Karahanlılar: ilk Müslüman Türk devleti

Öğrenme hedefleri

• Karahanlı hanedanının onuncu yüzyılın ortasında İslam'ı benimsemesinden 999'da Buhara'ya girişine, Hotan'ın alınmasından 1212'deki sonuna kadar uzanan ana olayları sıralayabileceksin.
• Karahanlı devletinin ikili hükümdarlık ve ülkenin hanedan üyeleri arasında paylaştırılması gibi bozkır kökenli kurumlarını, İslam dünyasından aldığı kurumlarla birlikte açıklayabileceksin.
• Hilal es-Sabi'nin Buhara'nın düşüşünü anlatan tanıklığını okuyarak, bir din değişiminin siyasal sonuçlarını bir kaynaktan çıkarabileceksin.

Okuma metni

Kanca — minberdeki çağrı, fakihlerin cevabı

999 yılının sonbaharında Buhara'nın büyük camilerinde hatipler minberlere çıkıp halka seslendi. Samani hanedanı adına konuşuyorlardı: Doğudan bir Türk ordusu geliyordu ve hatiplere göre Buhara halkının görevi, yıllardır kendilerine iyi davranan hanedanı korumak için silaha sarılmaktı. Buhara halkının çoğu silah taşıyordu; savaşmak isteseler savaşabilirlerdi.

Ama halk, hatiplerin sözüyle hareket etmedi. Bağdatlı tarihçi Hilal es-Sabi'nin, o sırada Buhara'da bulunan bir tüccardan aktardığına göre insanlar, kendi fakihlerine gidip savaşmanın gerekip gerekmediğini sordu. Fakihlerin cevabı açıktı: gelenler de Müslümandı, yaşayışları güzel, inançları doğruydu; bu bir din kavgası değil bir dünya kavgasıydı ve hiçbir Müslüman böyle bir kavga için canını tehlikeye atmak zorunda değildi. Halk evinde oturdu ve Türk ordusu Buhara'ya savaşsız girdi.

Bu ders, Buhara'ya giren o orduyu, Karahanlıları soruyor: kimdiler, İslam'ı nasıl bir devletin dini yaptılar ve bu din değişimi onlara Maveraünnehir'in kapılarını nasıl açtı?

Bağlam — Kaşgar'dan gelen bir hanedan

Karahanlılar, Yedisu ve Kaşgar bölgesinde, Karluk, Yağma ve Çiğil gibi Türk boylarının yaşadığı topraklarda ortaya çıkan bir hanedandı. Hanedanın kökeninin bu boylardan hangisine dayandığı bugün de tartışılır. «Karahanlı» adı, hanedanın kendi kullandığı bir ad değil, hükümdarlarının unvanlarındaki «Kara Han» ifadesinden yola çıkan modern tarihçilerin verdiği bir addır. Çağdaş Müslüman yazarlar onlara başka adlar verdi. Örneğin bu dersin birincil kaynağında Hilal es-Sabi onlardan «Hâniyye», yani «Hanlılar» diye söz eder.

Önceki derslerde gördüğümüz gibi, hanedanın üyesi Satuk Buğra Han onuncu yüzyılın ortasında Müslüman oldu ve sonraki kuşaklar İslam'ı hanedanın dini olarak benimsedi. Bu din değişimi, Karahanlıları Samani sınırının öbür yanındaki «gazilerin hedefi» olmaktan çıkardı. Artık onlar da Müslüman hükümdarlardı ve Müslüman dünyanın kurallarına göre, Müslüman komşularıyla aynı dilden konuşabiliyorlardı.

Karahanlı devletinin yapısı, bozkır geleneğini yansıtıyordu. Ülke, tek bir hükümdarın değil, bütün hanedanın ortak malı sayılıyordu. En üstte iki hükümdar vardı: büyük han ve onun ortağı olan ikinci han. Onların altında «ilig» ve «tegin» unvanlı hanedan üyeleri, ülkenin farklı bölgelerini yönetiyordu.

Gelişme — Buhara'ya iki giriş

Karahanlılar Buhara'ya iki kez girdi. İlki 992'deydi. Hanedanın üyesi Harun Buğra Han, Samani devletinin iç kavgalarından yararlanarak Buhara'yı ele geçirdi. Ama zaferi kısa sürdü. Gazneli tarihçi Utbi'nin anlattığına göre Buğra Han Buhara'nın havasına dayanamadı ve ağır bir hastalığa yakalandı; onu iyileştirmenin tek yolunun Türkistan havasına dönmesi olduğu düşünüldü. Sedyeyle Türkistan sınırına taşındı ve dönüş yolunda öldü. Kent, Samani emiri Nuh bin Mansur'un eline geri geçti.

İkinci giriş, yedi yıl sonra geldi ve kalıcı oldu. Bu kez orduyu, Özkent'te oturan ve Müslüman kaynaklarda «İlek Han» diye anılan Nasr bin Ali yönetiyordu. Tarihçi Barthold'un derlediği kaynaklara göre İlek, Buhara'ya yalnızca Samanilerin dostu ve koruyucusu olarak geldiğini ilan etti. Samani ordusunun komutanları, kendiliğinden onun ordugâhına gittiler ve orada tutuklandılar. 23 Ekim 999'da İlek Buhara'ya savaşsız girdi ve Samani hazinesine el koydu. Samani hanedanının üyeleri Özkent'e gönderildi. Birincil kaynağımızın anlattığı fakihlerin cevabı, bu savaşsız girişin arka planıdır.

Dönüş noktası — Ceyhun sınır oluyor

Samanilerin yıkılmasıyla, onların toprakları iki yeni Türk-Müslüman güç arasında paylaşıldı: Maveraünnehir Karahanlılara, Horasan Gazneli Mahmud'a kaldı. Barthold'a göre Mahmud'un bağımsız hükümdar olarak tahta çıkışı, İlek'in Buhara'ya girdiği ayla aynı aya düşüyordu. Ceyhun, iki Türk hanedanı arasında bir sınıra dönüştü. Ama bu sınır, barış getirmedi.

Kadir Han, yani Kadir Han Yusuf, Karahanlı hanedanının en güçlü hükümdarlarından biri oldu. Barthold'a göre Utbi onu 1007–1008 savaşı sırasında Hotan'ın hükümdarı olarak anar; İbnü'l-Esir de Hotan'ın alınmasını ve orada İslam'ın yerleşmesini ona bağlar. Hotan, yüzyıllardır Budist bir krallığın merkeziydi. Onun alınmasıyla Karahanlılar, Tarım Havzası'nın güney yolunu da İslam dünyasına bağladı. Kadir Han, sonraki yıllarda Kaşgar'ı da yönetti; Barthold'a göre 1013–1014'ten itibaren Yarkent ve Kaşgar'da, halife Kadir'in adıyla birlikte onun adını ve «Doğunun hükümdarı» unvanını taşıyan sikkeler basıldı.

Cevap — din değişiminin açtığı kapı

Karahanlıların Maveraünnehir'e girişini mümkün kılan, yalnızca ordularının gücü değildi. Samani devleti zaten içeriden zayıflamıştı; gulam komutanlar birbiriyle çekişiyor, Horasan'ı Gazneliler alıyordu. Ama Hilal es-Sabi'nin tanığının anlattığı gibi, Karahanlıların Müslüman olması, Buhara halkının onlara direnmemesinde belirleyici oldu. Bir Müslüman halk, Müslüman bir hükümdara karşı savaşmak için dinî bir gerekçe bulamadı. Satuk Buğra Han'ın kuşağında başlayan din değişimi, yarım yüzyıl sonra Karahanlılara Maveraünnehir'in en zengin kentlerinin kapısını açtı.

Bugünle bağ — «ilk Müslüman Türk devleti» ne demek?

Türkiye'de ders kitapları ve sınav soruları Karahanlıları çoğu zaman «ilk Müslüman Türk devleti» diye tanıtır. Bu dersin başlığı da bu ifadeyi taşıyor. Ama ifadeyi dikkatle okumak gerekir. Önceki bir dersimizde gördüğümüz gibi, İdil Bulgarlarının hükümdarı Almış, 922'de Bağdat'tan gelen bir elçilik heyetinin önünde İslam'ı benimsemişti; bu, Karahanlıların din değişiminden daha erkendir. Karahanlıları özel kılan, bozkırın içinden çıkıp Türk boylarına dayanan bir hanedanın İslam'ı benimseyerek eski Samani kentlerini yönetmeye başlamasıdır. Sınavdaki kısa ifade, bu daha uzun ve daha ilginç hikâyenin bir özetidir.

Birincil kaynak

Hilal es-Sabi'nin tarihinden, Karahanlıların Buhara'ya girişine ilişkin tanıklık:

وحدثني أبو الحسين ابن زيرك قال: حدثني أبو الحسين ابن اليسع التميمي الفارسي وكان من أعيان التجار قال: كنت ببخارا حين وردت عساكر الخانية فصعد خطباء السامانية إلى منابر الجوامع واستنفروا الناس … وأكثر أهل بخارا حملة سلاح وأهل ما وراء النهر كذلك. فلما سمع العوام ذلك قصدوا الفقهاء عندهم واستفتوهم في القتال فمنعوهم منه وقالوا: «لو كان الخانية ينازعون في الدين لوجب قتالهم فأمّا المنازعة في الدنيا فلا فسحة لمسلم في التغرير بنفسه والتعرض لإراقة دمه. وسيرة القوم جميلة وأديانهم صحيحة واعتزال الفتنة أولى.»

Türkçesi: Ebu'l-Hüseyin İbn Zirek bana anlattı, ona da ileri gelen tüccarlardan Farslı Ebu'l-Hüseyin İbn el-Yesa et-Temimi şöyle anlatmış: «Hanlıların orduları geldiğinde Buhara'daydım. Samanilerin hatipleri camilerin minberlerine çıkıp halkı savaşa çağırdılar… Buhara halkının çoğu silah taşır, Maveraünnehir halkı da öyledir. Halk bunu duyunca kendi fakihlerine gidip savaş konusunda fetva istedi. Fakihler onları savaştan alıkoydu ve şöyle dediler: Hanlılar sizinle din üzerine çekişseydi onlarla savaşmak gerekirdi; ama dünya üzerine çekişmede hiçbir Müslüman'ın canını tehlikeye atmaya ve kanının dökülmesine yol açmaya hakkı yoktur. Bu toplumun yaşayışı güzel, dinleri doğrudur; fitneden uzak durmak daha iyidir.»

Kaynak: Hilal es-Sabi, Tarih (Miskeveyh ve Ruzravari zeylinin ekinde), hicri 390 yılı kayıtları; Arapça metin Vikikaynak; İngilizce çevirisi H. F. Amedroz ve D. S. Margoliouth, The Eclipse of the Abbasid Caliphate, VI. cilt (1921), s. 400–401. Türkçesi, Arapçasından bizim; «…» atlanan yeri gösterir.

1. Hilal bu bilgiyi kaç aracıdan geçerek aldı? Tanığın tüccar olması anlatısını nasıl etkilemiş olabilir?
2. Fakihler savaşın gerekli olup olmadığını hangi ayrıma dayandırıyor? Bu ayrım, Karahanlıların Müslüman olmasının siyasal bir sonucu olarak nasıl okunabilir?
3. Hilal olayı hicri 390 yılına koyar ve Buhara'yı alan hükümdarı «Buğra Han» diye anar; Barthold'un derlediği öbür kaynaklar ise 999 tarihini ve Nasr bin Ali'yi verir. Bu fark, uzak bir kentte, Bağdat'ta yazan bir tarihçinin bilgisi hakkında ne söylüyor?

Tarihçiler Tartışıyor

• Vasiliy Barthold (1900) — Moğol İstilasına Kadar Türkistan adlı eserinde Buhara'nın düşüşünü, Samani hanedanının halkın güvenini kazanmayı hiç denemediği ve din adamlarının desteğini yitirdiği bir sürecin sonu olarak anlattı; Karahanlı devletini, bozkır imparatorluklarındaki gibi ülkenin bütün hanedanın malı sayıldığı ve bu yüzden sürekli iç kavgalara sahne olan bir yapı olarak gördü.
• Omeljan Pritsak (1951) — «Karluklardan Karahanlılara» başlıklı makalesinde hanedanın kökenini Karluklara bağladı ve hanedan üyelerinin unvanlarından yola çıkarak ikili hükümdarlık düzenini ayrıntılı biçimde yeniden kurmaya çalıştı.
• Clifford Edmund Bosworth (1963) — Gazneliler üzerine kitabında, Karahanlılar ile Gazneliler arasındaki ilişkiyi, Samani mirası üzerinde süren bir rekabet olarak inceledi; Ceyhun sınırının iki taraf için de kalıcı bir sorun olduğunu gösterdi.
• Peter Golden (1992) — Türk halkları tarihine giriş kitabında, Karahanlı hanedanının kökenine ilişkin Karluk, Yağma ve Çiğil görüşlerini karşılaştırdı ve kaynakların bu konuda kesin bir cevap vermediğini vurguladı.

Bu dört tarihçi, Karahanlıları iki farklı yönden ele alıyor. Barthold ve Bosworth, hanedanın Samani mirasını nasıl devraldığına ve Gaznelilerle nasıl çekiştiğine bakar; yani Karahanlıları İslam dünyasının tarihi içinde okur. Pritsak ve Golden ise hanedanın bozkırdaki köklerine, unvanlarına ve boy yapısına bakar; yani Karahanlıları bozkır tarihinin bir devamı olarak okur. İki bakış birbirini tamamlar: Karahanlılar, bozkırın kurumlarını taşıyan ve İslam dünyasının kentlerini yöneten bir hanedandı. Tartışmanın açık kalan yanı, bu iki mirastan hangisinin hanedanın kaderini daha çok belirlediğidir.

Derine İn

Karahanlı devletinin ülkeyi hanedan üyeleri arasında paylaştıran yapısı, onun hem gücü hem de zayıflığı oldu. Bu yapı, geniş bir toprağı hanedanın farklı kollarına yönettirmeyi kolaylaştırıyordu; ama her kol kendi topraklarında güçlendikçe, hanedan üyeleri arasındaki kavgalar da arttı. Barthold'un belirttiği gibi, bu yüzden Karahanlı hükümdarlarının sırasını belirlemek bugün bile zordur. Sikkeler bile her zaman yardımcı olmaz: aynı sikkede birden fazla unvan geçer ve bunların bir kişiye mi, birkaç kişiye mi ait olduğu her zaman bilinmez.

On birinci yüzyılın ortasında, 1040'larda, hanedan kesin olarak iki devlete ayrıldı. Doğu Karahanlıları Balasagun ve Kaşgar'dan, Batı Karahanlıları ise Semerkant'tan yönetiyordu. Batı Karahanlıları, 1089'da Selçuklu sultanı Melikşah'ın tâbiliğine girdi. 1141'de Semerkant yakınlarındaki Katvan'da Selçuklular ve Karahanlılar, doğudan gelen Karahıtaylara yenildi ve iki Karahanlı devleti de Karahıtayların tâbisi oldu. Batı Karahanlılarının son hükümdarı 1212'de Harezmşahlar tarafından ortadan kaldırıldı; Doğu Karahanlıları da aynı yıllarda sona erdi.

Karahanlı döneminin en kalıcı mirası, kültür alanında oldu. Karahanlı hükümdarlarının sarayında, Türkçe ilk kez İslam dünyasının bir edebiyat ve bilim dili olarak yazılmaya başlandı. Bu yüzyılın iki büyük eseri, Balasagunlu Yusuf'un 1069'da Kaşgar hükümdarına sunduğu Kutadgu Bilig ve Kaşgarlı Mahmud'un Bağdat'ta yazdığı Divanu Lugati't-Türk, sonraki derslerin konusudur. Bu iki eser, Karahanlı Türkçesinin, Arapça ve Farsçanın yanında bir saray dili olarak nasıl yükseldiğini gösterir.

Karahanlılar, Maveraünnehir'in kentlerinde Samanilerden aldıkları kurumları da sürdürdü. Medreseler, camiler ve kervansaraylar yaptırdılar. Buhara'daki büyük minare, Kalan Minaresi, 1127'de Batı Karahanlı hükümdarı Arslan Han Muhammed döneminde yapıldı ve bugün de ayaktadır. Özkent'te, bugünkü Kırgızistan'da, Karahanlı hükümdarlarının türbeleri ve bir minare de ayakta durur.

Karahanlılar ile Gazneliler arasındaki savaşlar, aslında aynı kültürü paylaşan iki ordunun savaşıydı. Barthold'un aktardığı bir ayrıntıya göre Gerdizi, Ceyhun kıyısındaki bir çatışmada Mahmud'un askerlerinin Hotan ezgisiyle Türkçe bir şarkı söylediğini anlatır. Gazneli ordusunun çekirdeği de Türk gulamlardan oluşuyordu; karşılarındaki Karahanlı askerleriyle aynı dili konuşuyor, aynı ezgileri tanıyorlardı.

Samani hanedanı da hemen teslim olmadı. Barthold'un derlediği kaynaklara göre Özkent'te tutulan Samani prenslerinden İsmail, kadın kılığına girerek kaçtı ve «Muntasır» unvanını alarak birkaç yıl boyunca Maveraünnehir'de Karahanlılara karşı savaştı. Bir ara Oğuzların desteğini kazandı; 1004'te Semerkant'ın gazileri ve kentin şeyhleri de ona katıldı. Barthold bunu, Samaniler lehine geç kalmış bir halk hareketi olarak yorumlar. Ama bu destek uzun sürmedi: Oğuzlar ganimetle yetinip çekildi, komutanlarından biri beş bin askerle Karahanlı tarafına geçti. Muntasır, 1005'in başında Merv yakınlarında yaşayan bir Arap boyunun reisi tarafından öldürüldü. Buhara'nın 999'daki ilgisizliğiyle Semerkant'ın 1004'teki desteği yan yana konduğunda, halkın tutumunun tek bir kararla değil, değişen koşullarla belirlendiği görülür.

Karahanlıların din değişimi, bozkırdaki Türkler için de bir dönüm noktası oldu. Hanedanın Müslüman olmasından sonra İslam, ticaret yollarıyla ve hanedanın desteğiyle bozkırın derinliklerine yayıldı. Ama bu yayılma yavaş oldu: Karahanlıların doğusundaki Uygurlar Budist kalmayı sürdürdü, bozkırın kuzeyindeki pek çok boy da uzun süre eski inançlarını korudu.

Uzman Notu

Temel literatür

• Hilal es-Sabi, Tarih; H. F. Amedroz ve D. S. Margoliouth (yay. ve çev.), The Eclipse of the Abbasid Caliphate, III. ve VI. ciltler (Oxford: Basil Blackwell, 1920–1921).
• Utbi, Tarih-i Yemini; J. Reynolds (çev.), The Kitab-i-Yamini (London: Oriental Translation Fund, 1858).
• W. Barthold, Turkestan Down to the Mongol Invasion (London: Luzac, 1928).
• Omeljan Pritsak, «Von den Karluk zu den Karachaniden», Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft 101 (1951).
• C. E. Bosworth, The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran, 994–1040 (Edinburgh: Edinburgh University Press, 1963).
• Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (Wiesbaden: Harrassowitz, 1992).

Arşiv ve kaynak

Karahanlı tarihinin başlıca yazılı kaynakları, Utbi, Gerdizi, Beyhaki ve İbnü'l-Esir'in eserleridir; bu tarihçilerin çoğu Gazneli ya da Selçuklu sarayına yakındı ve Karahanlılara dışarıdan baktı. Bu yüzden Karahanlı sikkeleri, hükümdarların unvanlarını ve yönettikleri kentleri izlemek için vazgeçilmez bir kaynaktır. Hilal es-Sabi'nin metninin Arapçası Vikikaynak'ta okunabilir.

Açık sorular

• Karahanlı hanedanı Karluk, Yağma ve Çiğil boylarından hangisine dayanıyordu?
• İkili hükümdarlık düzeni, hanedanın bütün tarihi boyunca aynı biçimde mi işledi, yoksa zamanla değişti mi?
• Hotan'ın alınması ne zaman tamamlandı ve Hotan'daki Budist topluluk bu değişimi nasıl yaşadı?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Karahanlılar Buhara'ya kalıcı olarak hangi yıl girdi? A) 922 B) 992 C) 999 D) 1040
2. (Hedef 3) Hilal es-Sabi'nin tanığına göre Buhara halkı neden Karahanlılara karşı savaşmadı? A) Silahları yoktu B) Fakihler, gelenlerin de Müslüman olduğunu ve bunun bir dünya kavgası olduğunu söyledi C) Samani emiri savaşı yasakladı D) Karahanlılar kenti uzun süre kuşattı
3. (Hedef 2) Karahanlı hanedanında hanlardan sonra gelen ve bir bölgeyi yöneten hanedan üyelerinin unvanı neydi? A) Vezir B) Atabeg C) Hacib D) İlig
4. (Hedef 1) İbnü'l-Esir'e göre Budist Hotan'ın alınmasını ve orada İslam'ın yerleşmesini hangi Karahanlı hükümdarı sağladı? A) Kadir Han Yusuf B) Satuk Buğra Han C) Harun Buğra Han D) Nasr bin Ali
5. (Hedef 2) 1008'de Belh yakınlarındaki savaşta Karahanlıları yenen hükümdar kimdir? A) Melikşah B) Nuh bin Mansur C) Alptegin D) Gazneli Mahmud

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Karahanlıların İslam'ı benimsemesi, onların Maveraünnehir'e girişini nasıl kolaylaştırdı? Hilal es-Sabi'nin tanıklığını, Utbi'nin Horasan savaşlarını anlatışını ve Gerdizi'nin iki hükümdarın buluşmasını anlatışını kullanarak cevapla; Barthold ile Pritsak'ın yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. C — 999.
2. B — Fakihler, gelenlerin de Müslüman olduğunu ve bunun bir dünya kavgası olduğunu söyledi.
3. D — İlig.
4. A — Kadir Han Yusuf.
5. D — Gazneli Mahmud.

Kapsamlı bir cevap, Karahanlıların Müslüman olmasının Buhara halkının onlara direnmek için dinî bir gerekçe bulamamasına yol açtığını açıklar. Hilal es-Sabi'nin tanıklığını, fakihlerin din kavgası ile dünya kavgası arasında yaptığı ayrımın kanıtı olarak; Utbi'nin anlatısını, Karahanlılar ile Gazneliler arasındaki sınırın Ceyhun'da belirlendiğinin ve Horasan halkının iki Türk gücü arasında nasıl taraf değiştirdiğinin tanığı olarak; Gerdizi'nin anlatısını ise iki Türk-Müslüman hanedanın ilişkisinin savaşla sınırlı olmadığının örneği olarak kullanır ve iki tarihçinin de Gazneli sarayında yazdığını hesaba katar. Barthold'un Karahanlıları Samani mirası ve İslam dünyası içinde okuyan yaklaşımını, Pritsak'ın hanedanın bozkır kökenlerine ve unvan düzenine bakan yaklaşımıyla karşılaştırır.

Sonraki bölüme köprü

Buhara'ya savaşsız giren Karahanlılar, yeni bir soruyla karşılaştı: bozkırın hanı, kentlerin Müslüman hükümdarı olarak nasıl yönetecekti? Bu soruya bir cevap, 1069'da Kaşgar'da, Balasagunlu bir şairin hükümdara sunduğu uzun bir öğüt kitabında yazıldı. Bir sonraki ders, Kutadgu Bilig'i ve bir hükümdarın «mutluluk veren bilgi»yi nasıl öğrenmesi gerektiğini soruyor.