Orhun Yazıtları ne anlatıyor?

Öğrenme hedefleri

• Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarının kim tarafından, ne zaman, kime seslenerek dikildiğini açıklayabileceksin.
• Yazıtların anlattığı tarihin ana çizgisini ve bu anlatının siyasi amacını ayırt edebileceksin.
• Yazıtları tarafsız bir kronik olarak değil, bakış açısı taşıyan bir kaynak olarak okuyup çeviri farklarının anlamı nasıl değiştirdiğini gösterebileceksin.

Okuma metni

Kanca — konuşan bir taş

Orta Moğolistan'da, Orhun Irmağı'nın eski yatağına yakın bir düzlükte, iki metreyi aşan bir granit taş duruyor. Taşın yüzeyine kazınmış satırlardan biri okura doğrudan sesleniyor: «Tanrı gibi gökte olmuş Türk Bilge Kağan bu çağda oturdum. Sözümü sonuna dek işit.» Konuşan bir hükümdar; dinleyen ise taşın önünden geçecek herkes, yani on üç yüzyıl sonra bu satırları okuyan sen de.

Bu taş ve yanındaki kardeşi, Türkçenin kendi alfabesiyle yazılmış, tarihi kesin olarak bilinen en eski uzun metinleri arasında. Türkiye'de okul kitaplarından tanıdık bir adları var: Orhun Yazıtları. Ama adı herkes bilirken, taşın gerçekte ne dediğini bilen çok daha az. Bu bölüm tam bunu soruyor: Orhun Yazıtları ne anlatıyor, kime anlatıyor ve neden?

Bağlam — yeniden kurulan bir devletin sesi

Yazıtları dikenler, tarihçilerin İkinci Doğu Göktürk Kağanlığı dediği devletin yöneticileriydi. Bu devlet, yaklaşık elli yıl Tang Çini'nin denetiminde kalan Göktürk boylarının 680'lerin başında İlteriş Kağan önderliğinde yeniden bağımsızlık kurmasıyla doğdu. İlteriş'in oğulları Bilge Kağan ile kardeşi Kül Tigin, 8. yüzyılın ilk yarısında bu devletin başındaydı. Tonyukuk ise hem İlteriş'in hem Bilge'nin danışmanıydı.

Orhun vadisinde yan yana duran iki büyük taş, iki ölümün ardından dikildi. Kül Tigin 731'de öldü ve onun anıt taşı 732'de dikildi. Bilge Kağan 734'te öldü; onun taşı 735'te tamamlandı. Tonyukuk'un kendi yazıtları ise doğuda, bugünkü Ulan Batur'a daha yakın bir yerde ayrı olarak duruyor. Taşlar tek başına durmuyordu: çevrelerinde bir tapınak yapısı, heykeller, sunak taşları ve ölen kişinin öldürdüğü düşmanları temsil eden dizi dizi taşlar, yani balballar bulunan büyük anma alanlarının parçasıydılar.

Metinler Göktürk alfabesiyle yazıldı; sağdan sola okunan, sessiz harflerin çoğu için ünlülere göre iki ayrı işaret kullanan, Türkçenin ses yapısına uydurulmuş bir yazı. Taşın bir yüzünde ise Çince bir metin var: Tang imparatorunun ağzından yazılmış, Kül Tigin'in ölümünü anan ve iki hanedan arasındaki dostluğu vurgulayan bir anma yazısı. Aynı taş, iki dilde, iki ayrı kitleye konuşuyor.

Gelişme — bir devletin kendi tarihi

Yazıtların anlattığı hikâye evrenin başlangıcından açılıyor. Kül Tigin yazıtının doğu yüzü, üstte mavi gök ve altta yağız yer yaratıldığında ikisinin arasında insanoğlunun yaratıldığını, insanoğlunun üzerine de ataların, Bumin Kağan ile İstemi Kağan'ın oturduğunu söyler. Bu iki kurucu, Türk halkının ilini ve töresini düzenlemiş, dört bir yana seferler yapmıştır. Hikâye, bir hanedanın meşruiyetini göğün ve yerin yaratılışına bağlayarak başlar.

Ardından çöküş gelir. Yazıta göre kurucu kağanların ardından gelenler bilgisizdi; beyler ile halk arasında uyum kalmadı. Çinlilerin hileleri, kardeşi kardeşe düşürmeleri ve beyi halka karşı kışkırtmaları yüzünden Türk halkı ilini ve kağanını yitirdi. Metnin en çok alıntılanan satırlarından biri bu yenilgiyi aile imgeleriyle anlatır: beyliğe layık erkek evlat kul, hanımlığa layık kız evlat cariye oldu. Türk beyleri Türk unvanlarını bırakıp Çin unvanları aldı ve elli yıl boyunca Çin kağanına hizmet etti.

Sonra kurtuluş anlatılır. Yazıta göre gökteki Türk tanrısı ve kutsal yer-su ruhları Türk halkı yok olmasın diye İlteriş Kağan'ı yükseltti. İlteriş yalnızca on yedi adamla baş kaldırdı, adamları yetmişe, sonra yedi yüze çıktı. Metnin bu kısmı, küçük bir çekirdekten büyüyen bir direnişin hikâyesidir ve anlatı buradan itibaren sefer sefer ilerler: hangi yıl, hangi halka karşı, kimin atıyla, hangi dağı aşarak.

Anlatının sesi de dikkat çekici. Metin baştan sona birinci tekil şahısla, Bilge Kağan'ın ağzından konuşur: «oturdum», «ordu sürdüm», «gece uyumadım, gündüz oturmadım». Hükümdar kendi hayatını ve kararlarını anlatır; ölen kardeşinin anıtında bile asıl anlatıcı odur. Bu, yazıtları yalnızca bir anma taşı değil, aynı zamanda bir hükümdarın kendi dönemini savunduğu bir otobiyografi parçası yapıyor.

Bu seferler anlatısı yazıtların en uzun bölümüdür. Kül Tigin taşında özellikle Kül Tigin'in savaşlardaki kahramanlıkları, bindiği atların adlarına ve renklerine kadar anlatılır. Bir anıt yazıtında ölen prensin hayatını savaş savaş sıralamak, onun devlete yaptığı hizmeti ölçülebilir kılmanın yoluydu.

Dönüş noktası — tarih kitabı değil, bir nutuk

Buraya kadar okuyunca yazıtları bir tarih kitabı gibi görmek kolay. Ama metnin asıl şaşırtıcı yanı, anlattığı tarihi kimin için ve ne amaçla anlattığı. Yazıtların sesi tarafsız bir tarihçinin sesi değil, dinleyicisini azarlayan, uyaran ve ikna etmeye çalışan bir hükümdarın sesi. Bilge Kağan halkına doğrudan hitap eder ve felaketlerin sorumlusu olarak onu gösterir: kağanına ihanet ettiğin için, düşmanı içeri soktuğun için kanın su gibi aktı, kemiğin dağ gibi yığıldı.

Uyarının en keskin olduğu yer Çin ile ilişkidir. Çin halkının sözü tatlı, ipeği yumuşakmış; tatlı sözle ve yumuşak ipekle uzak halkları aldatıp yakına çekermiş, yakına kondurduktan sonra da kötülüğünü düşünürmüş. Buna karşı öğüt açıktır: Ötüken ormanında oturan, oradan kervan gönderen Türk halkının hiçbir sıkıntısı olmaz; güneye, Çin topraklarına yakın ovalara inerse ölür. Yani anlatılan tarih, bugünkü siyasete dair bir talimatın gerekçesidir.

Bu, yazıtların tarihçi için değerini azaltmıyor, tersine artırıyor. Onlar bir Göktürk hükümdarının kendi devletini, kendi halkını ve komşusunu nasıl gördüğünü doğrudan gösteren eşsiz belgeler. Yalnız bir koşulla: anlattıklarını olgunun kendisi değil, bir tarafın anlatısı olarak okumak. Aynı yılları Çin'in resmî tarihleri de anlatır ve orada Göktürkler çoğu zaman sınırda sorun çıkaran, kimi zaman müttefik, kimi zaman tâbi bir halk olarak görünür. İki anlatının kesiştiği ve ayrıldığı yerler, tarihçinin en çok şey öğrendiği yerlerdir.

Ölçütü koyan da yine taşın kendisi. Aynı dikilitaşın bir yüzünde Bilge Kağan halkını Çin'in tatlı sözlerine karşı uyarırken, öbür yüzünde Tang imparatorunun ağzından yazılmış dostluk ve yas satırları duruyor. Anıtı süsleyen ustaları da, metnin söylediğine göre, Çin sarayı göndermişti. Yani «Çin'e yaklaşma» öğüdü, Çin ile yakın diplomatik ilişkinin tam ortasında, o ilişkinin maddi izlerini taşıyan bir anıta yazıldı. Bu gerilim yazıtların yalan söylediğini göstermez; bir devletin güçlü bir komşuyla hem iş birliği yapıp hem de ona karşı kimliğini korumaya çalıştığını gösterir.

Cevap — bir hanedanın kendi ağzından tarihi

Öyleyse Orhun Yazıtları ne anlatıyor? En kısa cevap: Göktürk hanedanının kendi tarihini, kendi ağzından ve bir amaçla. Yaratılıştan kurucu atalara, Çin boyunduruğuna ve İlteriş'in isyanına, oradan Bilge ile Kül Tigin'in seferlerine uzanan bir tarih anlatısı; bu anlatının içine yerleştirilmiş bir siyasi öğüt; ve ölen bir prensin yasını tutan bir anma metni. Üçü aynı taşta, iç içe.

Yazıtların amacı da metnin kendisinde yazılı. Bilge Kağan, söyleyeceği her şeyi bengü taşa kazıttığını, şimdiki ve gelecekteki beylerin ve halkın bunu görüp bilmesini istediğini söyler. Taş, bir devletin geçmişini hatırlatarak geleceğini korumaya çalışan bir araçtır. Bu yüzden Orhun Yazıtları hem Göktürk tarihinin birincil kaynağı, hem de Türk dilinde yazılmış ilk tarih anlatılarından biridir: bir hükümdarın seçtiği, düzenlediği ve yorumladığı bir tarih.

Bugünle bağ — kimin taşı, kimin sesi?

Orhun Yazıtları Türkiye'de uzun süredir ulusal bir sembol olarak okunuyor; alıntıları afişlerde, kitap kapaklarında, sosyal medya paylaşımlarında dolaşıyor. Bu ilgi yazıtları yaşatıyor, ama bir bedeli de var: en çok dolaşan cümlelerin bir kısmı özgün metinden değil, sonraki çevirmenlerin yorumlarından geliyor. Bir cümleyi paylaşmadan önce hangi çeviriden alındığını sormak, bir tarih okurunun en temel alışkanlıklarından biri olmalı.

Yazıtlar bugüne bir soru da bırakıyor. Taşta konuşan, kağan ve prensler. Kanı su gibi akan, kemiği dağ gibi yığılan halk ise konuşmuyor; yalnızca azarlanıyor ve öğüt dinliyor. Bu, Orhun'a özgü bir durum değil: tarihin en eski yazılı belgelerinin çoğu iktidarın sesini taşır. Bir yazıtı okurken hem söyleneni hem de kimin söyleyemediğini düşünmek, onu hem daha iyi anlamayı hem de ona daha dürüst bağlanmayı sağlar.

Birincil kaynak

Aşağıdaki satırlar Kül Tigin yazıtının güney yüzünden. Konuşan Bilge Kağan; muhatap, Türk beyleri ve halkı. Bağlam, Çin sarayıyla kurulan barış ve ticaret ilişkisi:

Çin halkının sözü tatlı, ipeği yumuşak imiş. Tatlı sözle, yumuşak ipekle aldatıp uzak halkları öylece yaklaştırırmış. Yaklaştırıp kondurduktan sonra kötülüğünü o zaman düşünürmüş. […] Tatlı sözüne, yumuşak ipeğine aldanıp çok sayıda Türk öldün. […] Ötüken ormanında oturursan sonsuza dek il tutarak oturacaksın.

Kaynak: Kül Tigin yazıtı, güney yüzü, satır 5–8 (732). Türkiye Türkçesine aktarım, Vikikaynak'taki metin esas alınarak ve Talat Tekin'in Orhon Yazıtları (TDK, 1988) çevirisiyle karşılaştırılarak sadeleştirilmiştir; «[…]» atlanan satırları gösterir.

Parçada bir tarih bilgisi (Çin ile ilişkinin nasıl işlediği) ile bir siyasi öğüt (Ötüken'de kal) iç içe geçiyor.

1. Metin Çin'in «tatlı söz ve yumuşak ipek» siyasetini anlatırken hangi olayları kastediyor olabilir? Bunu doğrulamak için hangi kaynaklara başvurmak gerekir?
2. Bilge Kağan halkına neden «sen» diye hitap ediyor ve felaketin sorumlusu olarak neden onu gösteriyor?
3. Aynı satırları Tang sarayında bir memur okusaydı, hangi noktalara itiraz ederdi?

Tarihçiler Tartışıyor

• Hüseyin Namık Orkun (1936–1941) — Eski Türk Yazıtları'nda yazıtları Türk tarihinin kurucu belgeleri olarak yayımladı ve çevirdi. Yazıtları ulusal bir öğüt metni olarak okuyan yaygın yorumun temelinde onun çevirisi ve seçtiği karşılıklar vardır.
• Muharrem Ergin (1970) — Orhun Abideleri'nde metne daha sıkı bağlı bir çeviri önerdi; «ökün» gibi sözcüklerin karşılıklarını yazıtların öbür bağlamlarındaki kullanımlarına göre düzeltti. Onun baskısı okul ve üniversitede uzun süre temel metin oldu.
• Talat Tekin (1968, 1988) — Orhun Türkçesinin dilbilgisini yazarak ve eleştirel bir metin kurarak yazıtları filolojik bir zemine oturttu. Tekin'e göre metnin anlamı ancak dilin kendi yapısı çözüldükten sonra tartışılabilir; birçok yerleşik okumayı dilbilgisi temelinde düzeltti.
• Peter Golden (1992) — Türk halklarının tarihi üzerine sentezinde yazıtları, Çin kaynaklarıyla birlikte ve onlarla karşılaştırarak kullandı. Yazıtları hanedanın siyasi ideolojisini dile getiren metinler olarak ele alır; anlatılan olayları öbür kaynaklarla sınamadan olgu saymaz. Bu yaklaşımda yazıtların asıl değeri, olayların listesinden çok, bir bozkır hanedanının meşruiyetini, gök inancını ve komşusuyla ilişkisini nasıl kurduğunu göstermesinde yatar.

Bu tartışmanın Türkiye'deki gündelik yansıması, aynı satırın okul kitabında, bir ulusal törende ve bir filoloji dergisinde üç farklı cümle olarak karşımıza çıkabilmesi. Filologlar ile tarihçiler aynı taşa farklı sorular soruyor: biri metnin ne dediğini kesinleştirmeye, öteki o söylenenin neyi gösterip neyi gizlediğini anlamaya çalışıyor. İyi bir okuma iki soruyu birlikte gerektiriyor.

Derine İn

Orhun Yazıtları üzerine yazılan literatürün önemli bir kısmı, tek tek sözcüklerin nasıl çevrileceği tartışmasından oluşuyor ve bu ilk bakışta kuru bir filoloji meselesi gibi görünebilir. Oysa çeviri seçimleri, metnin tarihsel olarak nasıl okunacağını doğrudan belirliyor. «Bodun» sözcüğünü «millet» diye çevirmek metni modern bir ulus anlatısına yaklaştırır; «halk» ya da «boylar» diye çevirmek, kağana bağlı boylardan oluşan bir siyasi birliği öne çıkarır. «Ökün»ü «titre ve kendine dön» diye aktarmak bir uyanış çağrısı üretir; «pişman ol» diye aktarmak bir hükümdarın itaatsiz tebaasını azarlamasını. Her iki okuma da metnin bir yönünü yakalıyor, ama biri öbüründen daha çok 20. yüzyılın ihtiyacını taşıyor.

İkinci bir sorun, yazıtların tarih anlatısının kaynağı. Metin yaklaşık iki yüzyıllık bir süreyi anlatıyor, ama Bumin ve İstemi dönemine ilişkin bilgileri nereden aldığı bilinmiyor. Muhtemelen hanedan içinde aktarılan sözlü bir gelenekten. Bu yüzden erken döneme dair anlatım daha şematik, yakın döneme dair anlatım ise yıllara, savaşlara ve at adlarına kadar ayrıntılı. Tarihçi bu farkı bir kaynak eleştirisi aracı olarak kullanabilir: anlatının tanıklık ettiği kısım ile hatırladığı kısım aynı güvenilirlikte değildir.

Üçüncü sorun sessizlikler. Yazıtlar kağanın ve prenslerin seferlerini anlatır ama boylar arasındaki iç çatışmaları, kağana karşı çıkanları ve yenilgileri seçerek anlatır. Kül Tigin taşında yenilgiler çoğu zaman halkın hatası, zaferler ise kağanın ve prensin başarısı olarak sunulur. Bu, bir anma yazıtında beklenen bir şeydir; ama yazıtları tek başına kullanan bir tarihçi, hanedanın kendini sunuş biçimini olayların kendisiyle karıştırma riski taşır.

Bu yüzden son kuşak araştırmalar yazıtları üç tür kanıtla birlikte okuyor. İlki Çin'in resmî hanedan tarihleri; bunlar aynı olayları imparatorluk sarayının gözünden anlatır ve çoğu zaman yıl ve ay düzeyinde tarih verir. İkincisi anma alanlarının arkeolojisi; tapınak yapıları, heykeller ve balbal dizileri, yazıtta anlatılmayan tören ve inanç pratikleri hakkında bilgi verir. Üçüncüsü öbür Eski Türk yazıtları; Tonyukuk'un kendi anlatısı, aynı olaylara bir danışmanın bakışıyla ışık tutar ve Bilge Kağan'ın anlatısıyla her zaman örtüşmez. Tonyukuk'un ayrı yazıtları bu açıdan özellikle öğretici. Tonyukuk kendini, İlteriş'i tahta çıkaran ve Bilge Kağan döneminde de devleti ayakta tutan bilge danışman olarak anlatır; olayların merkezinde kağandan çok kendi öğütleri durur. Aynı dönemi iki ayrı yazıttan, iki ayrı iktidar odağının gözünden okumak, Göktürk sarayında da tek bir sesin olmadığını hatırlatır.

Bir de dil tarihi açısından önem var. Yazıtlar, Türk adını Türklerin kendi dilinde ve kendi yazısıyla kullandığı bilinen en erken uzun metinler arasında. Bu ad Çin ve Bizans kaynaklarında daha önce geçiyor; ama bir Türk hükümdarının kendi halkını bu adla, bir siyasi kimlik olarak çağırdığını ilk kez bu kadar ayrıntılı biçimde burada okuyoruz. Tarihçi için bu, adın içeriğini de sormayı gerektirir: 8. yüzyılda «Türk» kimleri kapsıyordu, kimleri dışarıda bırakıyordu?

Yazıtlar bu çapraz okumada değerlerini kaybetmez; tersine, neyi seçip neyi dışarıda bıraktıkları ancak böyle görünür hâle gelir.

Uzman Notu

Temel literatür

• Talat Tekin, Orhon Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk (Ankara: Türk Dil Kurumu, 1988; sonraki baskılar).
• Talat Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (Bloomington: Indiana University, 1968); Türkçesi Orhon Türkçesi Grameri (2000).
• Hüseyin Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları, 4 cilt (İstanbul, 1936–1941).
• Muharrem Ergin, Orhun Abideleri (İstanbul: Boğaziçi Yayınları, 1970).
• Vilhelm Thomsen, Inscriptions de l'Orkhon déchiffrées (Helsingfors, 1896).
• Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (Wiesbaden: Harrassowitz, 1992).
• Mustafa S. Kaçalin, «Orhon Yazıtları», TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 33.

Arşiv ve kaynak

Yazıtların kalıpları ilk kez Nikolay Yadrintsev'in 1889 seferinden sonra bilim dünyasına ulaştı. Özgün taşlar Moğolistan'da, Orhun vadisindeki Koşo Tsaydam'da korunuyor; alanda bir müze de bulunuyor. Göktürk harfli metnin transkripsiyonu ve çevirisi için Tekin'in baskısı ölçüt kabul edilir.

Açık sorular

• Yazıtlardaki erken dönem anlatısı (Bumin ve İstemi) hangi sözlü ya da yazılı geleneğe dayanıyor olabilir?
• Kül Tigin taşındaki Çince metin ile Türkçe metin, aynı ölümü ve aynı ilişkiyi hangi noktalarda farklı çerçeveliyor?
• Tonyukuk yazıtları ile Bilge Kağan yazıtı arasındaki vurgu farkları, kağanlık içindeki güç ilişkileri hakkında ne söylüyor?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Kül Tigin yazıtı hangi yıl dikildi? A) 552 B) 682 C) 732 D) 840
2. (Hedef 1) Yazıtların metnini taşa kim yazdı? A) Tonyukuk B) Yollug Tigin C) İlteriş Kağan D) Bumin Kağan
3. (Hedef 2) Yazıtlara göre Türk halkının ilini ve kağanını yitirmesinin nedenlerinden biri hangisidir? A) Kuraklık B) Beylerle halk arasındaki uyumsuzluk ve Çin'in kışkırtması C) Arap fetihleri D) Veba salgını
4. (Hedef 2) Bilge Kağan'ın «Ötüken» öğüdünün özü nedir? A) Çin'e yerleşmek B) Ötüken'de kalıp oradan ilişki kurmak C) Batıya göç etmek D) Kağanlığı dağıtmak
5. (Hedef 3) «Ey Türk, titre ve kendine dön!» cümlesi için en doğru ifade hangisidir? A) Yazıtta aynen geçer. B) Tonyukuk yazıtındadır. C) Özgün metindeki «ökün» fiilinin bir yorumudur; fiil «pişman ol» anlamına gelir. D) Çince yüzde geçer.

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Kül Tigin yazıtını bir tarih kaynağı olarak kullanacak bir araştırmacısın. Yazıtın hangi bilgilerine daha çok, hangilerine daha az güvenirsin? Gerekçeni bakış açısı ve çeviri kavramlarıyla açıkla.

Cevaplar

1. C — Kül Tigin 731'de öldü; anıt taşı 732'de dikildi.
2. B — Metinleri taşa Bilge Kağan'ın yeğeni Yollug Tigin yazdı.
3. B — Yazıt çöküşü beylerle halk arasındaki uyumsuzluğa ve Çin'in hile ve kışkırtmalarına bağlar.
4. B — Öğüt, Çin sınırına yakın ovalara inmeden Ötüken'de kalmak ve ilişkiyi oradan yürütmektir.
5. C — Fiil «ökün»dür; «kendine dön» ve «titre» sonraki çevirmen ve yorumcuların tercihleridir.

Bu soruda aranan: yazıtın yakın dönem seferleri ve yöneticilerin kendini nasıl gördüğü için güçlü, erken dönem ve suçlama dili için dikkatli kullanılması gereken bir kaynak olduğunu söylemek; Çin kaynakları ve arkeolojiyle çapraz okuma önermek; ve en az bir sözcüğün çevirisinin anlamı nasıl değiştirdiğine örnek vermek. Yazıtı ya bütünüyle olgu ya bütünüyle propaganda sayan cevap eksiktir.

Sonraki bölüme köprü

Yazıtlar kimin konuştuğunu açıkça söylüyor: bir kağan, ölen kardeşi ve yaşlı bir danışman. Metni anlamak için bu üç kişinin kim olduğunu, birbirleriyle ve devletle ilişkilerini bilmek gerekiyor. Sıradaki bölüm Bilge Kağan'ı, Kül Tigin'i ve Tonyukuk'u yakından tanıtıyor.