Kanuni: Mohaç ve Viyana

Öğrenme hedefleri

• Kanuni Sultan Süleyman'ın Orta Avrupa seferlerini, Belgrad'dan Mohaç'a ve 1529 Viyana kuşatmasına uzanan sırayla, nedenleri ve sonuçlarıyla anlatabileceksin.
• Mohaç zaferinin Macaristan'ı neden hemen Osmanlı toprağına dönüştürmediğini, çift kral seçimi ve vasallık ilişkisi üzerinden açıklayabileceksin.
• Viyana önündeki geri çekilmeyi, sefer mevsimi ve lojistik menzil gibi yapısal sınırlarla ilişkilendirerek değerlendirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — dere kıyısındaki kral

1555 yazında, Habsburg imparatorunun elçisi Flaman diplomat Ogier Ghiselin de Busbecq, İstanbul'a giderken Tuna boyunca ilerliyordu. Yolu, kasabanın yakınındaki geniş ovadan, Mohaç'tan geçti. Busbecq mektubunda bu yeri «Macar kralı Lajos'un düştüğü o uğursuz ova» diye anar. Kasabanın biraz ilerisinde, yüksek ve dik kıyılar arasında akan küçük bir dere gördü: talihsiz genç kral, atıyla birlikte bu dereye yuvarlanmış ve orada ölmüştü.

Busbecq, kralın talihsiz olduğunu ama büyük bir muhakeme hatası da yaptığını yazar: küçük bir acemi asker gücüyle ve silahsız köylülerle, Süleyman'ın kalabalık ve disiplinli ordusuna karşı durmaya kalkmıştı. Otuz yıl önce, 29 Ağustos 1526'da yapılan bu savaş, Macar Krallığı'nın bağımsızlığının sonunun başlangıcı oldu. Üç yıl sonra Osmanlı ordusu Viyana surlarının önündeydi. Bu bölüm, Kanuni Sultan Süleyman'ın Orta Avrupa'daki ilerleyişinin nasıl başladığını ve neden Viyana önünde durduğunu soruyor.

Bağlam — Tuna'nın kapısı

Süleyman 1520'de, babası I. Selim'in ölümüyle tahta çıktı. Babası onu doğuda, Safevî ve Memlük savaşlarıyla genişlemiş bir imparatorlukla bırakmıştı. Süleyman ise yüzünü batıya çevirdi. 1521'de, Macar Krallığı'nın güney sınırını koruyan ve babasının döneminde de alınamayan Belgrad kalesini aldı. Ertesi yıl, Hospitalier şövalyelerinin elindeki Rodos adası uzun bir kuşatmadan sonra teslim oldu.

Belgrad'ın düşmesi, Macaristan'ın savunma hattında büyük bir gedik açtı. Macar Krallığı o sırada iç çekişmelerle zayıflamıştı. Genç kral II. Lajos, güçlü soylular arasında kalmış, hazinesi boştu. Batı Avrupa ise kendi savaşlarıyla meşguldü: Habsburg imparatoru V. Karl ile Fransa kralı I. François arasındaki rekabet, 1525'te Pavia'da François'nın esir düşmesiyle doruğa çıkmıştı. Fransa, Habsburglara karşı Osmanlılarla yakınlaşmanın yollarını arıyordu.

Gelişme — iki saat, iki kral

1526 baharında Süleyman kalabalık bir orduyla İstanbul'dan yola çıktı. Seferin hazırlığında ve yönetiminde, sultanın yakın arkadaşı olan ve birkaç yıl önce veziriazamlığa getirilen Pargalı İbrahim Paşa önemli bir rol oynadı; Rumeli askerlerini o komuta ediyordu. Ordu Tuna'yı izleyerek kuzeye ilerledi, yol boyunca Petervaradin gibi sınır kalelerini aldı ve Drava Nehri'ni bir köprüyle geçti. Macar komutanları, Osmanlı ordusunu nehir geçişinde durdurmayı tartıştı, ama bu fırsat kaçırıldı. Macar kralı, dağınık birliklerini toplamaya ve Avrupa'dan yardım almaya çalıştı, ama zaman yetmedi. 29 Ağustos 1526'da iki ordu Mohaç ovasında karşılaştı. Macar ordusu Osmanlı ordusundan çok daha küçüktü ve ağır zırhlı süvarisinin cesur bir saldırısıyla savaşı kazanmayı umuyordu.

Macar süvarileri önce Osmanlı öncü birliklerini geriletti; ama Osmanlı merkezine, topların ve yeniçerilerin önüne vardıklarında ağır bir ateşle karşılaştılar. Macar ordusu dağıldı. Savaş, kaynakların çoğuna göre yalnızca birkaç saat sürdü. Macar soylularının ve piskoposlarının önemli bir kısmı öldü. Kral Lajos kaçarken, Busbecq'in gördüğü derede boğuldu. Henüz yirmi yaşındaydı ve bir varis bırakmadı. Cesedi ancak haftalar sonra bulunabildi. Süleyman savaştan sonraki günlerde ilerleyişini sürdürdü ve Eylül'de Budin'e girdi; sarayın kütüphanesinden ve hazinesinden alınan eşyalar İstanbul'a gönderildi.

Mohaç'ın asıl sonucu, bir taht boşluğuydu. Tarihçilerin «çift seçim» dediği süreçte Macar soyluları iki ayrı kral seçti. Bir kısmı, Erdel voyvodası Yanoş Zapolya'yı; diğer kısmı ise ölen kralın kayınbiraderi, Habsburg ailesinden Ferdinand'ı. İki kral arasındaki savaşta Ferdinand üstünlüğü ele geçirince, Zapolya Süleyman'dan yardım istedi. Süleyman, Zapolya'yı kendi vasalı olarak tanıdı. Böylece Osmanlılar, Macaristan'da doğrudan fetih yerine bir vasal krallık üzerinden etki kurmayı seçti. Bu seçim, Osmanlıların yeni topraklarda sık başvurduğu bir yöntemdi: yerel bir hanedanı yerinde bırakıp onu vergi ve sadakat yükümlülükleriyle bağlamak, doğrudan yönetimin maliyetinden kaçınmanın bir yoluydu. Eflak ve Boğdan da benzer bir ilişkiyle Osmanlıya bağlıydı.

Dönüş noktası — Viyana önünde

1529 baharında Süleyman yeniden kuzeye yürüdü. Amacı, Ferdinand'ın Budin'den attığı Zapolya'yı yeniden tahtına oturtmak ve Ferdinand'ı cezalandırmaktı. Ama o yıl yağmurlar olağanüstü şiddetliydi. Yollar çamura döndü, nehirler taştı. Ordu Budin'e ancak Eylül başında ulaşabildi; şehri aldı ve Zapolya'yı tahta oturttu. Sonra Ferdinand'ın merkezi Viyana'ya yöneldi.

Osmanlı ordusu Eylül'ün son günlerinde Viyana önüne vardı. Ama yağmur yüzünden ağır kuşatma topçusunun büyük kısmı geride bırakılmıştı; ordunun elinde surları dövmeye yetmeyen hafif toplar kalmıştı. Şehrin savunmasını Habsburg komutanı Niklas Salm yönetiyordu; savunmacılar surların arkasına yeni toprak setler yapmış, kentin dış mahallelerini yakarak kuşatmacılara siper bırakmamıştı. Osmanlı lağımcıları surların altına tüneller kazıp barut patlattı; açılan gediklere yapılan saldırılar ise geri püskürtüldü. Mevsim ilerliyor, hava soğuyor, erzak azalıyordu. Ekim ortasında Süleyman kuşatmayı kaldırdı ve geri dönüş emrini verdi. Dönüş yolu da zorlu geçti; erken bastıran kar ve soğuk, ordunun hayvanlarına ve ağırlıklarına ağır kayıplar verdirdi.

Viyana önündeki geri çekilme, sık sık Osmanlı yükselişinin sınırı olarak anlatılır. Ama sultanın kendi anlatısında sefer bir başarıydı: Budin alınmış, Zapolya tahtına oturtulmuş, Ferdinand cezalandırılmıştı. Süleyman 1532'de yeniden kuzeye yürüdü, ama bu kez Kőszeg adlı küçük bir kalenin direnişiyle haftalarca oyalandı ve Viyana'ya ulaşamadı. 1541'de Zapolya'nın ölümünden sonra Ferdinand Budin'i yeniden kuşatınca, Süleyman bu kez şehri doğrudan Osmanlı yönetimine aldı. Zapolya'nın bebek yaşındaki oğluna ve annesine ise Erdel bırakıldı; böylece Macaristan üçe bölündü: kuzeyde ve batıda Habsburg Macaristanı, ortada Osmanlı Budin eyaleti, doğuda Osmanlılara bağlı Erdel. Bu bölünme, bir buçuk yüzyıldan uzun süre yaşayacaktı.

Cevap — bir zafer ve bir sınır

Öyleyse Mohaç ve Viyana nasıl bir bütün oluşturuyor? Mohaç, Osmanlı ordusunun meydan savaşındaki üstünlüğünü gösterdi; toplar, yeniçeriler ve disiplin, ağır zırhlı Macar süvarisini birkaç saatte dağıttı. Ama bu zafer, Macaristan'ı hemen bir Osmanlı eyaletine dönüştürmedi. Onun yerine, Habsburglar ile Osmanlılar arasında yüzyıldan uzun sürecek bir rekabet başladı; Macaristan bu rekabetin savaş alanına dönüştü.

Viyana ise Osmanlı ordusunun başka türden bir sınırını gösterdi. İstanbul'dan binlerce kilometre uzaktaki bir şehri, sefer mevsiminin son haftalarında, ağır topların çoğu olmadan almak son derece zordu. Tarihçilerin bir kısmı buna Osmanlı ordusunun «etki menzili» ya da kısaca menzil diyor: ordunun bir sefer mevsiminde ulaşabileceği ve etkili biçimde savaşabileceği azami uzaklık. Viyana, bu menzilin tam sınırındaydı. Osmanlıların sonraki on yıllarda Macaristan'da bir ileri üs kurması, bu sınırı aşmanın bir yoluydu. Kısacası Mohaç, Osmanlı ordusunun bir meydan savaşında neler yapabildiğini; Viyana ise bir imparatorluğun coğrafya ve takvim karşısında neleri yapamadığını gösterdi.

Bugünle bağ — iki ülkenin hafızası

Macaristan'da Mohaç, ulusal bir felaketin simgesi olarak hatırlanır. «Mohaç'ta daha fazlası kaybedildi» anlamına gelen bir Macar deyimi, bir aksiliği hafifletmek için bugün de kullanılır: ne olursa olsun, o günkü kayıptan büyük olamaz. Savaş alanında bugün bir anma parkı ve toplu mezarların üzerinde heykeller var.

Türkiye'de ise Mohaç, Kanuni döneminin parlak zaferlerinden biri olarak anılır; Viyana kuşatması ise çoğu zaman bir yarım kalmış hedef, bir «kızıl elma» olarak. Aynı savaş, iki ülkenin hafızasında birbirinin tersi duygularla yaşıyor. Yas ile gurur arasında taraf tutmak tarihin işi değil; onun sorusu, bu iki duygunun hangi anlatılarla beslendiği ve 1526 ovasında gerçekte neler yaşandığı.

Birincil kaynak

Habsburg elçisi Busbecq, 1560'ta İstanbul'dan yazdığı bir mektupta, Osmanlı ordusunu gözlemledikten sonra kendi tarafıyla şöyle bir karşılaştırma yapar:

Böylesine farklı iki düzen arasındaki bir mücadelenin sonucunu düşünmek beni ürpertiyor; birimiz galip gelip öteki yok olmalı, en azından ikimiz birden güven içinde var olamayız. Onların tarafında imparatorluklarının büyük serveti, tükenmemiş kaynaklar, silahta deneyim ve pratik, kıdemli bir askerî güç, kesintisiz bir zaferler dizisi, zorluklara katlanmaya hazırlık, birlik, düzen, disiplin, tutumluluk ve uyanıklık var. Bizim tarafımızda ise boş bir hazine, lüks alışkanlıklar, tükenmiş kaynaklar, kırılmış bir moral, acemi ve itaatsiz askerler ve açgözlü komutanlar. […] En kötüsü de düşman zafere, biz yenilgiye alışığız. Sonucun ne olacağından şüphe edebilir miyiz? Tek engel İran; onun sultanın arkasındaki konumu, istilacıyı tedbir almaya zorluyor.

Kaynak: Ogier Ghiselin de Busbecq, The Life and Letters, c. I, çev. Charles Thornton Forster ve F. H. Blackburne Daniell (Londra: C. Kegan Paul, 1881), III. Mektup (İstanbul, 1 Haziran 1560). Türkçesi bizim, Forster ve Daniell'in İngilizcesinden.

Busbecq bu satırları, Habsburg sarayındaki okurlarını reform yapmaya ikna etmek isteyen bir diplomat olarak yazıyordu. Osmanlı ordusunu öven cümleleri, kendi tarafına yönelik bir eleştirinin aracıydı.

1. Busbecq'in Osmanlı ordusunu bu kadar olumlu anlatmasının, onun kendi okurlarına vermek istediği mesajla ilişkisi ne olabilir?
2. «Tek engel İran» cümlesi, Osmanlı Devleti'nin iki cephede savaşma sorunu hakkında ne düşündürüyor?
3. Mohaç'tan otuz yıldan fazla sonra yazılmış bu gözlem, 1526 ve 1529 olaylarını anlamak için ne kadar kullanılabilir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Géza Perjés (1989) — The Fall of the Medieval Kingdom of Hungary: Mohács 1526 – Buda 1541'de Osmanlı seferlerini lojistik bir çerçeveyle inceledi; Osmanlı ordusunun bir sefer mevsiminde etkili olabileceği bir «etki menzili» olduğunu ve Viyana'nın bu menzilin sınırında kaldığını savundu. Ona göre Süleyman'ın ilk hedefi Macaristan'ı ilhak etmek değil, onu bir vasal krallık hâlinde tutmaktı.
• Pál Fodor (2000) — In Quest of the Golden Apple'da Perjés'in tezini eleştirdi; Osmanlı siyasetinin baştan beri Macaristan'ı ve daha ötesini hedefleyen bir cihan hâkimiyeti ülküsüne dayandığını, vasallık döneminin de bu ülkünün geçici bir aşaması olduğunu savundu.
• Halil İnalcık (1973) — The Ottoman Empire: The Classical Age'de Kanuni dönemini Osmanlı gücünün doruğu olarak anlattı; Habsburg-Osmanlı rekabetini Fransa ile kurulan yakınlık ve Avrupa'daki Protestan-Katolik bölünmesiyle birlikte, geniş bir Avrupa siyaseti içinde ele aldı.
• Gábor Ágoston (2021) — The Last Muslim Conquest'te Osmanlı-Habsburg rekabetini askerî, mali ve bilgi toplama kapasiteleri üzerinden karşılaştırdı; Osmanlıların on altıncı yüzyıldaki üstünlüğünü ve sonraki dengelenmeyi tek bir yenilgiye değil, iki imparatorluğun kurumsal dönüşümüne bağladı.

Perjés ile Fodor arasındaki tartışma, bir devletin niyetini onun eylemlerinden mi, yoksa ideolojik söyleminden mi okumamız gerektiği sorusuna dayanıyor. İnalcık ve Ágoston ise bakışı Macaristan'dan Avrupa ölçeğine genişletiyor ve iki imparatorluğun kapasitelerini karşılaştırıyor. Dördü birlikte okunduğunda, Viyana önündeki geri çekilmenin tek bir anlamı olmadığı görülüyor.

Derine İn

Mohaç ve Viyana'nın kaynakları, iki farklı yazı geleneğini karşı karşıya getiriyor. Osmanlı tarafında sultanın seferlerini gün gün kaydeden sefer ruznameleri, Kemalpaşazade'nin Mohaçnâme'si gibi zafer anlatıları ve sonraki kronikler var. Bu metinler seferin yolunu, konak yerlerini ve sultanın kararlarını ayrıntılı olarak anlatır; ama zaferi övmek ve sultanın büyüklüğünü göstermek üzere yazılmıştır. Macar tarafında ise Kral Lajos'un şansölyesi István Brodarics'in savaştan kısa süre sonra yazdığı Latince anlatı öne çıkıyor. Brodarics savaşa katılmış ve kurtulmuştu; anlatısı, yenilginin nedenlerini soyluların hataları ve hazırlıksızlıkla açıklayan bir özeleştiri taşıyor.

Bu iki gelenek, aynı savaşı farklı sorularla anlatıyor. Osmanlı metinleri «nasıl kazandık?» diye sorarken, Macar metinleri «neden kaybettik?» diye soruyor. Birincisi zaferi sultanın erdemine ve ilahi yardıma bağlarken, ikincisi yenilgiyi iç çekişmelere, günahlara ve kötü komutanlığa bağlıyor. Bir anlatının kör noktası çoğu zaman ötekinin tam ortasında duruyor. Bu yüzden iki geleneği yan yana koymak, tek başına hiçbirinin veremeyeceği bir tablo kuruyor. Örneğin savaş öncesindeki Macar tartışmaları, yani Drava geçişinde saldırmak ya da daha kuzeyde beklemek arasındaki ikilem, Osmanlı kaynaklarında neredeyse hiç yer almaz; Osmanlı ordusunun yürüyüş düzeni ve konak yerleri ise Macar kaynaklarında görünmez. İki gelenek birlikte, bir savaşın iki tarafın karar süreçleriyle nasıl şekillendiğini gösteriyor.

Viyana kuşatması için Habsburg tarafının kaynakları da zengin. Şehirde bulunan tanıkların yazdığı ve kısa sürede basılan broşürler, kuşatmayı Hristiyan dünyasının bir kurtuluşu olarak anlattı ve Alman kentlerinde elden ele dolaştı. Matbaa, bu kuşatmayı Avrupa kamuoyunun ilk büyük «Türk» olaylarından biri hâline getirdi. Böylece Viyana, askerî önemi kadar, Avrupa'daki Osmanlı imgesinin oluşmasındaki rolüyle de önemli bir olay oldu. Bir kuşak sonra Busbecq'in mektupları da bu imge üretiminin bir parçası oldu: basıldıkları dönemde Avrupa'da geniş bir okur kitlesi buldu ve Osmanlı düzenine duyulan hayranlık ile korku karışımı bir bakışı yaygınlaştırdı. Bu bakış, Avrupa'nın Osmanlılara korkuyla bakarken onlarda kendi eksiklerini de aramasının erken bir örneğiydi.

Son olarak, «etki menzili» kavramı üzerine bir uyarı gerekiyor. Bu kavram, Osmanlı seferlerinin neden belirli bir çizgide durduğunu açıklamak için güçlü bir araç. Ama sınırı çok katı bir yasa gibi okumak da yanıltıcı olabilir. Osmanlılar, Budin gibi ileri üsler kurarak, nehir taşımacılığını kullanarak ve kışlakları ileri noktalara taşıyarak bu menzili zamanla genişletti. 1683'te Osmanlı ordusunun yeniden Viyana önüne gelebilmesi, bu genişlemenin bir sonucuydu. Yapısal sınırlar gerçek, ama devletler bu sınırlarla başa çıkmanın yollarını da arıyor. Aynı dönemde Habsburglar da Macaristan'da yeni bir sınır savunma sistemi kurdu: bir kale zinciri, sınır askerleri ve bunları finanse eden bir vergi düzeni. İki imparatorluğun on altıncı yüzyılın ortasından itibaren Macaristan'da kurduğu bu karşılıklı kale hatları, ne Osmanlıların ne de Habsburgların kolayca ilerleyemeyeceği yeni bir denge yarattı.

Uzman Notu

Temel literatür

• Géza Perjés, The Fall of the Medieval Kingdom of Hungary: Mohács 1526 – Buda 1541 (Boulder: Social Science Monographs, 1989).
• Pál Fodor, In Quest of the Golden Apple: Imperial Ideology, Politics, and Military Administration in the Ottoman Empire (İstanbul: Isis Press, 2000).
• Halil İnalcık, The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600 (Londra: Weidenfeld and Nicolson, 1973).
• Gábor Ágoston, The Last Muslim Conquest: The Ottoman Empire and Its Wars in Europe (Princeton: Princeton University Press, 2021).
• Géza Dávid ve Pál Fodor (ed.), Ottomans, Hungarians, and Habsburgs in Central Europe: The Military Confines in the Era of Ottoman Conquest (Leiden: Brill, 2000).
• Ogier Ghiselin de Busbecq, The Life and Letters, çev. C. T. Forster ve F. H. B. Daniell, 2 cilt (Londra, 1881).
• Kemalpaşazade, Mohaçnâme (Kemalpaşazâde, Tevârih-i Âl-i Osman, X. Defter, yay. Şefaettin Severcan, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1996).

Arşiv ve kaynak

Busbecq'in mektuplarının 1881 İngilizce çevirisi iki cilt hâlinde dijital kütüphanelerde okunabiliyor. István Brodarics'in Mohaç anlatısının Latince metni ve Macarca çevirisi Macar kaynak yayınlarında bulunur. Süleyman'ın sefer ruznameleri Feridun Bey'in Münşeâtü's-Selâtîn derlemesinde korunmuştur.

Açık sorular

• Süleyman'ın 1529'daki asıl hedefi Viyana'yı almak mıydı, yoksa Ferdinand'ı cezalandırıp Zapolya'yı güvenceye almak mı?
• Mohaç savaşının kesin yeri neresiydi ve toplu mezarların arkeolojisi savaşın seyri hakkında ne söylüyor?
• Osmanlı ordusunun «etki menzili», on altıncı yüzyıl boyunca hangi araçlarla ve ne kadar genişletilebildi?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Mohaç Savaşı hangi tarihte yapıldı? A) 29 Mayıs 1453 B) 29 Ağustos 1526 C) 23 Ağustos 1514 D) 12 Eylül 1683
2. (Hedef 1) Süleyman'ın Macaristan seferlerinin önünü açan ve 1521'de alınan kale hangisidir? A) Belgrad B) Budin C) Viyana D) Kőszeg
3. (Hedef 2) Mohaç'tan sonra Macaristan'da ortaya çıkan durum hangisidir? A) Macaristan hemen bir Osmanlı eyaleti oldu B) Kral Lajos tahtına geri döndü C) Macar soyluları iki ayrı kral seçti: Zapolya ve Habsburg Ferdinand D) Macaristan Fransa'ya bağlandı
4. (Hedef 2) Süleyman Macaristan'ı ne zaman doğrudan Osmanlı yönetimine aldı? A) 1526 B) 1529 C) 1532 D) 1541
5. (Hedef 3) 1529 Viyana kuşatmasının kaldırılmasında etkili olan yapısal sınırlardan biri hangisidir? A) Sefer mevsiminin sonuna yaklaşılması ve ağır topların geride kalması B) Osmanlı ordusunun hiç topu olmaması C) Viyana'nın denizden kuşatılamaması D) Fransa'nın Osmanlılara savaş açması

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Bir ders kitabı «Kanuni Viyana'yı alamadı, bu Osmanlı'nın duraklamasının başlangıcıydı» diyor. Sefer mevsimi, etki menzili, 1541'de Budin'in ilhakı ve 1683 kuşatması bilgileriyle bu cümleyi nasıl düzeltirdin?

Cevaplar

1. B — Mohaç Savaşı 29 Ağustos 1526'da yapıldı.
2. A — Belgrad 1521'de alındı ve Macaristan'ın güney savunma hattında büyük bir gedik açtı.
3. C — Kral Lajos'un varissiz ölümü üzerine Macar soyluları Zapolya'yı ve Ferdinand'ı ayrı ayrı kral seçti.
4. D — Budin 1541'de bir beylerbeyilik merkezi yapıldı.
5. A — Ordu Viyana'ya sefer mevsiminin sonunda, ağır topların çoğu olmadan ulaştı.

Güçlü bir cevap, 1529'un bir duraklama değil bir sınır olduğunu, bu sınırın lojistik ve mevsimsel olduğunu gösterir. Osmanlıların 1541'de Budin'i alarak ileri bir üs kurduğunu ve 1683'te yeniden Viyana önüne gelebildiğini belirterek, genişlemenin 1529'dan sonra da sürdüğünü ortaya koyar.

Sonraki bölüme köprü

Kanuni'nin orduları Tuna boyunca Orta Avrupa'ya ilerlerken, Osmanlı'nın bir başka cephesi denizde açılıyordu. Sıradaki bölüm bu cepheye bakıyor: Barbaros Hayreddin, bir korsan kaptanlıktan Osmanlı kaptan-ı deryalığına nasıl yükseldi ve Akdeniz'deki Osmanlı gücü neye dayanıyordu?