Samanogulları ve Maveraünnehir

Öğrenme hedefleri

• Samanoğullarının Belh'ten gelen bir ailenin Abbasi valiliğinden Maveraünnehir'in bağımsız hanedanına dönüşmesini, 817'den 999'a uzanan ana olaylarla sıralayabileceksin.
• Samani devletinin bozkır sınırını nasıl koruduğunu ve satın alınan Türk gulamlarını hangi basamaklardan geçirerek ordunun ve sarayın tepesine taşıdığını açıklayabileceksin.
• Nizamülmülk'ün Samani gulam eğitimini anlatan metnini, yazıldığı dönemin ve yazarın amacının ışığında değerlendirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — yıkılmaya bırakılan bir duvar

Buhara'nın çevresinde, kentin bütün köylerini içine alan uzun bir duvar vardı. Buharalılar ona «Kanpirak» derdi. Narşahi'nin Buhara Tarihi'ne göre Buhara'nın ileri gelenleri, sekizinci yüzyılın sonunda Horasan valisine gidip bozkırdan habersizce gelen, köyleri yağmalayan ve insanları esir götüren Türk akıncılarından yakınmıştı. Orada bulunan Soğd kralı, eski zamanlarda Soğd'u yöneten bir kadın hükümdarın da Türklere karşı duvarlar ördürdüğünü hatırlatmıştı. Vali, Semerkant'taki gibi bütün köyleri içine alacak bir duvar yapılmasını emretti; her fersahta bir kapısı, her yarım milde sağlam bir kalesi vardı ve 830'da tamamlanmıştı. Duvar, bir yük de getirdi: Narşahi'nin anlattığına göre her yıl onarımı için büyük para ve çok sayıda işçi gerekiyordu ve bu, Buhara halkı için ağır bir külfetti.

Dokuzuncu yüzyılın sonunda Buhara'yı yöneten emir İsmail bin Ahmed, bu külfeti kaldırdı ve duvarı yıkılmaya bıraktı. Narşahi, onun şöyle dediğini aktarır: «Ben yaşadıkça Buhara ülkesinin duvarı benim.» Bu ders, bir duvarın yerine bir orduyu ve bir hanedanı koyan Samanoğullarını soruyor: kimdiler, Maveraünnehir'i nasıl yönettiler ve Türkleri İslam dünyasıyla nasıl buluşturdular?

Bağlam — Belh'ten gelen bir aile

Samanoğulları, Türk değil İranlı bir aileydi. Narşahi'ye göre ataları Saman Hudat, Belh'ten kaçıp Merv'e, Emevi valisi Esed bin Abdullah'ın yanına gelmiş, vali onun düşmanlarını yenip Belh'i ona geri vermişti. Saman Hudat valinin elinde Müslüman oldu ve doğan oğluna, valiye duyduğu dostluktan ötürü Esed adını verdi. Ailenin kendisini Sasani komutanı Behram Çubin'in soyundan saydığını da Narşahi aktarır.

Esed'in dört oğlu vardı: Nuh, Ahmed, Yahya ve İlyas. Narşahi'ye göre Harun Reşid döneminde Rafi bin Leys adında bir asi Semerkant'ı ele geçirip kenti tahkim ettiğinde, halifenin gönderdiği komutan bir şey yapamamış; Esed'in oğulları, prens Memun'un mektubu üzerine araya girip Rafi'yi barışa razı etmişti. Memun halife olunca bu hizmetin karşılığını verdi. Narşahi'ye göre Horasan valisi Gassan bin Abbad, Memun'un emriyle 817–818'de kardeşlere önemli kentler verdi; Nuh bin Esed Semerkant'ın emiri oldu. Böylece aile, Ceyhun'un ötesindeki toprakların, Arapların «Maveraünnehir», yani «ırmağın ötesi» dediği bölgenin yöneticileri arasına girdi.

Dokuzuncu yüzyılın ortasından sonra aile, kardeşler Nasr bin Ahmed ve İsmail bin Ahmed'in elinde güçlendi. İki kardeş bir süre birbiriyle savaştı; ama Narşahi'nin anlattığına göre İsmail, savaşı kazandıktan sonra atından inip ağabeyinin üzengisini öptü ve onu Semerkant'ta hükümdar olarak tanıdı. Nasr ölünce, Narşahi'ye göre Halife Mutezid 893 baharında İsmail'e bütün Maveraünnehir'in yönetimini veren bir ferman gönderdi.

Gelişme — sınırın öbür yanına

İsmail, ferman eline geçtiği yıl bozkır sınırının ötesine, Taraz'a sefere çıktı. Taraz, bugünkü Kazakistan'da, Talas ırmağının kıyısında bir sınır kentiydi.

Taraz seferi, Samanilerin bozkıra karşı izlediği yolu özetler. Sınır, bir duvarla değil, sürekli seferlerle, sınır kentlerindeki garnizonlarla ve ticaretle korunuyordu. Bu sınırdan iki yönde insan geçiyordu: Müslüman tüccarlar bozkıra giriyor, bozkırdan ise savaş esirleri ve satın alınmış genç köleler Maveraünnehir'in pazarlarına geliyordu. Samarra'daki Abbasi ordusunun Türk gulamlarının önemli bir kısmı da bu pazarlardan geçmişti.

Dönüş noktası — kardeş hanedana karşı

900'de Samanilerin gücü bir kez daha sınandı. Sistan'dan çıkan Saffari hanedanının hükümdarı Amr bin Leys, Horasan'ın bir bölümünü ele geçirmiş ve Maveraünnehir'i de istiyordu. İsmail, onu Belh yakınlarında yendi. Narşahi'nin anlatısına göre Amr, iki muhafızıyla kalmıştı; biri kaçtı, öbürü onu yakaladı. Amr esir edildi ve Bağdat'a gönderildi. Bu zaferden sonra Horasan da Samanilerin eline geçti.

Samani devleti, Buhara'da merkezî bir yönetim kurdu. Divanlar, yani devlet daireleri, vergi toplayan ve yazışmaları yürüten bir bürokrasi vardı. Ordunun çekirdeği ise giderek satın alınmış Türk gulamlardan oluştu. Narşahi'nin anlatısında bile bunun ilk izi görünür: İsmail'in başkomutanı Sima el-Kebir, babasının kölesiydi.

Cevap — Samanilerin Türklere açtığı kapı

Samanoğulları, Türklerin İslam dünyasına girişinde üç yönden bir kapı oldu. Birincisi, sınır: Taraz seferi gibi seferler ve sınır kentleri, bozkırın Türk boylarını Müslüman dünyayla doğrudan temasa getirdi. İkincisi, köle pazarları: Maveraünnehir'in pazarları, bozkırdan gelen genç Türkleri Bağdat'a, Samarra'ya ve Samanilerin kendi sarayına taşıdı. Üçüncüsü, ordu ve saray: Samani devleti, satın aldığı gulamları basamak basamak yükselten bir düzen kurdu ve bu düzenin tepesinde Türk komutanlar yer aldı.

Bu düzenin nasıl işlediğini, bir yüzyıl sonra yazan Selçuklu veziri Nizamülmülk anlatır. Onun Siyasetname'sine göre Samani sarayında satın alınan bir gulam, ilk yıl yaya hizmet eder, ata binemezdi. İkinci yıl bir Türk atı, sonraki yıllarda kılıç kuşağı, sadak, daha iyi bir eyer ve kendi çadırı verilirdi. Her basamak, bir önceki basamaktaki hizmetin ve gösterilen yeteneğin ödülüydü. Gulam, bölük başı, sonra hacib olabilir; ama otuz beş yaşına gelmeden emir olamazdı. Bu düzen, Samarra'da Mutasım'ın kurduğu düzenin daha ayrıntılı ve daha sabırlı bir biçimiydi: hükümdar, kendisine bağlı bir orduyu yıllar içinde, kendi elleriyle yetiştiriyordu.

Bugünle bağ — sipahi kelimesi

Türkçede «sipahi» kelimesi, Osmanlı ordusunun atlı askerini anlatır. Türk Dil Kurumu sözlüğüne göre kelime, Farsça sipāhī sözcüğünden gelir ve Osmanlılarda kapıkulu teşkilatındaki atlı askerin adıdır. Aynı Farsça kök, «sipah», yani ordu, Samani devletinin başkomutan unvanı «sipehsalar»da da durur. Bugün tarih kitaplarında okuduğumuz bu kelime, Buhara'daki bir sarayın askerî dilinin Selçuklulardan Osmanlılara uzanan yolculuğunun küçük bir izidir.

Birincil kaynak

Nizamülmülk'ün Siyasetname'sinden, Samanilerin satın aldıkları gulamları nasıl yetiştirdiğini anlatan pasaj:

هنوز در عهد سامانیان این قاعده برجای بوده است که به‌تدریج بر اندازه خدمت و هنر و شایستگی غلامان را درجه می‌افزودند چنانکه غلامی را که خریدندی یک سال او را پیاده خدمت فرمودندی و در رکاب با قبای زندنیجی شدی و این غلام را فرمان نبودی که پنهان و آشکارا درین یک سال بر اسب نشستی … آنگه او را قبایی و اسبی ترکی بدادندی … و هرسال جاه و تجمّل و خیل و مرتبت او می‌افزودندی تا خیل باشی شدی پس حاجب شدی … آنگه تا سی و پنج ساله نشدی او را امیری ندادندی و ولایت نامزد نکردندی و البتکین که بنده و پرورده سامانیان بود به سی و پنج سالگی سپهسالاری خراسان یافت.

Türkçesi: Samaniler döneminde hâlâ şu kural yerindeydi: gulamlara, hizmetleri, hünerleri ve liyakatleri ölçüsünde yavaş yavaş derece verirlerdi. Satın aldıkları bir gulama bir yıl yaya hizmet ettirirlerdi; zendeneci kumaştan bir kaftanla üzengi yanında yürürdü ve bu bir yıl içinde gizlice ya da açıkça ata binmesine izin yoktu… Sonra ona bir kaftan ve bir Türk atı verirlerdi… Her yıl makamını, donanımını, maiyetini ve rütbesini artırırlardı; böylece bölük başı, sonra hacib olurdu… Otuz beş yaşına gelmeden ona emirlik vermezlerdi. Samanilerin kulu ve yetiştirmesi olan Alptegin, otuz beş yaşında Horasan sipehsalarlığını aldı.

Kaynak: Nizamülmülk, Siyasetname, 27. fasıl; Farsça metin, Cündişapur dergisindeki «Samaniler hükümetinde Türk gulamlarının yeri ve rolü» makalesinde aktarıldığı biçimiyle (Farsça Vikikaynak). Türkçesi, Farsçasından bizim; «…» atlanan yerleri gösterir.

1. Metin, gulamın yükselişini hangi basamaklara ve ölçütlere bağlıyor? İlk yıl ata binme yasağı neyi amaçlıyor olabilir?
2. Nizamülmülk bu metni 1090'larda, Samanilerden neredeyse bir yüzyıl sonra, Melikşah için yazdı. «Hâlâ Samaniler döneminde» ifadesi, onun kendi döneminin ordusu hakkında ne düşündüğünü gösteriyor olabilir?
3. Metnin örnek olarak Alptegin'i seçmesi neden anlamlı? Alptegin'in yükselişi, Samani devletinin sonraki tarihini nasıl etkilemiş olabilir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Vasiliy Barthold (1900) — Moğol İstilasına Kadar Türkistan adlı eserinde Samani devletini, Buhara'da merkezî divanlarla yönetilen düzenli bir bürokratik devlet olarak anlattı; bu devletin sonunu, Türk gulam komutanlarının güçlenmesi ve hanedanın toprak sahibi dihkanlardan destek yitirmesiyle açıkladı.
• Richard Frye (1965) — Buhara üzerine yazdığı kitabında Samani dönemini, Farsçanın İslam döneminde yeniden yazı dili olarak geliştiği bir kültürel canlanma çağı olarak öne çıkardı.
• Clifford Edmund Bosworth (1963) — Gazneliler üzerine kitabında, Gazneli devletinin askerî ve idari kurumlarını Samani gulam düzeninin doğrudan bir devamı olarak inceledi.
• Peter Golden (1992) — Türk halkları tarihine giriş kitabında, Samani sınırını ve köle ticaretini, Türklerin İslam dünyasıyla buluşmasının başlıca yollarından biri olarak ele aldı.

Bu dört yaklaşım, Samanoğullarını farklı yönlerinden aydınlatıyor. Barthold devletin kurumlarına ve çöküşüne, Frye kültürüne, Bosworth kendisinden sonra gelen Türk devletlerine bıraktığı mirasa, Golden ise sınırın bozkır halkları için anlamına bakar. Birlikte okunduklarında ortaya bir çelişki çıkar: Samani devleti, Türk gulamları sayesinde güçlendi ve aynı gulamların elinde zayıfladı. Tarihçiler arasındaki asıl soru, bu çelişkinin kaçınılmaz olup olmadığıdır. Barthold'un çizgisinde düşünenler, sorunu hanedanın yerel soylulardan kopmasında görür; Bosworth'ün çizgisinde düşünenler ise aynı düzenin, Gazne'de yeni ve güçlü bir devlet doğurduğunu hatırlatır. Bir düzenin bir hanedanı yıkması ile başka bir hanedanı kurması, aynı olayın iki yüzü olabilir.

Derine İn

Samani devletinin son yarım yüzyılı, Türk gulam komutanlarının artan gücüyle geçti. Bu komutanların en tanınmışı Alptegin'di. Siyasetname'nin anlattığı yoldan yükselen Alptegin, Horasan'ın başkomutanı oldu. Ama 961'de Buhara'da tahta geçecek emirin seçiminde yanlış adayı destekledi ve gözden düştü. Bunun üzerine, kendi gulamlarıyla birlikte doğuya, bugünkü Afganistan'daki Gazne'ye çekildi ve orada Samanilere görünüşte bağlı, gerçekte bağımsız bir yönetim kurdu. Alptegin kısa süre sonra öldü; Gazne'de birkaç gulam komutanı birbirini izledi ve 977'de, Alptegin'in gulamlarından Sebüktegin Gazne'nin başına geçti. Sebüktegin'in oğlu Mahmud, Gazneli devletini büyük bir imparatorluğa dönüştürecekti.

Böylece Siyasetname'nin anlattığı düzen, beklenmedik bir sonuç doğurdu. Samanilerin satın aldığı ve yetiştirdiği bir gulam, kendi gulamlarını yetiştirdi ve bu gulamlardan biri, yeni bir hanedanın kurucusu oldu. Gazneli devleti, Samani gulam düzeninin bir devamıydı.

Samani devletinin sonu, sınırın öbür yanından geldi. 992'de Karahanlı hükümdarı Harun bin Süleyman, yani Buğra Han, Buhara'yı kısa bir süre için ele geçirdi. Buğra Han hastalanıp geri çekilince Emir Nuh bin Mansur Buhara'ya döndü; ama bu kez kendisine isyan eden Türk komutanlarına karşı Gazne'deki Sebüktegin'den yardım istemek zorunda kaldı. Bu yardım, Samanilerin artık kendi gulamlarının kurduğu bir devlete muhtaç olduğunu gösteriyordu. 999'da Karahanlılar Buhara'ya yeniden girdi ve Samani hanedanının hâkimiyeti fiilen sona erdi. Maveraünnehir Karahanlılara, Horasan ise Gaznelilere kaldı.

Siyasetname'nin andığı zendeneci kaftan da Samani ekonomisinin bir parçasıydı. Narşahi'ye göre Buhara'nın Zendene köyünde, büyük bir kalesi, pazarı ve camisi olan bu yerde, ince bir kumaş bol miktarda dokunuyordu; tüccarlar bu kumaşı Suriye'ye, Mısır'a ve Bizans kentlerine taşıyordu. Satın alınmış bir gulamın hizmetinin ilk yılında giydiği kaftan, bu yüzden uzak pazarlara giden bir Buhara malıydı. Köle ticareti ve dokuma ticareti, aynı kentin pazarlarında yan yana yürüyordu.

Nizamülmülk'ün metni okunurken bir noktayı unutmamak gerekir: yazar, Samani düzenini kendi döneminin Selçuklu sarayına bir örnek olarak sunuyordu. Kitabında gulamların yavaş yavaş, liyakate göre yükselmesi gerektiğini savunan bir vezir için Samaniler, geçmişte kalmış ideal bir düzenin adıydı. Bu yüzden basamakların sayısı ve sırası, Samani sarayının gerçek uygulamasından çok, bir vezirin düşündüğü düzenin tarifi olabilir.

Samani döneminin kültürel mirası, siyasal mirasından daha uzun yaşadı. Buhara ve Semerkant, dokuzuncu ve onuncu yüzyıllarda İslam dünyasının önde gelen bilim ve kültür merkezleri arasındaydı. Samani sarayının desteğiyle Farsça, Arapçanın yanında edebiyat ve tarih dili olarak gelişti; Taberi'nin büyük tarihinin Farsçaya uyarlanması da bu dönemde yapıldı. Buhara'daki Samani hükümdarlarının türbesi, tuğla süslemeleriyle bugün de ayaktadır.

Samani devletinin bıraktığı iki miras, yani Farsçanın yazı dili olarak canlanması ve gulam düzeni, sonraki Türk-İslam devletlerinin yapısını derinden etkiledi. Gazneliler ve Selçuklular, saray ve yönetim dili olarak Farsçayı, ordularının çekirdeği olarak gulamları Samanilerden devraldı.

Uzman Notu

Temel literatür

• Narşahi, Tarih-i Buhara; R. N. Frye (çev.), The History of Bukhara (Cambridge, Mass.: Mediaeval Academy of America, 1954).
• Nizamülmülk, Siyasetname; H. Darke (çev.), The Book of Government or Rules for Kings (London: Routledge and Kegan Paul, 1960).
• W. Barthold, Turkestan Down to the Mongol Invasion (London: Luzac, 1928).
• Richard N. Frye, Bukhara: The Medieval Achievement (Norman: University of Oklahoma Press, 1965).
• C. E. Bosworth, The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran, 994–1040 (Edinburgh: Edinburgh University Press, 1963).
• Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (Wiesbaden: Harrassowitz, 1992).

Arşiv ve kaynak

Samani tarihinin başlıca kaynakları Narşahi'nin Tarih-i Buhara'sı, Gerdizi'nin Zeynü'l-ahbar'ı, Taberi ve İbnü'l-Esir gibi Arapça kronikler ve Nizamülmülk'ün Siyasetname'sidir. Samani sikkeleri de devletin sınırlarını ve hükümdar sıralamasını izlemek için önemli bir kaynaktır. Narşahi'nin Frye çevirisi Internet Archive'da okunabilir.

Açık sorular

• Nizamülmülk'ün anlattığı gulam eğitim basamakları, Samani döneminin gerçek uygulamasını mı, yoksa yazarın kendi döneminde özlediği ideal bir düzeni mi yansıtıyor?
• Samani devletinin sonunda gulam komutanların gücü mü, Karahanlı baskısı mı, dihkanların desteğini yitirmesi mi daha belirleyiciydi?
• Maveraünnehir pazarlarından her yıl ne kadar Türk köle geçiyordu?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Narşahi'ye göre Buhara'nın çevresindeki duvarı «Ben yaşadıkça Buhara ülkesinin duvarı benim» diyerek yıkılmaya bırakan Samani emiri kimdir? A) Nasr bin Ahmed B) Ahmed bin İsmail C) Nuh bin Mansur D) İsmail bin Ahmed
2. (Hedef 1) Samanoğulları hangi bölgeden gelen bir aileydi? A) Belh B) Kaşgar C) Bağdat D) Kahire
3. (Hedef 2) Narşahi'ye göre 893'te İsmail'in seferinden sonra Taraz'da ne oldu? A) Kent yerle bir edildi B) Büyük bir kilise camiye çevrildi C) Kent Çin'e bağlandı D) Kentte Budist bir tapınak kuruldu
4. (Hedef 3) Nizamülmülk'e göre Samani düzeninde satın alınan bir gulam ilk yıl ne yapardı? A) Hemen bir vilayete atanırdı B) Atlı okçu olarak sefere çıkardı C) Yaya hizmet eder, ata binmesine izin verilmezdi D) Hacib olurdu
5. (Hedef 2) Siyasetname'ye göre otuz beş yaşında Horasan sipehsalarlığını alan Samani gulamı kimdir? A) Sebüktegin B) Alptegin C) Sima el-Kebir D) Amr bin Leys

Açık uçlu soru

(Hedef 2) Samani devleti bozkırdan gelen Türkleri hangi yollarla kendi ordusuna ve Müslüman dünyaya kattı, bu yollar hanedanın kendi sonunu nasıl hazırladı? Narşahi'nin Taraz seferi ve Ahmed bin İsmail'in ölümü üzerine anlattıklarını ve Nizamülmülk'ün gulam eğitimini anlatan metnini kullanarak cevapla; Barthold ile Bosworth'ün yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. D — İsmail bin Ahmed.
2. A — Belh.
3. B — Büyük bir kilise camiye çevrildi.
4. C — Yaya hizmet eder, ata binmesine izin verilmezdi.
5. B — Alptegin.

Kapsamlı bir cevap, Samanoğullarının sınır seferleri, köle pazarları ve gulam düzeni yoluyla Türkleri İslam dünyasıyla buluşturduğunu açıklar. Narşahi'nin Taraz anlatısını, sınırın bir kentin teslimi ve din değişimiyle nasıl ilerlediğinin örneği olarak; Ahmed bin İsmail'in ölümünü, kişisel bağlılıkla kurulan bir ordunun hükümdara karşı da dönebileceğinin kanıtı olarak; Nizamülmülk'ün metnini ise gulamların liyakate göre basamak basamak yükseldiği düzenin tanığı olarak kullanır ve bu metnin bir yüzyıl sonra, bir Selçuklu veziri tarafından yazıldığını hesaba katar. Barthold'un Samani devletinin çöküşünü gulam komutanların güçlenmesine bağlayan yaklaşımını, Bosworth'ün Gazneli devletini aynı gulam düzeninin devamı olarak gören yaklaşımıyla karşılaştırır.

Sonraki bölüme köprü

Samani sınırının öbür yanındaki Türkler, yalnızca köle pazarlarından geçerek İslam dünyasına girmedi. Bozkırın içinde, kendi hanlarının önderliğinde Müslüman olan ve sonunda Buhara'ya girip Samanilerin mirasını devralan bir Türk hanedanı da vardı. Bir sonraki ders, Karahanlıları ve bir bozkır hanedanının İslam'ı kendi içinden nasıl benimsediğini soruyor.