını bilmek, onun bir kişide coşku mu, kaygı mı, uyuşukluk mu yaratacağını tam olarak söylemez; beklenti, ortam, kişinin geçmişi ve maddenin miktarı bu deneyimi biçimlendirir. M02-D09'da plasebo için gördüğümüz beklenti etkileri, psikoaktif maddelerde de gerçek bir pay taşıyor.

Tolerans ve yoksunluğun mekanizmaları büyük ölçüde hayvan çalışmalarından geliyor. İnsanlarda alıcı sayısındaki değişiklikler görüntüleme yöntemleriyle ölçülebiliyor; ama bunların davranıştaki değişiklikleri ne kadar açıkladığı, M04-D05'te gördüğümüz sınırlar içinde kalıyor.

Son olarak, bu ders mekanizmayı anlatıyor, kullanım ya da bırakma konusunda kişisel bir yönlendirme yapmıyor. Uzun süredir düzenli kullanılan bir maddeyi bırakmayı düşünen biri için doğru adım, bir hekimle konuşmak.

Murat ve kahvesi, Sevim Hanım, alışılmadık odada madde kullanan kişi ve kahvehaneye giren eski içici, mekanizmayı somutlaştırmak için kurulmuş sahneler; kafein yoksunluğu, sıçan deneyleri, Vietnam gazileri ve kafes parkı çalışmaları ise yayımlanmış araştırmalardan.

Kendin dene

Aklında kalsın

Psikoaktif maddeler, sinir hücreleri arasındaki iletimin adımlarından birine karışarak etki eder: bir habercinin alıcısını uyararak, alıcıyı tıkayarak, habercinin temizlenmesini engelleyerek ya da salınımını zorlayarak.

Kafein beyne enerji vermez, yorgunluk sinyalinin alıcılarını tıkar; opioidler bedenin kendi ağrı kesici habercilerini taklit eder; alkol beynin yavaşlatıcı sistemini güçlendirir.

Tolerans, beynin ve bedenin düzenli kullanılan bir maddeye uyum sağlaması sonucunda aynı miktarın daha az etki yapmasıdır; maddeyi daha hızlı yıkmaktan, alıcıların sayısını ve duyarlılığını değiştirmekten ve öğrenilen ipuçlarından kaynaklanabilir.

Yoksunluk, bu uyumun madde çekildiğinde ortaya çıkan ters yüzüdür; belirtiler çoğu zaman maddenin etkisinin tersidir ve bazı maddelerde tıbbi gözetim gerektirecek kadar ağır olabilir.

Tolerans kısmen ortama bağlıdır: beden, maddeyi haber veren ipuçlarına karşı dengeleyici tepkileri önceden başlatır; bu yüzden alışılmadık bir ortam, aynı miktarı daha tehlikeli kılabilir ve bağımlılık yalnızca bir sinaps meselesi değildir.

Sonraki derse köprü

Bu ders bir "nasıl" sorusuna cevap aradı: bir molekül sinapsta ne yapıyor ve beyin ona nasıl uyum sağlıyor? Ama aynı malzemenin önünde başka bir soru da duruyor. İnsan beyni neden belirli tatları, dokunuşları ve başarıları ödüllendiren sistemlerle donatılmış? Bu sistemler, maddelerin bu kadar kolay ele geçirebileceği biçimde neden var?

Bu "neden" sorusu, bir özelliğin atalarımızın yaşadığı koşullarda hayatta kalmaya ve üremeye hangi katkıyı yapmış olabileceğini soran bir açıklama türüne götürüyor. Bu açıklama türü güçlü sorular üretiyor; ama her davranışa kolayca uydurulabilen hikâyeler yazmaya da çok elverişli. Hangi evrimsel açıklamanın sınanabilir, hangisinin sonradan kurulmuş bir öykü olduğunu ayırmak sonraki dersin işi: evrimsel psikoloji ve eleştirileri.