Bilişsel devrim

Açılış sahnesi

Bir laboratuvarda katılımcının önündeki ekranda iki çizim beliriyor. İkisi de küplerden yapılmış, kollu ve kıvrık birer şekil. Soru basit: bu iki şekil aynı nesne mi, yoksa biri ötekinin ayna görüntüsü mü?

Katılımcı bir süre bakıyor ve tuşa basıyor. Bilgisayar, cevabın ne kadar sürdüğünü saniyenin binde biri inceliğinde kaydediyor.

Yüzlerce denemenin sonunda ilginç bir örüntü beliriyor. İki şekil arasındaki açı büyüdükçe cevap da düzenli olarak gecikiyor; sanki katılımcı şekillerden birini zihninde gerçekten döndürüyor ve dönüş ne kadar büyükse o kadar uzun sürüyor. Grafikte noktalar neredeyse düz bir çizgi oluşturuyor.

Katılımcıya ne yaptığı sorulduğunda "kafamda çevirdim" diyor. Ama bu cevaba gerek yok. Zihnin içinde olan biten, içebakışa başvurulmadan, yalnızca bir tuşa basma süresinden okunuyor.

Davranışçıların yarım yüzyıl boyunca bilimin dışında tuttuğu zihin, burada kendi diliyle, milisaniyelerle konuşuyordu.

Bu derste ne olacak

Önceki ders (M01-D07) hümanistik psikolojinin, kişinin deneyimini psikolojiye laboratuvarın dışından geri getirme çabasını anlattı. Bu derste aynı yıllarda laboratuvarın tam içinden gelen başka bir dönüşümü izleyeceğiz.

Önce bu dönüşümü mümkün kılan dış etkenlere bakacağız: savaş yıllarının mühendislik sorunları, bilgi kuramı ve bilgisayar.

Sonra zihnin bir bilgi işleme sistemi olarak nasıl modellendiğini ve bu modelin hangi deneylerle sınandığını göreceğiz.

Ardından "devrim" sözcüğünün ne kadar yerinde olduğunu ve bilgisayar benzetmesinin nerede tıkandığını tartacağız.

Açılıştaki döndürme deneyi ve dersin araştırmaları gerçek çalışmalara dayanıyor; kontrol kulesinden alışveriş listesine kadar gündelik örneklerin kişileri ise yazara ait kurgular.

Sıfır noktası

Davranışçılık zihnin içine bakmayı yasaklamıştı, çünkü içebakış güvenilmezdi. Yeni yaklaşımın kurucuları içebakışa geri dönmedi. Onun yerine zihni, girdi ile çıktı arasında bilgiyi dönüştüren bir süreçler zinciri olarak düşündüler ve bu zincirin her halkasını davranıştan çıkarılan ölçümlerle sınadılar.

Mekanizma

Savaşın bıraktığı sorular

İkinci Dünya Savaşı psikologlara laboratuvarda karşılaşmadıkları sorular getirdi. Radar ekranlarını saatlerce izleyen operatörler, gürültülü telsizlerden emir alan pilotlar, karmaşık göstergeleri aynı anda okumak zorunda kalan mürettebat. Bu insanların hataları ödül ve cezayla açıklanamıyordu; dikkatin, belleğin ve karar vermenin kapasite sınırlarıyla ilgiliydi.

Aynı yıllarda iletişim mühendisliğinden gelen bir kuram, bilginin kendisini ölçülebilir hâle getirdi. Bir mesajın taşıdığı bilgi, alıcının belirsizliğini ne kadar azalttığıyla tanımlanabilirdi. Psikologlar bu dili hızla benimsedi: insan da bir iletişim kanalı olarak düşünülebilir, kapasitesi ölçülebilirdi.

Bilgisayarların ortaya çıkışı ise en güçlü benzetmeyi sağladı. Bir bilgisayar sembolleri saklıyor, kurallara göre dönüştürüyor ve sonuç üretiyordu. Zihin de böyle çalışıyorsa, onun "programını" anlamak mümkün olabilirdi.

Zihnin içini ölçmek

Yeni yaklaşımın gücü, görünmeyen zihinsel süreçler hakkında kesin, sınanabilir öngörüler üretebilmesinden geliyordu. İkinci derste (M01-D02) gördüğün tepki süresi ölçümü, bu kez çok daha incelikli sorular için kullanıldı.

Usta katmanı

Benzetmenin gücü ve sınırı

Bilgisayar benzetmesi on yıllar boyunca son derece verimli oldu. Ama bir benzetme olarak kalmadı; bazı araştırmacılar için zihnin kendisinin tarifi hâline geldi. Bu adım tartışma yarattı.

Devrimin mirası

Bilişsel yaklaşım bugün psikolojinin büyük bölümünün ortak dili. Bellek, dikkat, dil, karar verme, problem çözme, hatta duygu ve sosyal ilişkiler bilgi işleme kavramlarıyla inceleniyor.

Kanıtın sınırı

Bilişsel devrimin bir "devrim" olup olmadığı tarihçiler arasında tartışmalı. Bazıları psikolojinin gerçekten yön değiştirdiğini, bazıları ise zaten var olan bilişsel ilgilerin yeni bir dil ve yeni araçlarla görünür hâle geldiğini savunuyor. Bu derste anlatılan sıra, yani savaş, bilgi kuramı, bilgisayar ve laboratuvar, öğretim için sadeleştirilmiş bir çizgi.

Tepki süresi deneyleri zihinsel süreçlerin varlığını ve bazı özelliklerini güçlü biçimde gösteriyor. Ama aynı tepki süresi örüntüsü çoğu zaman birden fazla modelle açıklanabiliyor; doğrusal bir artış bir taramayı da, sınırlı kaynakla eş zamanlı işlemeyi de yansıtıyor olabilir. Davranıştan iç süreci çıkarmak her zaman bir model seçimi gerektiriyor ve bu seçim verinin kendisinden kesin olarak okunamıyor.

Bilgi işleme modellerinin büyük kısmı, kısa süreli ve yapay laboratuvar görevlerinde geliştirildi. Bu modellerin gündelik hayattaki karmaşık, duygusal ve sosyal düşünmeyi ne kadar açıkladığı açık bir soru. Bilişsel yaklaşımın duyguyu ve bedeni uzun süre ikinci plana ittiği eleştirisi de bugün büyük ölçüde kabul görüyor.

Kısa süreli bellek kapasitesinin kesin değeri ve bu kapasitenin neyle ölçülmesi gerektiği hâlâ tartışılıyor. Bu derste verilen rakamlar kesin değerler değil, araştırmaların yaklaştığı aralıklar olarak okunmalı.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bilişsel devrim zihni girdiyle çıktı arasında bilgiyi aşama aşama işleyen bir düzenek gibi ele aldı ve bu düzeneğin işleyişini içebakışa dönmeden, davranışın ölçülebilir izlerinden çıkardı.

Savaş yıllarının dikkat ve hata sorunları, bilgi kuramı ve bilgisayarın ortaya çıkışı bu dönüşümü hazırladı; psikoloji, dilbilim ve bilgisayar bilimi aynı soruda buluştu.

Kısa süreli bellek kapasitesinin sınırlı olduğu sağlam; ama ünlü "yedi" rakamı abartılı ve kapasite, bilginin nasıl gruplandığına sıkı sıkıya bağlı.

Bellek taraması ve zihinsel döndürme deneyleri, görünmeyen zihinsel süreçlerin tepki süresi gibi nesnel ölçülerde iz bıraktığını gösterdi.

Bilgisayar benzetmesi çok verimli bir araç oldu ama bir kimlik ifadesi değil; paralel ağ modelleri ve bedenin düşünmedeki rolünü vurgulayan yaklaşımlar onun sınırlarını gösterdi.

Sonraki derse köprü

Bilişsel devrim zihni bir bilgi işleme sistemi olarak kurarken üç şeyi büyük ölçüde parantez içine aldı: zihnin içinde çalıştığı beyni ve bedeni, insanı bugünkü hâline getiren uzun evrim tarihini ve düşünmenin içinde biçimlendiği kültürü.

Modülün son derslerinden biri bu üç parantezi açıyor. Bugün psikolojide tek bir okul egemen değil; aynı davranış biyolojik, psikolojik, toplumsal ve kültürel düzeylerde birlikte açıklanmaya çalışılıyor ve bu düzeylerin birbirini dışlamadığı kabul ediliyor. Sonraki ders bu çağdaş çerçeveleri tanıtıyor: bugünün yaklaşımları: biyopsikososyal, evrimsel, kültürel.