Hümanistik psikoloji

Açılış sahnesi

Bir psikoloji öğrencisi aynı gün iki ders çıkışında kantinde oturuyor. Sabahki derste insan, çocuklukta biçimlenmiş ve kendinden saklı istekler tarafından yönetilen biri olarak anlatıldı. Öğleden sonraki derste aynı insan, çevresinin ödülleri ve cezalarıyla şekillenen bir davranışlar toplamı olarak.

Öğrenci defterine bir soru yazıyor: "Peki bu iki resimde ben neredeyim? Bugün psikolojiyi seçmeye ben karar verdim. Hangi dürtü ya da hangi ödül bu kararı açıklıyor, ve açıklasa bile, kararı verirken yaşadığım şey nereye gitti?"

Yirminci yüzyılın ortasında bir grup psikolog tam bu soruyu, çok daha yüksek sesle sordu. Ne psikanalizin karanlık iç dünyasını ne de davranışçılığın içi boş insanını kabul ediyorlardı. Kendilerine bir ad verdiler ve psikolojiye insanın kendi deneyimini, seçimini ve büyüme isteğini geri getirmeyi hedeflediler.

Bu derste ne olacak

Önceki ders (M01-D06) davranışçılığın gözlenebilir davranışa sınırlanarak neler kazandığını ve neyi dışarıda bıraktığını anlattı. Bu ders, dışarıda bırakılanı geri isteyen itirazı izliyor.

Önce okulun kendini neye karşı tanımladığını göreceğiz.

Sonra en tanınan iki önderinin fikirlerine, bir ihtiyaçlar kuramına ve bir benlik kuramına bakacağız; ama asıl olarak bu fikirlerin sınandığında ne olduğuna.

Ardından hareketin laboratuvardan çıkıp kültüre yayıldığı yerde ortaya çıkan sorunları ve bugün psikolojide bıraktığı izleri tartacağız.

Hümanistik terapinin klinik kavramları, yani ilişkinin nitelikleri, varoluşun koşulları ve bedende hissedilen anlam, Terapi Akademisi'nin S05-P01-D05 dersinde işleniyor. Burada tekrar etmeyeceğiz.

Örneklerde geçen kantindeki öğrenci, sınıflar, şirketler ve seminer katılımcıları uydurma; hareketin önderleri ve dönemin araştırmaları ise gerçek.

Sıfır noktası

Mekanizma

Bir ihtiyaçlar kuramı

Hareketin en tanınan adı, insan motivasyonunu bir ihtiyaçlar dizisi olarak düşünen bir Amerikalı psikologdu. Ona göre bazı ihtiyaçlar eksiklikten doğuyordu: açlık, güvenlik, ait olma, saygı. Bunlar karşılandıkça kişi, eksiklikten değil büyümeden doğan bir ihtiyaca yöneliyordu.

Kuramın en üst basamağı nasıl araştırılmıştı? Bu sorunun cevabı, kuramın hem en ilham verici hem de en zayıf yanını gösteriyor.

Bir benlik kuramı ve onun ölçümü

Hareketin ikinci önderi bir klinisyendi ve kuramını terapi odasında kurdu. Ona göre psikolojik sıkıntının önemli bir kaynağı, kişinin kendini nasıl gördüğü ile olması gerektiğine inandığı kişi arasındaki açıktı.

Hümanistik hareket sıklıkla bilimsel araştırmaya karşı bir tutum olarak anlatılır. Bu önderin çalışması tam tersini gösteriyor.

Usta katmanı

Hareket kültüre yayılınca

1960'lar ve 70'lerde hümanistik fikirler üniversitelerin dışına taştı. "İnsan potansiyeli" adı altında hafta sonu atölyeleri, yoğun grup deneyimleri ve kişisel gelişim seminerleri yayıldı. Bu yayılma fikirlerin denetimsiz biçimde uygulanmasını da beraberinde getirdi.

Bugünkü izler

Hümanistik psikoloji bir okul olarak ana akımın kenarında kaldı, ama fikirleri birçok yere sızdı. Danışanı merkeze alan ilişki anlayışı birçok terapi ekolüne yerleşti. Kişinin kendi deneyimini kendi sözleriyle anlatmasına dayanan nitel araştırma yöntemleri bu gelenekten beslendi; bu yöntemler M02-D07'de bir araştırma aracı olarak karşına çıkacak. İnsanın güçlü yanlarını ve iyi oluşunu inceleyen sonraki bir araştırma programı da kendini kısmen bu harekete borçlu gördü, kısmen ondan ayırdı.

Kanıtın sınırı

Hümanistik psikolojinin merkezî kavramları, kendini gerçekleştirme, doruk deneyimi, büyüme eğilimi gibi, tanımlanması ve ölçülmesi zor kavramlar. Bu kavramlar için geliştirilen ölçeklerin neyi ölçtüğü tartışmalı; bir kişinin "kendini gerçekleştirmiş" olup olmadığına karar verirken kimin değer yargısının kullanıldığı sorusu kapanmış değil.

Tartışmanın bir kısmı yöntemle ilgili olduğu kadar bilim anlayışıyla da ilgili. Hareketin bir kanadı, insan deneyiminin genel yasalarla değil, her kişinin kendi bağlamında anlaşılması gerektiğini savundu. Bu görüşe göre sayılarla yapılan araştırma, incelenmek istenen şeyin tam da en önemli yanını kaçırıyor. Bu iki bilim anlayışından hangisinin insanı daha iyi kavradığı, bir deneyle karar verilebilecek bir soru değil.

Hümanistik terapilerin işe yaradığına dair kanıt, Terapi Akademisi'nin ilgili dersinde ayrıntısıyla tartışılıyor ve bu kanıt hareketin kuramlarının doğru olduğunu tek başına göstermiyor. Bir terapinin etkili olması, onun kuramının öne sürdüğü nedenle etkili olduğu anlamına gelmiyor.

Son olarak, hareketin kültürel etkisi büyük ölçüde kendi bilimsel bulgularından bağımsız yayıldı. Bugün kişisel gelişim dünyasında dolaşan "hümanistik" iddiaların ne kadarının hareketin kendi önderlerinin söylediğine, ne kadarının sonradan eklenene dayandığı izlenebilir değil; kaynak gösterilmeden dolaşan bir alıntının önderlerden birine ait olup olmadığını okur çoğu kez kendisi sınamak zorunda kalıyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Hümanistik psikoloji, psikanaliz ve davranışçılık karşısında kendini "üçüncü güç" olarak tanımladı ve kişinin kendi deneyimini, seçimini ve büyüme isteğini psikolojiye geri getirmeyi hedefledi.

İhtiyaçlar kuramının ihtiyaçların evrenselliğine ve iyi oluşla ilişkisine dair yanı destek buldu; katı sıralama ise bulmadı ve bilinen piramit çizimi kuramın yazarının değil.

Kendini gerçekleştirme betimlemesi, araştırmacının kendi seçtiği hayranlık duyulan kişilerin biyografilerine dayanıyor ve bu döngüsellik onu tartışmalı kılıyor.

Hareketin klinisyen önderi görüşmeleri kaydeden ve benlik algısını sayıyla ölçen bir araştırmacıydı; hareketin bütünüyle ölçmeye karşı olduğu yaygın bir yanlış.

Hareket kültüre yayıldığında denetimsiz karşılaşma grupları bazı katılımcılara zarar verdi ve öz saygıyı doğrudan yükseltme programları başarıyı beklenen ölçüde artırmadı.

Sonraki derse köprü

Hümanistik itiraz psikolojinin kapısını kişinin kendi deneyimine yeniden açmak istedi, ama bunu çoğu zaman laboratuvarın dışında, terapi odasında ve kültürde yaptı.

Aynı yıllarda laboratuvarın içinden başka bir itiraz yükseliyordu. Bilgisayarların, bilgi kuramının ve dilbilimin yükselişiyle bir grup araştırmacı zihnin içine yeniden bakmanın yolunu buldu: ne içebakışla ne de terapi odasında, bir makine benzetmesiyle. Zihin bilgiyi alan, saklayan, dönüştüren ve geri çağıran bir sistem olarak düşünülebilirdi ve bu sistemin kapasitesi, hızı ve kuralları deneyle ölçülebilirdi. Bu dönüşüm davranışçılığın egemenliğini sona erdirdi. Sonraki ders onu anlatıyor: bilişsel devrim.