Büyük Taarruz

Öğrenme hedefleri

• Sakarya'dan sonra geçen bir yıllık hazırlık dönemini ve Büyük Taarruz'un 26 Ağustos'tan İzmir'e uzanan evrelerini sırasıyla anlatabileceksin.
• Taarruzun başarısında plan, sürpriz, süvari ve takip harekâtının rolünü, Nutuk'taki anlatımı da kullanarak açıklayabileceksin.
• Zaferin anlatımında Nutuk'un yerini ve savaşın siviller üzerindeki etkilerini tartışmaya katarak, tek yönlü anlatıları değerlendirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir futbol maçı

28 Temmuz 1922 öğleden sonra, Batı Cephesi karargâhının bulunduğu Akşehir'de bir futbol maçı oynandı. Maçı izlemek için ordu komutanları ve bazı kolordu komutanları kasabaya davet edilmişti. Görünüşte bu, cephe gerisinde subaylar için düzenlenmiş sıradan bir eğlenceydi. Ama o gece, Mustafa Kemal komutanlarla toplanıp aylardır gizlice hazırlanan bir taarruzun ana hatlarını konuştu.

Beş yıl sonra meclise sunduğu uzun konuşmada, Nutuk'ta, Mustafa Kemal bu toplantıyı maçın bir vesile olarak kullanıldığını açıkça söyleyerek anlatır. Taarruz kararını Haziran ortasında verdiğini, bunu yalnızca cephe komutanı İsmet Paşa, Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa ve Milli Savunma Bakanı Kâzım Paşa'nın bildiğini yazar. Bir ay sonra, 26 Ağustos 1922 sabahı, Afyonkarahisar'ın güneyindeki Kocatepe'den başlayan taarruz, iki haftadan kısa bir süre içinde Yunan ordusunu Anadolu'dan çıkardı. Bu bölüm, bu hızlı sonucun nasıl hazırlandığını ve nasıl anlatıldığını soruyor.

Bağlam — Sakarya'dan sonraki bekleyiş

Eylül 1921'de Sakarya Meydan Muharebesi'nde Yunan ordusunun Ankara'ya ilerleyişi durdurulmuştu. Yunan ordusu geri çekildi ve Eskişehir ile Afyonkarahisar arasında tahkim edilmiş bir cephe kurdu. Bu cephe, Marmara'dan Menderes'e kadar uzanıyordu. Ankara hükümeti ise ordusunu yeniden düzenlemek, eksiklerini tamamlamak ve taarruza hazırlanmak için zamana ihtiyaç duyuyordu.

Bu bekleyiş, bir yıla yakın sürdü ve Ankara'da sabırsızlığa yol açtı. Ordunun at, cephane, top ve taşıt eksikleri tamamlanmaya çalışıldı; Anadolu'nun dört bir yanından toplanan malzeme, çoğu zaman öküz arabalarıyla ve sırtta taşınarak cepheye ulaştırıldı. Tekâlif-i Milliye emirleriyle halktan erzak, giyecek ve hayvan toplanmış, bu yük özellikle köylüler için ağır olmuştu. Büyük Millet Meclisi'nde bazı milletvekilleri, ordunun neden taarruza geçmediğini sert biçimde sorguladı. Aynı dönemde Ankara hükümeti diplomatik alanda önemli başarılar kazandı: Fransa ile 1921'de yapılan antlaşmayla güney cephesi kapandı, İtalya Anadolu'dan çekildi, Sovyet Rusya'dan silah ve para yardımı geldi. Yunan ordusu ise giderek daha yalnız kalıyordu. 1920 sonundaki seçimlerde Venizelos'un kaybetmesi ve Kral Konstantin'in tahta dönmesi, İngiltere ve Fransa'nın Yunanistan'a desteğini zayıflatmıştı. Atina'daki yeni hükümet, ordunun komuta kademesinde siyasi nedenlerle değişiklikler yaptı; Anadolu'daki savaşın amacı ve bedeli Yunan kamuoyunda da giderek daha çok tartışılır oldu.

Nutuk'a göre iki ordu, insan ve tüfek sayısı bakımından aşağı yukarı denkti. Yunan ordusu makineli tüfek, top, uçak, taşıt ve cephane bakımından üstündü; Türk ordusu ise süvari bakımından üstünlüğe sahipti. Bu durumda başarı, kuvvetlerin doğru noktada toplanmasına ve düşmanın bu toplanmayı fark etmemesine bağlıydı. Sayıca denk iki ordudan birinin kesin bir üstünlük sağlayabilmesi için, belirli bir noktada ve belirli bir anda yerel bir üstünlük kurması gerekiyordu; taarruz planının bütün mantığı bu yerel üstünlüğe dayanıyordu.

Gelişme — plan ve sürpriz

Taarruz planının esası, Nutuk'ta açıkça anlatılır: ordunun ana kuvvetlerini düşman cephesinin bir kanadında, mümkünse kanadın dış tarafında toplayarak bir imha meydan muharebesi yapmak. Bunun için Afyonkarahisar'ın güneyi seçildi; burası, Mustafa Kemal'e göre düşmanın en hassas ve en önemli noktasıydı. Kesin ve hızlı bir sonuç, düşmanı bu kanadından vurmakla alınabilirdi.

Planın başarısı, sürprize bağlıydı. Birliklerin kaydırılması gece yürüyüşleriyle yapıldı; gündüz hareket eden birlikler gizlendi. Taarruz hazırlığı sırasında Mustafa Kemal, 1916'da Kut'ta Osmanlı ordusuna esir düşmüş ve savaştan sonra serbest bırakılmış İngiliz general Charles Townshend ile görüşmek bahanesiyle Ankara'dan ayrılıp cepheye gitti. Nutuk, Townshend'in isteği üzerine Konya'ya gidişi, Akşehir'deki toplantılarla aynı yolculuğa yerleştirir. Böylece cephedeki hareketlilik, sıradan bir yolculuğun gölgesinde kaldı. Taarruzdan önceki son günlerde telgraf ve telefon haberleşmesi sıkı biçimde denetlendi; bazı anlatılara göre Ankara'da, başkomutanın şehirde olduğu izlenimini vermek için bir davet haberi de yayıldı. Yunan istihbaratı Türk tarafındaki bazı hazırlıkları fark etti, ama taarruzun yerini ve ölçeğini doğru tahmin edemedi.

26 Ağustos 1922 sabahı, topçu ateşiyle başlayan taarruzda Türk piyadesi Afyonkarahisar'ın güneyindeki tahkimatlı tepelere saldırdı. Nutuk'a göre iki gün içinde Yunan ordusunun Karahisar'ın güneyinde ve doğusunda kilometrelerce uzanan tahkimatlı cepheleri düşürüldü. Süvari kolordusu ise Yunan cephesinin gerisine sızarak haberleşme ve ikmal hatlarını kesti. Mustafa Kemal, taarruzu Kocatepe'deki gözetleme yerinden bizzat izledi. Yunan ordusunun ana kuvveti, geri çekilirken Dumlupınar yakınındaki Aslıhanlar çevresinde kuşatıldı.

Dönüş noktası — 30 Ağustos ve takip

30 Ağustos'ta Aslıhanlar çevresinde yapılan ve sonradan «Başkumandan Meydan Muharebesi» adı verilen savaşta kuşatılmış Yunan kuvvetlerinin büyük kısmı dağıtıldı ya da esir alındı. Birkaç gün içinde Yunan kolordu komutanı General Nikolaos Trikupis de esir düştü; kendisine Yunan ordusunun başkomutanlığına atandığı haberi, esir düştükten sonra ulaştı. Nutuk, hedeflenen kesin sonucun beş günde alındığını söyler. Bu evrede binlerce Yunan askeri esir alındı; ordunun toplarının ve ağır malzemesinin büyük kısmı savaş alanında kaldı. Kuzeyde, Eskişehir bölgesindeki Yunan kuvvetleri de ayrı bir harekâtla geri çekilmeye zorlandı.

Bundan sonra harekât, bir takip harekâtına dönüştü. 1 Eylül'de Mustafa Kemal, orduların ilk hedefinin Akdeniz olduğunu bildiren ünlü emrini verdi. Türk orduları batıya doğru hızla ilerledi. Geri çekilen Yunan birlikleri, yol üzerindeki kasabaları ve köyleri yakarak çekildi; savaşın son haftaları, Anadolu'nun batısındaki pek çok yerleşim yeri ve sivil halk için büyük bir yıkım oldu. 9 Eylül 1922'de Türk birlikleri İzmir'e girdi; birkaç gün sonra Bursa da geri alındı. Yunan ordusunun kalıntıları Çeşme'den ve Marmara kıyılarından gemilerle adalara ve Yunanistan'a çekildi. Birkaç gün sonra şehirde büyük bir yangın çıktı ve şehrin geniş bir bölümü yandı; yangının nasıl başladığı ve kimin sorumlu olduğu tarihçiler arasında bugün de tartışmalıdır.

Cevap — planın, sürprizin ve takibin zaferi

Öyleyse Büyük Taarruz nasıl kazanıldı? İlk etken, iyi düşünülmüş bir plandı: kuvvetlerin düşman cephesinin en hassas noktasında toplanması ve bu noktadan kesin bir sonuç aranması. İkinci etken, sürprizdi: Yunan komutanlığı, taarruzun zamanını ve yerini beklemiyordu. Üçüncü etken, süvarinin düşman gerisine sızarak ikmali ve haberleşmeyi kesmesiydi. Dördüncüsü ise takip harekâtının hızıydı: bozulan bir ordu toparlanmaya fırsat bulmadan kovalandı ve yeni bir savunma hattı kurmasına izin verilmedi.

Bunun yanında Yunan ordusunun kendi sorunları da belirleyiciydi. Uzun süredir Anadolu'nun içlerinde, uzun ikmal hatlarının ucunda bekleyen ordu yorgundu ve morali bozuktu. Yunanistan'daki siyasi çalkantılar, 1920'deki seçimlerden sonra ordunun komuta kademesinde yapılan değişiklikler ve Avrupalı müttefiklerin desteğinin azalması, Yunan tarafının gücünü zayıflatmıştı. Zafer, Türk ordusunun hazırlığı kadar, karşı tarafın bu zaaflarından da beslendi. İki tarafın bu güçlü ve zayıf yanları, taarruzun neden bu kadar hızlı ve kesin bir sonuç verdiğini birlikte açıklıyor.

Bugünle bağ — 30 Ağustos

30 Ağustos, Türkiye'de Zafer Bayramı olarak kutlanır; Kocatepe ve Dumlupınar'daki anıtlar her yıl törenlerle anılır. Büyük Taarruz, Milli Mücadele'nin askerî doruğu ve Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşuna açılan kapı olarak hatırlanır; taarruzun başladığı Kocatepe, bugün bir anıt alanı.

Aynı yıl, Yunanistan'ın hafızasında ise «Küçük Asya Felaketi» adıyla anılır; Anadolu'dan kaçan yüz binlerce Rum mülteci, Yunanistan'ın toplumunu ve siyasetini derinden değiştirdi. Bir tarafın kurtuluşu, öbür tarafın felaketi olarak hatırlanıyor. İki hafızanın varlığını kabul etmek, bir zaferin değerini azaltmıyor; ama bir savaşın insani bedelinin tek bir tarafa ait olmadığını görmeyi sağlıyor.

Birincil kaynak

Mustafa Kemal, Ekim 1927'de meclis kürsüsünden günlerce süren Nutuk konuşmasında taarruz planını şöyle anlatır:

Düşündüğümüz, ordularımızın kuvâ-yı asliyesini düşman cephesinin bir cenahında ve mümkün olduğu kadar cenah-ı haricîsinde toplayarak, bir imhâ meydan muharebesi yapmaktı. Bunun için muvâfık gördüğümüz vaziyet kuvâ-yı asliyemizi, düşmanın Afyonkarahisar civarında bulunan sağ cenah grubu cenubunda ve Akarçay ile Dumlupınar hizasına kadar olan sahada toplamaktı. Düşmanın en hassas ve mühim noktası orası idi. Serî ve katî netice almak, düşmanı bu cenahından vurmakla mümkündü. […] 28 Temmuz 338 günü öğleden sonra icrâ ettirilen bir futbol müsabakasını seyretmek vesilesiyle Ordu Kumandanları ve bazı Kolordu Kumandanları Akşehir'e davet edildi. 28/29 Temmuz gecesi Kumandanlarla umumî bir tarzda taarruz hakkında müdâvele-i efkâr ettim.

Günümüz Türkçesiyle: Düşündüğümüz, ordularımızın ana kuvvetlerini düşman cephesinin bir kanadında, mümkün olduğu kadar kanadın dış tarafında toplayarak bir imha meydan muharebesi yapmaktı. Bunun için uygun gördüğümüz yer, ana kuvvetlerimizi düşmanın Afyonkarahisar civarındaki sağ kanat grubunun güneyinde, Akarçay ile Dumlupınar hizasına kadar olan alanda toplamaktı. Düşmanın en hassas ve önemli noktası orasıydı; hızlı ve kesin sonuç, onu bu kanadından vurmakla alınabilirdi. 28 Temmuz 1922 günü öğleden sonra yaptırılan bir futbol maçını izleme vesilesiyle ordu komutanları ve bazı kolordu komutanları Akşehir'e davet edildi; o gece komutanlarla taarruz üzerine genel bir fikir alışverişinde bulundum.

Kaynak: Mustafa Kemal, Nutuk (Ankara, 1927), XIII. bölüm, «Taarruz plânımızın esası»; Vikikaynak'taki metinden. Günümüz Türkçesine aktarım bizim.

1. Planın «kanadın dış tarafında» kuvvet toplamayı hedeflemesi, bir imha savaşı için neden önemlidir?
2. Bir futbol maçının komutanları toplamak için vesile olarak kullanılması, taarruz hazırlığında gizliliğin rolü hakkında ne düşündürüyor?
3. Nutuk'un bu bölümü, olaylardan beş yıl sonra ve taarruzu yöneten kişi tarafından anlatılıyor; bu durum, anlatının hangi yönlerini güçlendiriyor, hangilerini sorgulamayı gerektiriyor?

Tarihçiler Tartışıyor

• Sabahattin Selek (1963) — Anadolu İhtilâli'nde Milli Mücadele'yi, Türk ordusunun ve Anadolu halkının örgütlü direnişi olarak anlattı; Büyük Taarruz'u, kısıtlı kaynaklarla ve halkın yoğun fedakârlığıyla hazırlanmış bu direnişin askerî doruğu ve komuta kademesinin ustalıkla yürüttüğü bir harekât olarak ele aldı.
• Michael Llewellyn Smith (1973) — Ionian Vision: Greece in Asia Minor, 1919–1922'de savaşı Yunan tarafının siyasi ve askerî kararları üzerinden inceledi; Yunan yenilgisini büyük ölçüde Atina'daki siyasi bölünmelere, komuta değişikliklerine ve Anadolu içlerine fazla uzanmış bir orduya bağladı.
• Erik Jan Zürcher (1993) — Turkey: A Modern History'de Büyük Taarruz'u, Ankara hükümetinin 1921–1922'de kazandığı diplomatik başarılarla, özellikle Fransa ve Sovyet Rusya ile yapılan anlaşmalarla birlikte değerlendirdi; askerî zaferin, uluslararası dengedeki değişimle hazırlandığını vurguladı.
• Andrew Mango (1999) — Atatürk'te taarruzun planlanmasını ve gizliliğini Mustafa Kemal'in komuta anlayışının bir örneği olarak ele aldı; ama İsmet ve Fevzi Paşaların plandaki payını ve Nutuk anlatısının kişisel vurgusunu da tartıştı; taarruzu bir kişinin değil, bir komuta ekibinin eseri olarak okumayı önerdi.

Dört çalışma, aynı iki haftayı farklı merceklerden görüyor. Selek ve Mango, Türk tarafının hazırlığını ve komutasını; Llewellyn Smith, Yunan tarafının siyasi ve askerî zaaflarını; Zürcher ise uluslararası bağlamı öne çıkarıyor. Bu farklı odaklar birlikte, zaferin tek bir nedene değil, iç ve dış etkenlerin kesişmesine dayandığını gösteriyor.

Derine İn

Büyük Taarruz'un anlatısı, büyük ölçüde Nutuk'a ve Genelkurmay'ın resmî harp tarihlerine dayanıyor. Nutuk, planın ve kararların ayrıntılı bir anlatısını sunar; ama aynı zamanda 1927'deki siyasi ortamda, önderin kendi rolünü ve öngörüsünü vurgulayan bir metindir. Örneğin Nutuk'un on beşinci bölümünde, taarruzdaki rolleri ayrıca değerlendirilen komutanlara dair uzun pasajlar var; taarruz sırasında bazı komutanların davranışlarına yönelik eleştiriler de burada yer alır; bu eleştiriler, 1927'de bu komutanlarla yaşanan siyasi ayrılıklardan bağımsız düşünülemez. Tarihçi, Nutuk'u savaşın en değerli kaynaklarından biri olarak kullanırken, onun bir anı ve bir siyasi hesaplaşma metni olduğunu da unutmamalı.

Yunan tarafının kaynakları ise, kendi kayıplarını ve hatalarını merkeze alan, oldukça farklı bir tablo çizer. Yunan ordusunun resmî raporları, subayların anıları ve Atina'daki siyasi tartışmalar, yenilginin nedenlerini çoğu zaman kendi komuta hatalarında ve siyasi bölünmelerde arar. Yenilgiden sonra Yunanistan'da bir askerî darbe oldu ve yenilginin sorumlu tutulan altı siyasetçi ve komutan, Kasım 1922'de yargılanıp idam edildi. Bu, yenilginin Yunan siyasetinde ne kadar derin bir yara açtığını gösteriyor. Yunan tarihyazımında Anadolu seferi, uzun süre bir «ulusal trajedi» olarak ve sorumluların kimler olduğu sorusu etrafında tartışıldı; Llewellyn Smith'in çalışması, bu tartışmayı siyasi ve diplomatik belgelerle yeniden kurmaya çalıştı.

Savaşın sivillere etkisi, üzerinde en zor konuşulan konulardan biri. Yunan ordusunun geri çekilirken yaktığı kasabalar, İzmir yangını, Anadolu'dan kaçan Rum ve Ermeni siviller ile savaş boyunca yaşanan karşılıklı şiddet, farklı ulusal anlatılarda farklı biçimlerde anlatılıyor. Bu konularda çağdaş tanıkların, yabancı gözlemcilerin ve konsolosluk raporlarının anlattıkları birbirine her zaman uymuyor. Bu kaynakları dikkatle karşılaştırmak, doğrulanabilen ile doğrulanamayanı ayırmak ve hiçbir tarafın acısını görmezden gelmemek, bu dönemi yazan her tarihçinin önündeki en zor sınav. Savaşın ardından 1923'te yapılan Türk-Yunan nüfus mübadelesi, bu acıların iki ülkenin toplumsal yapısına nasıl kalıcı biçimde işlendiğini gösterdi.

Son olarak, Büyük Taarruz'un diplomatik sonuçları üzerine bir not. Zaferden sonra İngiltere, Boğazlar bölgesinde Türk ordusuyla doğrudan bir çatışmanın eşiğine geldi; Çanak krizi diye bilinen bu gerginlik, İngiliz hükümetinin dominyonlardan asker istemesine rağmen, bir savaşa dönüşmeden çözüldü; dominyonların çoğu Londra'nın çağrısına olumlu cevap vermedi ve İngiliz kamuoyu yeni bir savaşa karşıydı. Bu kriz, kısa süre sonra Lloyd George hükümetinin düşmesine de katkıda bulundu. Nutuk, Lloyd George'un bu talebinin karşılık bulmadığını not eder. Askerî zafer, Ankara hükümetini müzakere masasına güçlü bir biçimde oturttu; ama bu masada neyin kazanılacağı, ayrı bir mücadeleydi. Nutuk'un bu bölümü de, askerî anlatıdan diplomasiye geçişi açıkça işaret eden bir cümleyle biter: artık diplomasi sahasına geçilebilirdi. Bu cümle, 1922 sonbaharının asıl sorusunu özetliyor: savaşta kazanılan bir üstünlük, barış masasında nasıl kalıcı bir sonuca dönüştürülecekti?

Uzman Notu

Temel literatür

• Mustafa Kemal, Nutuk (Ankara, 1927; sonraki baskılar).
• Sabahattin Selek, Anadolu İhtilâli (İstanbul: Kastaş Yayınları; ilk baskı 1963).
• Michael Llewellyn Smith, Ionian Vision: Greece in Asia Minor, 1919–1922 (Londra: Allen Lane, 1973).
• Erik Jan Zürcher, Turkey: A Modern History (Londra: I. B. Tauris, 1993; sonraki baskılar).
• Andrew Mango, Atatürk (Londra: John Murray, 1999).
• Genelkurmay Başkanlığı, Türk İstiklâl Harbi, II. Cilt: Batı Cephesi (Ankara: Genelkurmay Basımevi; çok ciltli resmî harp tarihi).

Arşiv ve kaynak

Nutuk'un metni Vikikaynak'ta başlıklı alt bölümler hâlinde yer alıyor. Harekâtın askerî belgeleri Ankara'daki Genelkurmay arşivinde bulunuyor. Yunan tarafının kaynakları için Yunan Ordusu Tarih Dairesi'nin yayınları ve Llewellyn Smith'in kaynakçası başlangıç noktasıdır.

Açık sorular

• Taarruz planının ayrıntılarında Mustafa Kemal, İsmet Paşa ve Fevzi Paşa'nın payları nasıl paylaşılmıştı?
• Yunan komutanlığı taarruzun yeri ve zamanı hakkında ne kadar bilgi sahibiydi ve bu bilgiyi neden değerlendiremedi?
• İzmir yangınının başlangıcı ve sorumluluğu hakkındaki çelişkili tanıklıklar, hangi yöntemlerle daha sağlam biçimde değerlendirilebilir?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Büyük Taarruz hangi tarihte başladı? A) 30 Ağustos 1922 B) 9 Eylül 1922 C) 26 Ağustos 1922 D) 23 Ağustos 1921
2. (Hedef 1) Türk birlikleri İzmir'e hangi tarihte girdi? A) 9 Eylül 1922 B) 26 Ağustos 1922 C) 11 Ekim 1922 D) 29 Ekim 1923
3. (Hedef 2) Nutuk'a göre taarruz planının esası neydi? A) Bütün cephe boyunca eşit kuvvetle saldırmak B) Ana kuvvetleri Yunan cephesinin Afyonkarahisar'daki sağ kanadının güneyinde toplayıp bir imha meydan muharebesi yapmak C) Yalnızca savunmada kalmak D) Denizden çıkarma yapmak
4. (Hedef 2) Taarruzdan önce komutanların Akşehir'de toplanması için hangi vesile kullanıldı? A) Bir düğün B) Bir futbol maçı C) Bir bayram töreni D) Bir meclis oturumu
5. (Hedef 3) Büyük Taarruz'un Yunanistan'daki hafızası hakkında hangisi doğrudur? A) Yunanistan'da hiç anılmaz B) Yunanistan'da da bir zafer olarak kutlanır C) Yunanistan'da «Küçük Asya Felaketi» olarak anılır ve mülteci akınıyla birlikte derin bir iz bırakmıştır D) Yalnızca bir diplomatik olay olarak hatırlanır

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Büyük Taarruz'u anlatan bir sergi hazırladığını düşün. Nutuk'taki anlatımı, Yunan tarafının kaynaklarını ve savaşın siviller üzerindeki etkilerini nasıl bir araya getirirdin? Serginin ana panosuna hangi başlığı yazardın ve neden?

Cevaplar

1. C — Taarruz 26 Ağustos 1922 sabahı Kocatepe'den başladı.
2. A — Türk birlikleri 9 Eylül 1922'de İzmir'e girdi.
3. B — Plan, ana kuvvetleri Yunan sağ kanadının güneyinde toplayarak kesin sonuç almayı hedefliyordu.
4. B — Nutuk'a göre komutanlar 28 Temmuz 1922'de bir futbol maçı vesilesiyle Akşehir'e davet edildi.
5. C — Yunanistan'da olay «Küçük Asya Felaketi» olarak anılır; mülteci akını Yunan toplumunu derinden etkiledi.

Güçlü bir cevap, Nutuk'u zaferin planlanması ve yürütülmesi için temel bir kaynak olarak kullanır, ama onun bir önderin anlatısı olduğunu belirtir. Yunan kaynaklarını yenilginin nedenlerini anlamak için, sivillere dair tanıklıkları ise savaşın insani bedelini göstermek için ekler. Seçtiği başlık, zaferi küçümsemeden, savaşın birden fazla hafızası olduğunu da yansıtır.

Sonraki bölüme köprü

Büyük Taarruz'dan sonra Türk orduları Boğazlara doğru ilerlerken, İngiltere ile yeni bir savaşın eşiğine gelindi. Sıradaki bölüm bu gerginliğin nasıl çözüldüğünü ele alıyor: Mudanya'da imzalanan mütareke neyi getirdi ve birkaç hafta sonra saltanatın kaldırılmasına nasıl gidildi?