Gazneli Mahmud ve Hindistan seferleri

Öğrenme hedefleri

• Gazneli Mahmud'un 998'de Gazne'nin başına geçmesinden 1030'daki ölümüne kadar Hindistan'a düzenlediği seferlerin başlıcalarını sıralayabileceksin.
• Seferlerin nedenleri olarak gösterilen din, ganimet ve siyasi meşruiyet gibi etkenleri birbirinden ayırarak açıklayabileceksin.
• Farklı yüzyıllarda yazılmış kaynakların Mahmud'u nasıl anlattığını karşılaştırarak, bir hükümdarın tarih belleğinde nasıl biçimlendiğini değerlendirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — iki yüz yılda bitmeyecek bir yapı

1018'in sonunda, Gazneli ordusu kuzey Hindistan'da, Yamuna ırmağının kıyısındaki Mathura kentine ulaştı. Sultan Mahmud'un tarihçisi Utbi'ye göre ordunun karşısına, «Cennet'ten bir yapı» denebilecek kadar şaşırtıcı bir kent çıktı. Kentin ortasında, yazarların kalemlerinin ve ressamların fırçalarının tarif edemeyeceği yükseklikte bir tapınak duruyordu.

Utbi, Mahmud'un bu sefer üzerine yazdığı bir notu da aktarır. Sultana göre bu yapının bir benzerini kurmak isteyen, yüz bin kese altın harcar ve en usta mimarlarla iki yüz yılda bile bitiremezdi. Utbi'nin anlatısı bu hayranlık cümlesinin hemen ardından kentin yağmalandığını ve ordunun yoluna devam ettiğini söyler. Bu ders, aynı hükümdarın hem hayran kaldığı hem de yağmaladığı bu kentlerin hikâyesini, yani Gazneli Mahmud'un Hindistan seferlerini soruyor: Mahmud bu seferleri neden yaptı ve onları anlatanlar neden bu kadar farklı şeyler söyledi?

Bağlam — bir gulamın oğlu

Önceki derslerde gördüğümüz gibi, Gazne'deki hanedanı Samanilerin gulam komutanları kurmuştu. Mahmud, bu komutanlardan Sebüktegin'in oğluydu. Sebüktegin, Alptegin'in gulamlarındandı ve 977'de Gazne'nin başına geçmişti. Onun zamanında Gazneliler, doğudaki komşuları Hindu Şahi hükümdarı Jayapala'yla savaşmaya başlamıştı; yani Hindistan'a yönelik seferlerin kökü babanın dönemine uzanıyordu. Sebüktegin 997'de öldü. Mahmud, kardeşi İsmail'le kısa bir taht kavgasından sonra 998'de Gazne'nin başına geçti. 999'da Samani devleti yıkılırken Mahmud Horasan'ı aldı ve Abbasi halifesi Kadir Billah'tan bir menşur, bir taç ve «Yeminü'd-devle», yani «devletin sağ kolu» unvanını aldı.

Mahmud'un ülkesi, bugünkü Afganistan'ın merkezinden Horasan'a ve kuzeybatı Hindistan'a uzanıyordu. Ordusunun çekirdeği, babası gibi satın alınmış Türk gulamlarından oluşuyordu; ama orduda Afganlar, Hintliler, Araplar ve İranlılar da vardı. Bu çok kalabalık ve pahalı orduyu beslemek, Gazneli devletinin en büyük sorunlarından biriydi.

Gelişme — on yedi sefer

Mahmud, geleneksel olarak sayıldığına göre otuz iki yıllık saltanatı boyunca Hindistan'a on yedi sefer düzenledi. Bu seferlerin ilk büyüğü 1001'de, Peşaver yakınlarında Hindu Şahi hükümdarı Jayapala'ya karşı kazanılan savaştı. Sonraki yıllarda Gazneli orduları Pencap'a, Multan'a, Kangra'ya, Thanesar'a, Mathura'ya ve Kannauj'a ulaştı.

Hindistan seferlerinin bir de kalıcı sonucu vardı. Mahmud, Pencap'ı ülkesine kattı ve bölgenin merkezi Lahor, Gazneli devletinin Hindistan'daki en önemli kenti oldu. Mahmud'un ölümünden sonraki yüzyılda, Gazneliler Horasan'ı ve Gazne'yi yitirdiklerinde, Lahor onların son başkenti olacaktı. Böylece Mahmud'un seferleri, istemeden de olsa, kuzeybatı Hindistan'da Farsça yazan ve Türk kökenli bir yönetici sınıfın yerleşmesinin yolunu açtı.

Dönüş noktası — Somnath

Mahmud'un en ünlü seferi, 1025–1026'da Hindistan'ın batı kıyısında, bugünkü Gucerat'taki Somnath tapınağına yaptığı seferdir. Somnath, Şiva'ya adanmış büyük bir hac merkeziydi. Mahmud'un ordusu, uzun bir çöl yürüyüşünden sonra tapınağa ulaştı, onu ele geçirip yağmaladı ve tapınaktaki kutsal taşı kırdı.

Somnath seferi, sonraki yüzyıllarda Mahmud'un adını en çok anan olay oldu. Müslüman tarihçiler bu seferi, onun en büyük zaferi olarak yazdı. Bu dersin birincil kaynağı, on dördüncü yüzyılda Şam'da yazan tarihçi İbn Kesir'in Mahmud'u nasıl andığını gösterir: ona göre Mahmud, hem adil bir hükümdar hem de büyük bir gaziydi ve Somnath'taki heykelin süslerinden yirmi milyon dinar altın elde etmişti.

İbn Kesir'in anlatısı, Mahmud'un belleğinin üç yüzyıl içinde nasıl büyüdüğünü de gösterir. Ona göre Mahmud, Hindistan'ın en büyük hükümdarını ve Türklerin en büyük hükümdarı İlek Han'ı yenmiş, Samani hanedanına son vermişti. Ceyhun üzerine, hükümdarların ve halifelerin yapmaya güç yetiremeyeceği bir köprü kurdurmuş ve ona iki milyon dinar harcamıştı. Ordusunda savaşan dört yüz fil vardı. İbn Kesir, Mahmud'un dindarlığını, günahtan ve eğlenceden hoşlanmadığını, âlimleri sevip onlarla oturduğunu da anlatır. Bu anlatıda Mahmud, bir tarihî kişiden çok, ideal bir Müslüman hükümdarın örneğine dönüşmüştür. Utbi'nin çağdaş ve saraya yakın övgüsüyle İbn Kesir'in üç yüzyıl sonraki övgüsü arasındaki fark, Mahmud'un adının Müslüman dünyasında bir gazi hükümdar simgesi olarak nasıl yerleştiğini gösterir.

Cevap — seferlerin nedenleri

Mahmud'un Hindistan seferlerinin nedeni, tarihçiler arasında uzun süre tartışıldı. Bu tartışmada üç etken öne çıkar. Birincisi din: Mahmud, seferlerini gaza olarak sunuyor, halifeye ve İslam dünyasına bir gazi hükümdar olarak görünüyordu. İkincisi ganimet: Hindistan'ın zengin tapınakları ve kentleri, Mahmud'un büyük ve pahalı ordusunu beslemek için gereken altını sağlıyordu. Üçüncüsü siyasi meşruiyet: Bir gulam soyundan gelen bir hükümdar, Hindistan'daki zaferleriyle Bağdat'taki halifenin ve İslam dünyasının gözünde saygınlık kazanıyordu. Bu üç etken birbirini dışlamaz. Gaza söylemi, ganimetin toplanmasına meşru bir çerçeve veriyordu; ganimet, orduyu ve sarayı besliyordu; ordu ve saray da sultanın halife katındaki saygınlığını sürdürüyordu. Kaynakların hangisini öne çıkardığı, çoğu zaman yazarın kime ve ne zaman yazdığına bağlıdır.

Bugünle bağ — «sultan» unvanı

Türkçede «sultan» kelimesi bugün pek çok yerde yaşar: Osmanlı padişahlarının unvanında, Sultanahmet gibi semt adlarında, kadın ve erkek adlarında. Kelime, Türk Dil Kurumu'nun kaydıyla, Arapça sulṭān'dan gelir ve Müslüman, özellikle Sünni hükümdarların kullandığı bir unvandır. Tarihçi Barthold'a göre bu kelime aslında «yetki, yönetim» anlamına geliyordu ve bir hükümdarın unvanı olarak Mahmud'un döneminde, en azından saray çevrelerinde yaygınlaştı. Bugün sınav kitaplarında «ilk kez sultan unvanını kullanan Türk hükümdarı» diye anılan Mahmud, bir kelimenin anlamının nasıl değiştiğinin de tanığıdır.

Birincil kaynak

İbn Kesir'in el-Bidaye ve'n-Nihaye'sinden, hicri 421 yılında ölen Mahmud'u anan bölüm:

محمود بن سبكتكين، أبو القاسم الملقب يمين الدولة، وأمين الملة، وصاحب بلاد غزنة، وما والاها، وجيشه يقال لهم السامانية، لأن أباه كان قد تملك عليهم، وتوفى سنة سبع وثلاثين وثلاثمائة فتملك عليهم بعده ولده محمود هذا، فسار فيهم وفي سائر رعاياه سيرة عادلة، وقام في نصر الإسلام قياما تاما، وفتح فتوحات كثيرة في بلاد الهند وغيرها … وكان يخطب في سائر ممالكه للخليفة القادر بالله … وغنم مغانم منهم كثيرة لا تنحصر ولا تنضبط، من الذهب واللآلي، والسبي … ومن جملة ما كسر من أصنامهم صنم يقال له سومنات، بلغ ما تحصل من حليته من الذهب عشرين ألف ألف دينار.

Türkçesi: Sebüktegin oğlu Mahmud; künyesi Ebu'l-Kasım, lakabı Yeminü'd-devle ve Eminü'l-mille; Gazne ülkesinin ve çevresinin sahibi. Ordusuna «Samaniyye» denirdi, çünkü babası onların başına geçmişti. Babası 337 yılında ölünce oğlu Mahmud onların başına geçti; onlara ve bütün tebaasına adaletle davrandı, İslam'a yardım için tam bir çaba gösterdi, Hindistan'da ve başka yerlerde pek çok fetih yaptı… Bütün ülkelerinde hutbeyi halife Kadir Billah adına okuturdu… Onlardan sayılamayacak ve ölçülemeyecek kadar çok ganimet aldı: altın, inci ve esir… Kırdığı heykeller arasında Somnath denen bir heykel vardı; onun süslerinden elde edilen altın yirmi milyon dinara ulaştı.

Kaynak: İbn Kesir, el-Bidaye ve'n-Nihaye, XII. cilt (Kahire: Matbaatü's-Saade, 1351/1932), s. 29–31, hicri 421 yılı vefatları; Arapça metin Vikikaynak. Türkçesi, Arapçasından bizim; «…» atlanan yerleri gösterir.

1. İbn Kesir, Mahmud'un babasının ölümünü 337 yılına koyuyor. Oysa Sebüktegin 387'de, yani 997'de öldü. Bu hata, İbn Kesir'in bilgilerinin kaynağı hakkında ne düşündürüyor?
2. Metin, Mahmud'u hangi özellikleriyle övüyor? Adalet, halifeye bağlılık ve ganimet aynı paragrafta nasıl bir araya geliyor?
3. Somnath'tan yirmi milyon dinar altın elde edildiği bilgisi, olaydan üç yüz yıl sonra yazan bir tarihçiden geliyor. Böyle bir rakamı nasıl değerlendirmek gerekir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Muhammad Habib (1927) — Mahmud üzerine yazdığı kitabında seferlerin asıl nedeninin din değil, Hindistan'ın zenginliği olduğunu savundu; Mahmud'u bir din savaşçısından çok, ordusunu beslemek için yağma yapan bir hükümdar olarak gördü.
• Muhammad Nazim (1931) — Gazneli kaynaklarını ayrıntılı biçimde inceleyen kitabında Mahmud'un seferlerini tek tek yeniden kurdu; seferleri, bir İslam hükümdarının siyasi ve askerî hesaplarının ürünü olarak değerlendirdi.
• Clifford Edmund Bosworth (1963) — Gazneliler üzerine kitabında, Hindistan ganimetlerinin Gazneli devletinin büyük ordusunu ve sarayını ayakta tutan mali kaynak olduğunu gösterdi; seferleri devletin yapısı içinde açıkladı.
• Romila Thapar (2004) — Somnath üzerine kitabında, bu seferin Türk-Fars kronikleri, Sanskrit yazıtları, Caina metinleri ve sömürge dönemi yazıları gibi farklı kaynaklarda nasıl farklı anlatıldığını inceledi; Somnath'ın bugünkü belleğinin büyük ölçüde sonraki yüzyıllarda biçimlendiğini savundu.

Bu tartışma, Mahmud'un seferlerini anlamak için iki farklı soru soruyor. İlk soru, seferlerin nedenidir: Habib ekonomiyi, Nazim siyaseti öne çıkarır, Bosworth ise ikisini devletin yapısı içinde birleştirir. İkinci soru, seferlerin nasıl hatırlandığıdır: Thapar, aynı olayın farklı kaynaklarda nasıl farklı anlamlar kazandığını gösterir. Bu iki soru birbirinden ayrılmaz, çünkü seferlerin nedenine ilişkin bildiklerimizin çoğu, onları kendi amaçlarıyla anlatan kaynaklardan gelir. Habib'in kitabının 1920'lerin Hindistan'ında, dinî çatışmaların siyaseti derinden etkilediği bir dönemde yazılması da, onun seferlerin dinî değil ekonomik nedenlerini vurgulamasının arka planını oluşturur.

Derine İn

Mahmud'un seferlerini anlatan kaynaklar, farklı zamanlarda ve farklı amaçlarla yazıldı. Utbi, Mahmud'un çağdaşı ve saray tarihçisiydi; eseri, sultanın zaferlerini öven süslü bir Arapça metindi. Üstelik bugün en çok okunan İngilizce çeviri, Reynolds'un çevirisi, Utbi'nin Arapça aslından değil, on üçüncü yüzyılda yapılmış Farsça bir uyarlamasından yapılmıştır; yani okuduğumuz metin iki çeviri katmanından geçer. Utbi'nin Somnath seferini kendi eserine almadığı da bilinir; Reynolds, çevirisinin girişinde Utbi'nin metninde Somnath adının hiç geçmediğini not eder. Somnath'ın ayrıntılı anlatıları, daha sonraki tarihçilerden, örneğin on üçüncü yüzyılda yazan İbnü'l-Esir'den ve ondan da sonra gelen İbn Kesir gibi yazarlardan gelir.

Bu kaynakların hepsi, Mahmud'u bir gazi hükümdar olarak anlattı. Ama Hindistan'ın kendi kaynakları başka bir şey söyler. Thapar'ın gösterdiği gibi, Somnath bölgesindeki Sanskrit yazıtları, seferden sonraki yüzyıllarda tapınağın onarıldığını ve hac merkezi olarak yaşamaya devam ettiğini kaydeder; bu yazıtlarda Mahmud'un seferi çoğu zaman hiç anılmaz. Bir olay, onu yaşayanlar ve onu hatırlayanlar için farklı ağırlıklar taşıyabilir.

Somnath'ın belleği on dokuzuncu yüzyılda yeniden şekillendi. 1842'de, İngiliz Hindistan genel valisi Lord Ellenborough, Gazne'den Hindistan'a getirilen bir çift kapının Mahmud'un Somnath'tan götürdüğü kapılar olduğunu ilan etti. Kapıların Somnath'la bir ilgisinin olmadığı sonradan anlaşıldı; ama bu ilan, Somnath seferini sömürge döneminin siyasetinin bir parçası yaptı. Hindistan'ın bağımsızlığından sonra, 1951'de, Somnath'ta yeni bir tapınak açıldı.

Mahmud'un seferlerinin bir de İslam dünyasının iç çekişmeleriyle ilgili yanı vardı. Multan, onun zamanında İsmaili bir hükümdarın elindeydi ve Mısır'daki Fatımî halifeliğiyle bağlantılıydı. Mahmud, 1006'da Multan'a sefer düzenleyerek bu yönetime son verdi. İbn Kesir'in aktardığına göre Fatımîler Mahmud'u kendi taraflarına çekmek için ona elçiler, mektuplar ve armağanlar gönderdi; ama Mahmud hutbeyi Abbasi halifesi adına okutmayı sürdürdü. Bu yüzden Mahmud'un Hindistan seferleri, yalnızca Hindistan'a değil, Bağdat'a da bir mesajdı: Sünni Abbasi halifeliğinin doğudaki koruyucusu olarak görünmek, onun meşruiyetinin temel taşlarından biriydi.

Gazne ise Mahmud'un döneminde büyük bir kültür merkezine dönüştü. Hindistan'dan gelen zenginlikle saraylar, camiler ve medreseler yapıldı. Hindistan'dan getirilen filler de Gazneli ordusunun bir parçası oldu. Karahanlılarla 1008'de Belh yakınında yapılan savaşın sonucunu da büyük ölçüde bu hayvanlar belirledi. Hindistan seferleri, böylece Mahmud'un Orta Asya'daki gücünü de besledi. Mahmud'un sarayında Farsça yazan şairler, Unsuri ve Ferruhi gibi, onun zaferlerini övdü. Biruni gibi bilginler de sarayın çevresinde yaşadı. Bu yüzden Mahmud'un mirası iki yüzlüdür: Hindistan'ın tapınaklarında bir yıkım, Gazne'nin saraylarında bir parlaklık.

Mahmud 1030'da Gazne'de öldü. İbn Kesir'e göre ölümünden önce iki yıl hasta yattı, ama yine de meclise gelip insanlar arasında hüküm vermeyi sürdürdü. Oğlu Mesud'un saltanatında Gazneliler, Horasan'ın bozkır kıyısında Selçuklu Türkmenleriyle yüz yüze gelecekti. Bu karşılaşmanın sonucu, bir sonraki derslerin konusudur.

Uzman Notu

Temel literatür

• Utbi, Tarih-i Yemini; J. Reynolds (çev.), The Kitab-i-Yamini (London: Oriental Translation Fund, 1858).
• İbn Kesir, el-Bidaye ve'n-Nihaye, XII. cilt (Kahire: Matbaatü's-Saade, 1351/1932).
• Muhammad Habib, Sultan Mahmud of Ghaznin (Bombay: D. B. Taraporevala, 1927).
• Muhammad Nazim, The Life and Times of Sultan Mahmud of Ghazna (Cambridge: Cambridge University Press, 1931).
• C. E. Bosworth, The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran, 994–1040 (Edinburgh: Edinburgh University Press, 1963).
• Romila Thapar, Somanatha: The Many Voices of a History (New Delhi: Penguin; London: Verso, 2004–2005).

Arşiv ve kaynak

Mahmud'un seferleri için başlıca kaynaklar Utbi'nin Tarih-i Yemini'si, Gerdizi'nin Zeynü'l-ahbar'ı, Beyhaki'nin tarihi, İbnü'l-Esir'in el-Kâmil'i ve Biruni'nin Hindistan üzerine eseridir. Hindistan tarafında Sanskrit yazıtları ve Caina metinleri önemlidir. İbn Kesir'in Arapça metni Vikikaynak'ta, Reynolds'un Utbi çevirisinin taranmış bir kopyası Internet Archive'dadır.

Açık sorular

• Mahmud'un Hindistan seferlerinin sayısı gerçekten on yedi miydi, yoksa bu sayı sonraki tarihçilerin bir geleneği mi?
• Somnath seferinin ayrıntıları, çağdaş kaynaklarda neden bu kadar az yer alıyor?
• Gazne'ye taşınan ganimetin devletin bütçesindeki gerçek payı neydi?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Gazneli Mahmud, Abbasi halifesinden hangi unvanı aldı? A) Alp Arslan B) Yeminü'd-devle C) Tuğrul Bey D) Melikşah
2. (Hedef 1) Mahmud'un en ünlü seferi olan Somnath seferi hangi yıllarda yapıldı? A) 1001 B) 1018–1019 C) 1025–1026 D) 1040
3. (Hedef 2) Utbi'ye göre 1018'deki büyük sefere Maveraünnehir'den kimler katıldı? A) Karahanlı ordusu B) Selçuklu sultanları C) Bizans paralı askerleri D) Gazaya katılmak isteyen gönüllüler
4. (Hedef 2) Mahmud Hindistan'da hangi bölgeyi kalıcı olarak ülkesine kattı? A) Pencap'ı ve Multan çevresini B) Bütün kuzey Hindistan'ı C) Bengal'i D) Dekkan'ı
5. (Hedef 3) Mahmud'un çağdaşı olan tarihçi Utbi'nin eserinde hangi sefer anlatılmaz? A) Kannauj seferi B) Mathura seferi C) Somnath seferi D) 1001'deki Jayapala savaşı

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Gazneli Mahmud'un Hindistan seferleri neden bu kadar farklı biçimlerde anlatıldı? Utbi'nin Mathura ve gönüllüler üzerine anlattıklarını, İbn Kesir'in Mahmud'u anışını ve Thapar'ın Somnath üzerine yaptığı çalışmayı kullanarak cevapla; Habib ile Bosworth'ün seferlerin nedenine ilişkin yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. B — Yeminü'd-devle.
2. C — 1025–1026.
3. D — Gazaya katılmak isteyen gönüllüler.
4. A — Pencap'ı ve Multan çevresini.
5. C — Somnath seferi.

Kapsamlı bir cevap, Mahmud'un seferlerini anlatan kaynakların farklı zamanlarda ve farklı amaçlarla yazıldığını açıklar. Utbi'nin anlatısını, bir saray tarihçisinin seferleri gaza olarak sunan ama Mathura'daki yapılara hayranlığı da kaydeden çağdaş tanıklığı olarak; İbn Kesir'in metnini, üç yüzyıl sonra Mahmud'u ideal bir adil hükümdar ve gazi olarak çizen, hatalı tarih ve abartılı rakamlar da içeren bir bellek kaydı olarak; Thapar'ın çalışmasını ise Hindistan'ın kendi kaynaklarının aynı olayı nasıl farklı hatırladığını gösteren bir karşılaştırma olarak kullanır. Habib'in seferleri ekonomik nedenlerle açıklayan yaklaşımını, Bosworth'ün ganimeti Gazneli devletinin mali yapısı içinde değerlendiren yaklaşımıyla karşılaştırır.

Sonraki bölüme köprü

Hindistan'dan gelen altın, Gazne'yi büyük bir saray kentine dönüştürdü; sarayda Farsça yazan şairler sultanın zaferlerini övdü. Bu şairlerin çağdaşı olan bir başkası, Tuslu Firdevsi, yıllar süren bir emekle İran'ın eski krallarının ve kahramanlarının destanını yazdı ve geleneğe göre onu Mahmud'a sundu. Bir sonraki ders, Firdevsi'yi, Şehname'yi ve bir destanın Türk ve İran dünyası için ne anlama geldiğini soruyor.