Osmanlı gerçekten "geriledi" mi? Paradigmanın çöküşü

Öğrenme hedefleri

• «Kuruluş, yükselme, duraklama, gerileme, dağılma» şemasının nereden geldiğini, Osmanlı yazarlarından Avrupalı gözlemcilere ve yirminci yüzyıl tarihçilerine uzanan katmanlarıyla açıklayabileceksin.
• Gerileme paradigmasına yöneltilen başlıca eleştirileri ve on yedinci yüzyıl için önerilen «dönüşüm» yaklaşımını karşılaştırabileceksin.
• Bir dönemlendirmenin tarih yazımını nasıl yönlendirdiğini, Osmanlı örneği üzerinden değerlendirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — üç yüz altmış dört yaşında bir devlet

1653 yılında İstanbul'da, hazinenin gelirleri giderlerini karşılayamıyordu. Sultanın emriyle divan üyeleri toplandı, bu açığın nedenlerini ve çaresini tartıştı. Toplantıdan sonra, ömrü boyunca devlet kalemlerinde çalışmış bir kâtip, kendini «Hacı Halife» diye tanıtan ve bugün Kâtib Çelebi adıyla bilinen bilgin, kısa bir risale yazdı. Risalenin ilk cümlelerinden biri, bugün okuyanı hâlâ şaşırtır: Osmanlı Devleti, hicri 1063 yılında, üç yüz altmış dört yaşına basmıştı.

Kâtib Çelebi, devleti bir insan bedenine benzetiyordu. İnsan ömrü nasıl gelişme, olgunluk ve çöküş aşamalarından geçiyorsa, devletler de aynı aşamalardan geçerdi. Ona göre Osmanlı Devleti, sağlam bünyesi sayesinde olgunluk aşamasını uzun süre yaşamış, ama artık bu bünyede bozulma belirtileri görünmeye başlamıştı. Bu düşünce, yüzyıllar sonra Osmanlı tarihinin tamamını biçimlendiren bir şemanın erken bir yankısıydı. Bu bölüm, o şemanın, yani Osmanlı'nın on altıncı yüzyıldan sonra «gerilediği» fikrinin nereden geldiğini ve neden bugün tarihçilerin çoğu tarafından terk edildiğini soruyor.

Bağlam — beş aşamalı bir hikâye

Türkiye'de pek çok kuşak, Osmanlı tarihini beş başlık altında öğrendi: kuruluş, yükselme, duraklama, gerileme ve dağılma. Bu şemada yükselme çoğu zaman Kanuni Sultan Süleyman'ın 1566'daki ölümüyle biter; duraklama on yedinci yüzyılı kapsar; gerileme 1699 Karlofça Antlaşması'yla başlar; dağılma da on dokuzuncu yüzyıl ve Birinci Dünya Savaşı'yla gelir. Şema sade, akılda kalıcı ve sınavlarda kolayca sorulabilir bir yapı sunar; her dönemin başı ve sonu tek bir tarihle işaretlenebilir.

Ama bu şema, kendiliğinden ortaya çıkmış bir olgu değil, farklı dönemlerde farklı yazarların katkılarıyla kurulmuş bir anlatıdır. Onun ilk katmanı, Osmanlı yazarlarının kendileriydi. 1580'lerden başlayarak nasihatnâme, yani öğüt kitabı denen bir edebî tür hızla gelişti: devlet adamları ve bilginler, sultana öğüt veren risalelerde kendi dönemlerini eski ve kusursuz bir düzenle karşılaştırıp bozulmadan yakındı. Bu yazarların çoğu, düzeni «daire-i adliye», yani adalet dairesi denen bir modelle düşünüyordu: Kâtib Çelebi'nin de aktardığı eski bir söze göre memleket insanla, insan kılıçla, kılıç parayla, para reayayla, reaya da ancak adaletle var olurdu. Zincirin bir halkası bozulursa bütün düzen sarsılırdı; nasihatnâmelerin şikâyetleri çoğu zaman bu halkalardan birinin kopmasına dairdi. Kâtib Çelebi, bu geleneğin en düşünceli temsilcilerinden biriydi ve devletlerin yaşam evrelerine dair fikirlerini, on dördüncü yüzyılın Kuzey Afrikalı düşünürü İbn Haldun'un eserlerinden de besleniyordu.

Gelişme — dışarıdan ve sonradan

Şemanın ikinci katmanı Avrupa'dan geldi. 1603'te İngiliz yazar Richard Knolles, Türklerin tarihini anlatan büyük bir eser yayımladı ve Osmanlı İmparatorluğu'nu «dünyanın şimdiki dehşeti» olarak tanımladı. Bir buçuk yüzyıl sonra Avrupa'daki imge değişmişti. Osmanlılar artık korkulan değil, çözülmesi beklenen bir güçtü. 1853'te Rus çarı I. Nikola'nın İngiliz elçisine, ellerinde «hasta bir adam» bulunduğunu söylediği aktarılır; «Avrupa'nın hasta adamı» ifadesi, bu imgenin simgesi oldu.

Üçüncü katman, yirminci yüzyılın akademik tarihyazımıydı. 1950'lerde Batılı tarihçiler, Osmanlı'nın on altıncı yüzyıldan sonraki tarihini sistemli bir gerileme olarak anlatan etkili çalışmalar yazdı. Bernard Lewis'in 1958'deki «Osmanlı İmparatorluğu'nun Gerileyişi Üzerine Bazı Düşünceler» makalesi, bu yaklaşımın en çok okunan metinlerinden biri oldu. Lewis, gerilemenin nedenlerini devlet kurumlarının bozulmasında, ordunun teknolojik olarak geride kalmasında ve Osmanlı toplumunun Batı'dan öğrenmeye kapalı olmasında buldu.

Bu üç katman birbirini besledi. Batılı tarihçiler, Osmanlı nasihatnâmelerini gerilemenin içeriden tanıklıkları olarak okudu. Türk tarihçiler ise hem bu nasihatnâmelere hem de Batı'daki anlatıya dayanarak, Cumhuriyet'in yeni başlangıcını, geride bırakılan bir çöküşün karşısına koydu. Böylece farklı ihtiyaçlar, aynı şemada buluştu. Batılı tarihçiler için şema, Avrupa'nın yükselişini açıklayan büyük bir anlatının karşı yüzüydü; Cumhuriyet'in ilk kuşak tarihçileri için ise eski rejimin neden yenilenmesi gerektiğini gösteren bir kanıttı. Aynı şema, iki farklı siyasi projenin ortak dili oldu.

Dönüş noktası — paradigmanın sorgulanması

1980'lerden itibaren gerileme paradigması ağır eleştirilere uğradı. İlk eleştiri kaynaklarla ilgiliydi: nasihatnâmeler, bir durumun tarafsız tespiti değil, belirli bir edebî geleneğin ve belirli siyasi çıkarların ürünüydü. Yazarları çoğu zaman eski düzenin temsilcileriydi ve kaybettikleri ayrıcalıkları «devletin bozulması» olarak anlatıyorlardı.

İkinci eleştiri, kavramın kendisiyle ilgiliydi. «Gerileme» neye göre ölçülüyordu? Eğer ölçü on altıncı yüzyıldaki askerî zaferlerse, sonraki yüzyıllar kuşkusuz daha az parlaktı. Ama bir devletin başarısı yalnızca fetihlerle ölçülemezdi. On yedinci ve on sekizinci yüzyıllarda Osmanlı Devleti, değişen bir dünyaya uyum sağladı: maliyesini yeniden düzenledi, taşrada yeni seçkinlerle, ayanla işbirliği kurdu, ticaret ağlarını genişletti ve yüzyıllarca ayakta kaldı. Üç yüz yıl süren bir «gerileme», bir çöküşten çok bir dayanıklılık hikâyesi gibi görünüyordu. On sekizinci yüzyılın başındaki İstanbul, lale bahçeleri, kahvehaneleri, yeni saray mimarisi ve matbaa denemeleriyle, çöküş içindeki bir başkentten çok yeni zevkler ve fikirler arayan bir şehir izlenimi veriyordu.

Üçüncü eleştiri, karşılaştırmayla ilgiliydi. Gerileme anlatısı, Osmanlı'yı çoğu zaman yükselen bir Batı Avrupa ile karşılaştırıyordu. Ama aynı dönemde İspanya, Lehistan-Litvanya ve Kutsal Roma İmparatorluğu da derin krizler yaşıyordu. On yedinci yüzyıl, Avrupa'dan Çin'e kadar pek çok toplumun savaşlar, isyanlar ve iklim felaketleriyle sarsıldığı bir dönemdi. Osmanlı'nın yaşadığı sıkıntılar, bu küresel krizin bir parçasıydı; ona özgü bir çürümenin değil. Celali isyanları, kuraklık ve salgınlar Anadolu'yu derinden sarstı; ama benzer sarsıntılar, aynı on yıllarda Avrupa'nın ve Asya'nın başka köşelerinde de yaşanıyordu.

Cevap — gerileme değil, dönüşüm mü?

Bugün Osmanlı tarihçilerinin çoğu, gerileme kavramını bütün bir dönemi anlatan bir çerçeve olarak kullanmıyor. Onun yerine «dönüşüm» ya da «yeniden yapılanma» gibi kavramları tercih ediyorlar. Bu, Osmanlı'nın hiçbir zaman zayıflamadığı anlamına gelmiyor: 1683 Viyana bozgunu, 1699 Karlofça ile kaybedilen topraklar, 1774 Küçük Kaynarca gibi olaylar gerçek kayıplardı. Ama bu kayıplar, sürekli bir düşüşün değil, iniş çıkışlarla dolu bir sürecin parçasıydı.

Kâtib Çelebi'nin kendisi de bu açıdan ilginç bir örnek. O, devletin bir çöküş aşamasına girdiğini düşünüyordu; ama aynı zamanda doğru tedavi uygulanırsa bu aşamanın geciktirilebileceğine inanıyordu. Onun için bozulma, kaçınılmaz bir kader değil, düzeltilebilecek bir hastalıktı. Belki de gerileme paradigmasının asıl sorunu, Osmanlı yazarlarının reform çağrılarını, bir kaderin ilanı gibi okumasıydı.

Bugünle bağ — bir şemanın ömrü

Gerileme paradigması akademide büyük ölçüde terk edilse de, gündelik dilde ve popüler anlatılarda hâlâ güçlü. «Osmanlı neden geriledi?» sorusu, televizyon programlarında, gazete yazılarında ve sınav hazırlık kitaplarında sık sık sorulur. Bu sorunun kendisi, bir cevabı önceden varsayar: bir gerileme olduğunu ve onun tek bir nedeni bulunabileceğini.

Bir dönemlendirmeyi değiştirmek, yalnızca tarihlere yeni adlar vermek değildir; hangi soruların sorulacağını da değiştirir. «Neden geriledi?» diye soran biri, kayıpları ve başarısızlıkları arar. «Nasıl dönüştü ve nasıl ayakta kaldı?» diye soran biri ise uyum yeteneklerini, yeni kurumları ve toplumsal değişimleri görmeye başlar. Aynı yüzyıl, sorulan soruya göre bambaşka bir tarih olarak okunabilir.

Birincil kaynak

Kâtib Çelebi, 1653'te yazdığı Düstûrü'l-amel'in girişinde devletlerin yaşam evrelerini şöyle anlatır:

Her şeyden önce, insanın tabii ömrü üç aşama şeklinde takdir edilmiştir: Gelişme, olgunluk, çöküş. Bu üç aşama bütün insanlar için geçerli olmakla birlikte, zayıf bünyeli bir kimsenin çöküş aşaması, kuvvetli kimseninkine kıyasla daha önce başlamaktadır. İnsanın ferdî hâline kıyasla, teşkilatlanmış hâlinden ibaret olan devlet için de aynı aşamalar geçerlidir. Bu sebeple, geçmişte bazı toplumlar kısa süre zarfında çöküş aşamasına sürüklendi. Nicesi ağır bir hastalığa yakalanan yiğitler gibi, daha olgunluk aşamasında yanlış tedavi sebebiyle çöküp gitti. Bazısı da Osmanlı Devleti gibi sağlam bir bünyeye ve köklü müesseselere sahip olduğu için uzun bir olgunluk aşaması geçirdi. […] Halkın işlerini düzenlemekle görevli olan mahir yöneticiler, tıpkı bir hekim gibi, hastalık hâlinde hangi hastaya hangi ilacın verilmesi gerektiğini bilir ve ona göre davranırlar.

Kaynak: Kâtib Çelebi, «Devletin Bozulan Düzeninin Yeniden Kurulması İçin Kılavuz: Düstûrü'l-Amel li Islâhi'l-Halel», çev. Cengiz Şeker, İş Ahlakı Dergisi 3/2 (2010). Metin, çevirmenin günümüz Türkçesiyle, kısaltılarak alındı.

Kâtib Çelebi bu risaleyi, hazine açığını tartışan bir divan toplantısının ardından, devlet adamlarına somut öneriler sunmak için yazdı.

1. Kâtib Çelebi devleti bir insan bedenine benzetiyor; bu benzetme, Osmanlı'nın geleceği hakkında hangi sonuçları kaçınılmaz, hangilerini değiştirilebilir kılıyor?
2. «Yanlış tedavi» ve «mahir yönetici» ifadeleri, onun risaleyi yazma amacını nasıl gösteriyor?
3. Bu metni «Osmanlı 1653'te gerilemeye girmişti» diye okumak ile «bir reform çağrısı» diye okumak arasındaki fark nedir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Bernard Lewis (1958) — «Some Reflections on the Decline of the Ottoman Empire» makalesinde Osmanlı'nın on altıncı yüzyıldan sonraki tarihini kurumların bozulması, askerî teknolojide geri kalma ve Batı'ya kapalılıkla açıklanan sistemli bir gerileme olarak anlattı; nasihatnâmeleri bu gerilemenin içeriden tanıklıkları olarak kullandı.
• Rifaat Abou-El-Haj (1991) — Formation of the Modern State'te gerileme paradigmasını kökten eleştirdi; on yedinci ve on sekizinci yüzyıllardaki değişimleri, yeni seçkinlerin yükseldiği ve devletin yeniden örgütlendiği bir modern devlet oluşumu süreci olarak yorumladı.
• Cemal Kafadar (1997–98) — «The Question of Ottoman Decline» makalesinde gerileme kavramının hem Osmanlı hem de Batı kaynaklarındaki kökenlerini inceledi; «gerileme» ile «dönüşüm» arasındaki seçimin kendisinin bir ideolojik tercih olduğunu gösterdi ve kavramın hangi ölçütlerle kullanıldığını sorgulamayı önerdi.
• Donald Quataert (2003) — «Ottoman History Writing and Changing Attitudes towards the Notion of 'Decline'» makalesinde, gerileme paradigmasının akademide nasıl terk edildiğini ve yerine hangi yaklaşımların geldiğini özetledi; bu değişimi, Avrupa merkezci bakışın sorgulanmasıyla ilişkilendirdi.

Lewis'in yaklaşımı ile ötekilerinki arasındaki fark, yalnızca bir yorum farkı değil, bir yöntem farkı. Lewis nasihatnâmeleri doğrudan tanıklık olarak okurken, eleştirmenleri onları bir türün ve bir çıkarın ürünü olarak okuyor. Dört yazar, aynı dönemin kaynaklarına bakıp farklı bir yüzyıl görüyor. Kafadar'ın katkısı, bu tartışmada tarafları uzlaştırmaktan çok, her iki kavramın da hangi ihtiyaçlarla kullanıldığını görünür kılmasında.

Derine İn

Gerileme paradigmasının eleştirisi, bir aşırılıktan başka bir aşırılığa geçme tehlikesi de taşıyor. Bazı eleştirmenler, «gerileme» kelimesinden kaçınmak için Osmanlı'nın yaşadığı gerçek krizleri, askerî yenilgileri, toprak kayıplarını ve mali sıkıntıları küçümsemekle eleştirildi. Tarihçi Jane Hathaway, Osmanlı dönemlendirmesi üzerine yazısında, gerileme anlatısını terk ederken yerine başka bir kalıbı, örneğin kesintisiz bir «uyum» anlatısını koymanın da aynı derecede sorunlu olabileceğini hatırlattı. Sürekli bir düşüş hikâyesi de, sürekli bir başarı hikâyesi de aynı kolaylığa kaçıyor: karmaşık bir yüzyılı tek bir yöne akan bir çizgiye indirgemek. Hathaway'in önerisi, dönemlendirmeyi bir yargı değil, bir çalışma aracı olarak kullanmak ve her dönemi kendi sorunları ve kendi çözümleriyle tanımlamaktı.

Kâtib Çelebi'nin düşüncesinin kökleri de bu tartışmaya ışık tutuyor. Devletlerin insan gibi doğup büyüdüğü ve öldüğü fikri, İbn Haldun'un Mukaddime'sinde sistemli olarak işlenmişti. On yedinci ve on sekizinci yüzyıllarda bu eser Osmanlı bilginleri arasında giderek daha çok okundu ve tartışıldı. İbn Haldun'un döngüsel tarih anlayışı, Osmanlı yazarlarına kendi dönemlerinin sıkıntılarını anlamlandırmak için bir çerçeve sundu. Ama bu çerçeve, yirminci yüzyılın doğrusal gerileme anlatısından farklıydı: döngüsel bir modelde çöküş, yeni bir başlangıcın da habercisiydi. Kâtib Çelebi'den bir kuşak sonra tarihçi Naima da eserinin girişinde İbn Haldun'un evreler kuramına başvurdu ve devletin hangi evrede olduğunu tartıştı; bu, Osmanlı bilginlerinin kendi tarihlerini düşünmek için bir kavram dağarcığı geliştirdiğini gösteriyor.

Dönemlendirmenin Türkiye'deki eğitim sistemindeki yeri de ayrı bir konu. Beş aşamalı şema, uzun süre ders kitaplarının omurgasını oluşturdu ve sınav sorularının dilini belirledi. Son yıllarda bazı ders kitapları «duraklama» ve «gerileme» başlıkları yerine «arayış» ya da «değişim» gibi kavramlar kullanmaya başladı. Bu, akademik tartışmanın eğitim sistemine yavaş yavaş yansıdığını gösteriyor; ama eski kavramlar, gündelik dilde ve sınav hazırlık kaynaklarında hâlâ yaşıyor.

Son olarak, gerileme sorusunun bir de karşılaştırmalı boyutu var. Osmanlı'nın «neden geriledi?» diye sorulması, çoğu zaman «Avrupa neden yükseldi?» sorusunun gölgesinde kalıyor. Oysa on sekizinci yüzyıla kadar Avrupa ile Osmanlı arasındaki farklar, sonradan sanıldığı kadar büyük değildi. Büyük ayrışma, esas olarak on sekizinci yüzyılın sonu ile on dokuzuncu yüzyılda, sanayileşme ve modern ordular çağında keskinleşti. Bu yüzden bazı tarihçiler, Osmanlı'nın asıl sorununun on yedinci yüzyıldaki bir «bozulma» değil, on dokuzuncu yüzyılda hızla değişen bir dünyaya yetişme çabası olduğunu savunuyor.

Bu bakış açısı, gerileme sorusunu ortadan kaldırmıyor, ama onu yeniden konumlandırıyor. Soru artık «Osmanlı neden on yedinci yüzyılda bozuldu?» değil, «Osmanlı Devleti on dokuzuncu yüzyılın sanayileşen, milliyetçi ve sömürgeci dünyasına nasıl ve ne ölçüde uyum sağlayabildi?» oluyor. Bu yeni soru, Tanzimat reformlarını, yeni ordu ve eğitim kurumlarını, borçlanmayı ve toprak kayıplarını farklı bir ışıkta görmeyi sağlıyor. Bir paradigmanın çöküşü, sorulacak soruların yeniden düzenlenmesi anlamına geliyor.

Uzman Notu

Temel literatür

• Bernard Lewis, «Some Reflections on the Decline of the Ottoman Empire», Studia Islamica 9 (1958).
• Rifaat Ali Abou-El-Haj, Formation of the Modern State: The Ottoman Empire, Sixteenth to Eighteenth Centuries (Albany: SUNY Press, 1991).
• Cemal Kafadar, «The Question of Ottoman Decline», Harvard Middle Eastern and Islamic Review 4 (1997–98).
• Jane Hathaway, «Problems of Periodization in Ottoman History: The Fifteenth through the Eighteenth Centuries», Turkish Studies Association Bulletin 20 (1996).
• Donald Quataert, «Ottoman History Writing and Changing Attitudes towards the Notion of 'Decline'», History Compass 1 (2003).
• Dana Sajdi (ed.), Ottoman Tulips, Ottoman Coffee: Leisure and Lifestyle in the Eighteenth Century (Londra: I. B. Tauris, 2007).
• Kâtib Çelebi, «Devletin Bozulan Düzeninin Yeniden Kurulması İçin Kılavuz: Düstûrü'l-Amel li Islâhi'l-Halel», çev. Cengiz Şeker, İş Ahlakı Dergisi 3/2 (2010).

Arşiv ve kaynak

Düstûrü'l-amel'in çeviriyazısı ve günümüz Türkçesine aktarımı İş Ahlakı Dergisi'nde yan yana yayımlandı; eserin eski baskısı Ayn Ali Efendi'nin Kavânîn-i Âl-i Osman'ına ek olarak basılmıştı. Nasihatnâme literatürünün önemli örnekleri, Mustafa Âli'nin Nushatü's-selâtîn'i ve Koçi Bey'in risaleleri, çeşitli baskılarla erişilebilir.

Açık sorular

• «Gerileme» kavramı tamamen terk edilmeli mi, yoksa belirli alanlar ve dönemler için sınırlı bir anlamda kullanılabilir mi?
• On yedinci yüzyılın küresel krizi, Osmanlı'nın yaşadığı sıkıntıları ne ölçüde açıklıyor, ne ölçüde Osmanlı'ya özgü etkenler belirleyiciydi?
• Türkiye'deki ders kitapları, akademideki bu dönemlendirme tartışmasını nasıl ve ne hızla yansıttı?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Kâtib Çelebi Düstûrü'l-amel'de devleti neye benzetir? A) Bir gemiye B) Bir bahçeye C) Bir insan bedenine ve onun yaşam evrelerine D) Bir saate
2. (Hedef 1) «Avrupa'nın hasta adamı» ifadesi hangi olayla ilişkilendirilir? A) Çar I. Nikola'nın 1853'te İngiliz elçisiyle görüşmeleri B) Kanuni'nin ölümü C) Karlofça Antlaşması D) İstanbul'un fethi
3. (Hedef 2) Gerileme paradigmasına yöneltilen eleştirilerden biri hangisidir? A) Nasihatnâmelerin tarafsız tespitler olduğunu söylemesi B) Nasihatnâmeleri tarafsız bir durum tespiti gibi okuması ve on yedinci yüzyıldaki uyum ve dönüşümü görmezden gelmesi C) Osmanlı'nın hiç savaş kaybetmediğini söylemesi D) Avrupa'yı hiç karşılaştırmaya katmaması
4. (Hedef 2) On yedinci yüzyılda Osmanlı'nın hâlâ genişleyebildiğini gösteren örneklerden biri hangisidir? A) Viyana'nın alınması B) Mısır'ın fethi C) İstanbul'un fethi D) Girit'in alınması ve 1672'de Kamaniçe'nin ele geçirilmesi
5. (Hedef 3) Cemal Kafadar'ın gerileme tartışmasına katkısı nedir? A) Osmanlı'nın 1566'da çöktüğünü kanıtlaması B) Gerileme kavramının kökenlerini inceleyip «gerileme» ile «dönüşüm» arasındaki seçimin kendisinin bir tercih olduğunu göstermesi C) Nasihatnâmeleri tamamen uydurma ilan etmesi D) Beş aşamalı şemayı ilk kez önermesi

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Bir sınav sorusu «Osmanlı Devleti'nin duraklama döneminin nedenlerini yazınız» diyor. Bu bölümde öğrendiklerinle, bu soruyu nasıl yeniden yazardın? Yeni sorunun hangi varsayımları bıraktığını ve hangi yeni cevaplara kapı açtığını açıkla.

Cevaplar

1. C — Kâtib Çelebi, devletlerin insan gibi gelişme, olgunluk ve çöküş aşamalarından geçtiğini söyler.
2. A — İfade, Çar I. Nikola'nın 1853'te İngiliz elçisi Seymour'la görüşmelerinde Osmanlı'dan hasta bir adam olarak söz ettiğinin aktarılmasıyla yaygınlaştı.
3. B — Eleştirmenler, nasihatnâmelerin bir türün ve çıkarın ürünü olduğunu, paradigmanın da dönüşümü görmezden geldiğini savundu.
4. D — Girit'in alınması ve Kamaniçe'nin ele geçirilmesi, «duraklama» diye anılan dönemdeki genişlemeyi gösterir.
5. B — Kafadar, kavramın kökenlerini ve kullanımındaki ideolojik tercihi görünür kıldı.

Güçlü bir cevap, «duraklama» kelimesinin bir yargıyı önceden kabul ettiğini fark eder ve soruyu örneğin «On yedinci yüzyılda Osmanlı Devleti hangi sorunlarla karşılaştı ve bunlara nasıl uyum sağladı?» biçiminde yeniden yazar. Yeni sorunun, hem krizleri hem de uyum yollarını, örneğin mali düzenlemeleri ve ayanın yükselişini tartışmaya açtığını gösterir.

Sonraki bölüme köprü

Gerileme anlatısının en sık gösterdiği «bozulma» belirtilerinden biri, sultanların artık sancaklarda yetiştirilmeyip sarayın içinde, «kafes» denen dairelerde tutulmasıydı. Sıradaki bölüm bu değişime bakıyor: Osmanlı hanedanında taht, babadan oğula geçmekten en yaşlı erkeğe geçmeye neden döndü ve bu değişim bir zayıflık mıydı, yoksa kardeş katlinden kurtulmanın bir yolu mu?