Sağ beyin, sol beyin efsanesi

Açılış sahnesi

Bir laboratuvar, 1960'ların ortası. Masanın başında oturan adam gözünü ekranın tam ortasındaki küçük bir noktaya dikiyor. Ekranın sol yanında, saniyenin onda biri kadar kısa bir süre, bir sözcük beliriyor: "anahtar". Araştırmacı ne gördüğünü soruyor. Adam rahat bir sesle cevap veriyor: "Hiçbir şey."

Masanın altında, adamın göremediği bir perdenin arkasında birkaç küçük nesne duruyor: bir kalem, bir fincan, bir anahtar, bir tarak. Araştırmacı ondan sol eliyle bu nesneleri yoklamasını ve az önce gördüğü şeyi seçmesini istiyor. Sol el birkaç saniye arıyor, sonra anahtarı tutup kaldırıyor.

Araştırmacı elindekinin ne olduğunu soruyor. Adam bir an duraksıyor, elinin ne tuttuğunu bilmiyor. "Bilmiyorum," diyor, "galiba bir şey seçtim."

Bu adam birkaç yıl önce, ilaçlarla durdurulamayan sara nöbetleri yüzünden, beyninin iki yarısını birbirine bağlayan sinir lifleri cerrahi olarak kesilmiş hastalardan biri. Sahne, insan beyninin iki yarısının farklı işler yaptığına dair bugüne kadarki en çarpıcı gösterilerden biri. Ama yarım yüzyıl sonra, bu bulgudan doğan en yaygın inanç, "sen sağ beyinli birisin", deneyin gösterdiği şeyle neredeyse hiç ilgili değil.

Bu derste ne olacak

M04-D06 kaybedilen bir dokunun ardından geriye kalanlara bakmıştı. Bu derste doku yerinde kalıyor; kesilen, iki yarıyı konuşturan köprü.

Önce bu deneylerin nasıl kurulduğunu göreceğiz: bilgiyi beynin tek bir yarısına ulaştırmak nasıl başarılıyor ve neden hasta gündelik hayatta neredeyse hiçbir şey fark etmiyor? Ardından deneylerin gerçekte gösterdiklerine geçeceğiz: dilin çoğu insanda bir tarafta ağırlıklı olması, sağ yarım kürenin konuşamadığı hâlde bildikleri ve konuşan tarafın, bilmediği şeyleri açıklamak için hikâye uydurması.

Sonra efsanenin kendisine döneceğiz: bu laboratuvar bulgusu nasıl oldu da kişilik testlerine, çizim kurslarına ve sınıflara bir insan sınıflaması olarak taşındı ve bu sınıflama sağlıklı insanlarda sınandığında ne oldu?

Terapi tarafında S01-P01-D01, "sol beyin mantıklı, sağ beyin yaratıcı" cümlesini kısa bir yanlış kutusuyla düzeltmişti. Burada o düzeltmenin arkasındaki deneylere ve sınamalara iniyoruz.

Sıfır noktası

İnsan beyni ortadan uzanan derin bir yarıkla iki yarım küreye ayrılır. Bu iki yarı birbirine birkaç sinir lifi demetiyle bağlıdır; bunların en büyüğü, yüz milyonlarca lifi içeren kalın bir köprüdür.

Bu bağlantının neden önemli olduğunu anlamak için, beynin bedeni nasıl paylaştığını bilmek gerekir.

Görmedeki bu düzen, deneylerin anahtarı. Gözünü tam karşıya diktiğinde, bakış noktanın solunda kalan her şey, hangi gözle bakarsan bak, önce sağ yarım küreye ulaşır. Sağlam bir beyinde bu bilgi bir saniyenin binde birkaçı içinde korpus kallozum üzerinden sol yarıya da geçer. Lifler kesildiğinde geçemez.

Mekanizma

Konuşan yarı ve susan yarı

Açılıştaki deneyin mantığı artık açık. Anahtar sözcüğü sol görme alanına, yani sağ yarım küreye verildi. Hastaların büyük çoğunluğunda konuşmayı üreten sistem sol yarım kürede ağırlıklıdır. Sözcüğü gören sağ yarı, onu sol yarıya iletemediği için hasta "hiçbir şey görmedim" dedi. Ama sağ yarı sol eli denetlediği için, sol el anahtarı buldu.

Hikâye anlatan yarı

Ayrık beyin deneylerinin belki de en derin bulgusu, dil ile ilgili değil, açıklama ile ilgili.

Bir deneyde hastanın sol yarım küresine bir tavuk ayağı, sağ yarım küresine ise karla kaplı bir ev resmi gösterildi. Önündeki kartlar arasından ilgili resimleri seçmesi istendiğinde, sağ eli bir tavuğu, sol eli bir kürek seçti. Kar evi için kürek, tavuk ayağı için tavuk; ikisi de mantıklıydı. Sonra hastaya neden bu ikisini seçtiği soruldu. Konuşan sol yarı yalnız tavuk ayağını görmüştü, kar evinden habersizdi. Hasta hiç duraksamadan cevap verdi: tavuk ayağı tavukla ilgili, kürek de tavuk kümesini temizlemek için.

Dilin yeri herkeste aynı değil

Bu tür ölçümlerden çıkan tablo şu: sağ elini kullananların büyük çoğunluğunda dil üretimi sol yarım kürede ağırlıklı. Solaklarda da çoğunlukla solda; ama solaklar arasında dili sağda ya da iki yarıya daha dengeli dağılmış olanların oranı belirgin biçimde daha yüksek. Yanallaşma, herkeste aynı yöne ve aynı ölçüde değil.

Usta katmanı

Laboratuvardan kişilik testine

1970'lerde ayrık beyin bulguları dergilerden gazetelere taşındı ve çok hızlı bir dönüşüm geçirdi. Önce "sol yarım küre dil işinde ağırlıklıdır" bulgusu, "sol beyin mantıklı ve analitiktir"e dönüştü. Sonra "sağ yarım küre uzamsal işlerde güçlüdür", "sağ beyin yaratıcı ve sezgiseldir" oldu. Son adımda iki yarının işlev farkı, iki insan türünün farkına çevrildi: bazı insanlar "sol beyinli", bazıları "sağ beyinli".

Bir kafatasında kaç zihin?

Ayrık beyin deneyleri, felsefecilerin de ilgisini çekti: iki yarı farklı şeyler biliyor ve farklı şeyler yapabiliyorsa, bu hastaların içinde iki bilinç mi var? Erken araştırmacıların bir kısmı buna evet demeye yatkındı.

Kanıtın sınırı

Bu konuda sağlam olanla tartışmalı olanı ayırmak kolay. Sağlam olan şu: iki yarı aynı işleri aynı ölçüde yapmıyor. Dil üretimi çoğu insanda solda ağırlıklı; uzamsal dikkatin bazı yönleri, yüzlerin algılanması ve konuşmanın ezgisi sağda daha güçlü temsil ediliyor. Ayrık beyin deneyleri bu farkları görünür kılan en çarpıcı kanıtlardan biri ve temel bulguları on yıllar boyunca tekrarlandı.

Tartışmalı olan, bu bulgulardan nereye kadar gidilebileceği. Ayrık beyin hastaları az sayıdaydı, ameliyattan önce yıllarca ağır nöbet geçirmişti ve her birinin ameliyatı biraz farklıydı. Bu hastalarda görülen işbölümünün, iki yarısı sürekli haberleşen sağlıklı bir beyinde aynı biçimde işlediği varsayımı, ayrıca sınanması gereken bir varsayım.

Hiçbir sağlam dayanağı olmayan ise şu adım: iki yarım küre arasındaki işlev farkından, iki insan türü arasında bir fark çıkarmak. Bir insanın kişiliğinin, düşünme biçiminin ya da yeteneklerinin, beyninin bir yarısının öbürüne baskın gelmesiyle açıklandığına dair bir kanıt yok; bütün beyin düzeyinde böyle bir baskınlık özelliğinin varlığı bile gösterilemedi.

Küp, birleşik yüz, iki elle çizilen şekiller, harflerden harf, tavuk ayağı ve kar evi, gülme komutu ve çorap deneyleri yayımlanmış araştırmalardan; açılıştaki anahtar ve fincan denemeleri bu deneylerin tipik bir turunu yeniden kuruyor. Kahvaltı eden hasta, Aysel Hanım, internet testi, jimnastik broşürü ve sınıfı ikiye bölen öğretmen ise bulgunun ve efsanenin gündelik hayatta nasıl göründüğünü anlatmak için tasarlandı.

Kendin dene

Aklında kalsın

Her yarım küre ağırlıklı olarak bedenin karşı tarafını yönetir ve görme alanının karşı yarısını görür; iki yarı arasındaki bilgi akışını büyük ölçüde korpus kallozum sağlar.

Korpus kallozumu kesilen hastalarda, yalnızca sağ yarım küreye verilen bilgi sözle bildirilemez ama sol elle gösterilebilir; bu, dil üretiminin çoğu insanda sol yarım kürede ağırlıklı olduğunu çarpıcı biçimde gösterdi.

Konuşan yarı, nedenini bilmediği davranışlar için hızla ve kendinden emin açıklamalar uydurabilir; sağlıklı insanlar da seçimlerinin gerçek nedenlerine her zaman erişemez.

Yanallaşma gerçektir ama kısmidir ve herkeste aynı değildir: sağ yarım küre de dilin bazı yönlerine katılır, solaklarda dilin yeri daha çeşitlidir ve gündelik zihinsel işlerin neredeyse tamamı iki yarının ortak ürünüdür.

"Sağ beyinli" ve "sol beyinli" insan ayrımı, iki yarım küre arasındaki işlev farkının iki insan türü arasındaki bir farka çevrilmesinden doğan bir nöromittir; büyük bir örneklemde bütün beyin düzeyinde böyle bir baskınlık özelliği bulunamadı.

Sonraki derse köprü

Bu derste beynin iki yarısı arasındaki iletişime baktık: bir lif demeti kesildiğinde bilginin bir yarıda nasıl kapalı kaldığını. Ama yarım küreler arasındaki büyük bağlantılar da, en küçük ölçekte, tek tek sinir hücrelerinin birbirine mesaj iletmesiyle çalışıyor. Bu iletim, iki hücre arasındaki minik bir boşlukta, kimyasal haberciler aracılığıyla gerçekleşiyor.

Kahve, alkol, ağrı kesiciler, sigara ve yasa dışı maddeler, tam bu boşluktaki işleyişe karışarak etki gösteriyor. Bazıları bir habercinin yerine geçiyor, bazıları onun temizlenmesini engelliyor, bazıları alıcıları tıkıyor. Beyin de bu karışmaya uyum sağlıyor: aynı miktar zamanla daha az etki yapıyor ve madde kesildiğinde, uyum sağlamış beyin bir süre dengesini bulamıyor. Sonraki ders bu kimyasal düzeyi açıyor: psikoaktif maddeler ve sinaps.