Genetik ve dilbilim Türklerin kökeni hakkında ne söylüyor?

Öğrenme hedefleri

• Türk dillerinin bir dil ailesi olarak nasıl tanımlandığını, Ogur ve Ortak Türkçe kollarını ve Altay hipotezi üzerindeki tartışmayı açıklayabileceksin.
• Eski mezarlardan ve bugünkü topluluklardan okunan genomların Türkçe konuşan halkların oluşumu hakkında gösterdiklerini, sınırlarıyla birlikte değerlendirebileceksin.
• Bir topluluğun dilinin, atalarının ve kendini tanımlama biçiminin neden birbirinden ayrışabildiğini, Hunların dili tartışması ve Anadolu örneği üzerinden tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir çan sesindeki iki dize

328 yılında, kuzey Çin'de iki rakip hükümdar Luoyang kenti için karşı karşıya geldi. Çin kaynaklarına göre, hükümdarlardan biri olan Shi Le, sarayındaki Orta Asya kökenli Budist keşiş Fotudeng'e danıştı. Keşiş, bir tapınak kulesindeki çanların sesinde iki dize duyduğunu söyledi ve bunları Shi Le'nin kendi halkının, Jielerin dilinde aktardı. Çin tarihçileri bu iki dizeyi Çince harflerle, sesleriyle kaydetti. Bugün bu iki dize, Hun dönemi bozkır halklarının konuştuğu dilden elimizde kalan en uzun cümlelerden biri sayılır. Ama hangi dilde olduğu konusunda dil bilimciler hâlâ anlaşamıyor: bazıları onu eski bir Türkçe olarak okuyor, bazıları ise bugün Sibirya'da neredeyse kaybolmuş başka bir dil ailesine bağlıyor. Bu ders, dil biliminin ve genetiğin Türklerin kökeni hakkında ne söylediğini ve bu iki bilimin neden her zaman aynı cevabı vermediğini soruyor.

Bağlam — bir dil ailesi

Bugün Türkiye'den Sibirya'ya, Balkanlar'dan Çin'in batısına kadar uzanan geniş bir alanda, Türkçe, Azerbaycan Türkçesi, Türkmence, Kazakça, Kırgızca, Özbekçe, Uygurca, Tatarca, Yakutça ve Çuvaşça gibi diller konuşuluyor. Dil bilimciler bu dilleri, ortak bir ata dilden, Ana Türkçeden türeyen tek bir dil ailesi olarak sınıflandırır.

Türk dilleri iki ana kola ayrılır. Ogur kolunda, bazı seslerde öbür Türk dillerinden düzenli olarak farklılaşan diller yer alır: Ortak Türkçede «z» ve «ş» sesi bulunan bazı sözcüklerde, bu kolda «r» ve «l» sesi görülür. Bu koldan bugün yaşayan tek dil, İdil boyunda konuşulan Çuvaşçadır. Tuna Bulgarlarının ve İdil Bulgarlarının dilleri de bu kola bağlanır. Öbür bütün Türk dilleri ise Ortak Türkçe denen geniş kolu oluşturur.

Dil bilimciler, Ana Türkçenin nerede ve ne zaman konuşulduğunu, sözcüklerin anlamlarından ve komşu dillerden alınan ödünç sözcüklerden yola çıkarak tahmin etmeye çalışır. Ana Türkçenin söz varlığında bozkır, at, sürü ve orman yaşamına ilişkin pek çok sözcük vardır. Eski Türkçede, İrani dillerden, Toharcadan ve Çinceden alınmış sözcükler bulunur; örneğin «kent» sözcüğü Soğdcadan geçmiştir. Bu ipuçları, birçok dil bilimciye göre, Ana Türkçenin Moğolistan, Güney Sibirya ve çevresinde, bu dillerin konuşulduğu topluluklarla temas içinde yaşayan topluluklar arasında konuşulduğunu düşündürür.

Gelişme — Altay tartışması

Ondokuzuncu ve yirminci yüzyıllarda bazı dil bilimciler, Türk dillerinin Moğol ve Tunguz dilleriyle, hatta Korece ve Japonca ile birlikte daha büyük bir aileye, «Altay dilleri» ailesine ait olduğunu öne sürdü. Bu dillerin dil bilgisi yapıları gerçekten birbirine benziyordu: hepsi eklemeli dillerdi, ünlü uyumu gösteriyordu ve fiil cümlenin sonunda yer alıyordu.

Ama bu görüşe güçlü itirazlar geldi. İngiliz dil bilimci Gerard Clauson, 1956'da, Türk ve Moğol dilleri arasındaki ortak sözcüklerin büyük bölümünün, ortak bir atadan değil, iki dilin yüzyıllar boyunca birbirinden aldığı ödünç sözcüklerden kaynaklandığını savundu. Dil bilgisi benzerliklerinin de, uzun süre yan yana yaşayan dillerin birbirini etkilemesiyle açıklanabileceğini öne sürdü. Alexander Vovin gibi sonraki dil bilimciler de, ortak ata dilin varlığını kanıtlayacak düzenli ses denkliklerinin yeterince gösterilemediğini savundu.

Dönüş noktası — kemiklerdeki tarih

Son yirmi yılda, eski kemiklerden genetik malzeme çıkarıp okumayı sağlayan yöntemler, bozkır tarihine yeni bir kanıt türü kattı. Moğolistan'daki Hun mezarlarından, Göktürk ve Uygur dönemi mezarlarından ve bozkırın başka bölgelerinden alınan yüzlerce örnek incelendi.

Bu araştırmalar şaşırtıcı bir tablo ortaya koydu. 2020'de Choongwon Jeong ve arkadaşlarının yayımladığı geniş çaplı bir çalışma, Moğolistan'daki Hun dönemi toplulukların genetik bakımdan son derece çeşitli olduğunu gösterdi: bazı bireyler daha çok Doğu Asya kökenli, bazıları daha çok batı bozkırının İskit dönemi topluluklarına yakın atalara sahipti, pek çoğu ise ikisinin karışımıydı. Aynı karışım, sonraki Göktürk ve Uygur dönemlerinde de sürdü.

Bu sonuç, bozkır imparatorluklarının tek bir soydan değil, farklı kökenlerden gelen toplulukların bir araya gelmesiyle oluştuğunu gösteriyor. Bir imparatorluğun adı ve dili, onu oluşturan bütün insanların aynı soydan geldiği anlamına gelmiyordu.

Cevap — dil, gen ve kimlik

Dil bilimi ve genetik, Türklerin kökeni sorusuna farklı yönlerden ışık tutar. Dil bilimi, Türk dillerinin bir ata dilden türeyen bir aile olduğunu ve bu ata dilin büyük olasılıkla Moğolistan ve Güney Sibirya çevresinde konuşulduğunu gösterir. Genetik ise bozkır imparatorluklarının ve bugünkü Türkçe konuşan toplulukların farklı kökenlerden gelen insanların karışımıyla oluştuğunu ortaya koyar. Bu iki sonuç birbiriyle çelişmez: bir dil, onu ilk konuşan topluluktan başka topluluklara da geçebilir. Türk dilleri, tarih boyunca pek çok farklı kökenden gelen insan tarafından benimsendi. Bu yüzden «Türk» kimliği, bir genetik soy değil, ortak bir dilin, kültürün ve tarihin kimliğidir.

Bugünle bağ — Anadolu'da dil ve gen

Türkiye, dil ile gen arasındaki ayrımın en açık örneklerinden biridir. Türkçe, Anadolu'ya on birinci yüzyıldan itibaren, Orta Asya'dan gelen Türkçe konuşan toplulukların göçüyle yayıldı. Ama genetik araştırmalar, bugün Türkiye'de yaşayanların genetik bakımdan büyük ölçüde Anadolu'nun, Kafkasya'nın ve Balkanlar'ın daha eski topluluklarına yakın olduğunu, Orta Asya kökenli bileşenin ise küçük ama belirgin bir pay oluşturduğunu gösteriyor. Bu, Anadolu'da yaşayan pek çok topluluğun, yüzyıllar içinde Türkçeyi benimsediğini düşündürür. Yani bugün Türkiye'de konuşulan Türkçe, hem bozkırdan gelen bir dilin hem de onu benimseyen Anadolu insanlarının ortak mirasıdır.

Birincil kaynak

Ban Gu'nun Han Hanedanı Tarihi'nden ve Fang Xuanling'in yönetiminde derlenen Jin Hanedanı Tarihi'nden, Hun dönemi bozkır dillerinden kalan sözcükleri ve dizeleri kaydeden iki parça:

單于姓攣鞮氏，其國稱之曰「撐犁孤塗單于」。匈奴謂天為「撐犁」，謂子為「孤塗」，單于者，廣大之貌也，言其象天單于然也。

澄曰：「相輪鈴音云：『秀支替戾岡，僕穀劬禿當。』此羯語也，秀支，軍也。替戾岡，出也。僕谷，劉曜胡位也。劬禿當，捉也。此言軍出捉得曜也。」

Türkçesi: Hun hükümdarının soyadı Luandi'dir; halkı ona «chengli gutu chanyu» der. Hunlar göğe «chengli», oğula «gutu» der; «chanyu» ise büyüklüğün, genişliğin görünüşüdür; yani onun göğe benzeyen büyük bir hükümdar olduğunu anlatır.

Fotudeng dedi ki: «Kulenin tepesindeki çanların sesi şöyle diyor: ‹Siuzhi tilikang, pugu qutudang.› Bu, Jie dilidir. ‹Siuzhi› ordu demektir; ‹tilikang› çıkmak demektir; ‹pugu›, Liu Yao'nun bozkır dilindeki unvanıdır; ‹qutudang› yakalamak demektir. Bu söz, ordunun çıkıp Liu Yao'yu yakalayacağını anlatır.»

Kaynak: Ban Gu, Han shu, 94. kitap; Fang Xuanling ve diğerleri, Jin shu, 95. kitap, «Fotudeng» biyografisi; iki metnin Çince aslı da Vikikaynak'tan alındı. Çince harflerin okunuşları bugünkü Çinceye göre yaklaşıktır. Türkçesi, Çincesinden bizim.

1. Bu iki metinde bozkır dillerinden kalan sözcükler, Çince harflerle, seslerine göre yazılmış. Bu yazım biçimi, sözcüklerin özgün sesini bulmayı neden zorlaştırır?
2. «Chengli» ile Eski Türkçe «tengri» arasındaki benzerlik, Hunların Türkçe konuştuğunu kanıtlar mı? Bir sözcüğün tek başına neden yeterli olmadığını açıkla.
3. Jie dizesinin hem Türkçe hem de başka bir dil ailesiyle okunmaya çalışılması, bozkır imparatorluklarının dil yapısı hakkında ne düşündürüyor?

Tarihçiler Tartışıyor

• Gerard Clauson (1956) — «The Case Against the Altaic Theory» adlı makalesinde, Türk, Moğol ve Tunguz dilleri arasındaki ortak sözcüklerin büyük bölümünün ortak bir atadan değil, ödünç almadan kaynaklandığını savundu ve Altay hipotezine karşı en etkili itirazlardan birini ortaya koydu.
• Alexander Vovin, Edward Vajda ve Étienne de la Vaissière (2016) — Jie dizesini yeniden inceleyerek, onun Türkçeyle değil, bugün Sibirya'da Ketçe ile temsil edilen Yenisey dil ailesiyle daha iyi açıklanabileceğini savundular; bu, Hun dönemi bozkır konfederasyonlarında Türkçe dışında dillerin de önemli bir yer tuttuğunu düşündürür.
• Martine Robbeets ve arkadaşları (2021) — Dil, arkeoloji ve genetik verilerini birlikte kullanarak, Türk, Moğol, Tunguz dillerinin yanı sıra Korece ve Japoncanın da yaklaşık dokuz bin yıl önce Batı Liao ırmağı çevresinde darı yetiştiren tarımcı toplulukların diline uzandığını öne sürdüler; bu görüş pek çok dil bilimci tarafından eleştirildi.
• Choongwon Jeong ve arkadaşları (2020) — Moğolistan'daki altı bin yıllık genetik tarihi inceleyerek, Hun, Göktürk ve Uygur dönemi toplulukların genetik bakımdan son derece çeşitli olduğunu ve bozkır imparatorluklarının farklı kökenlerden gelen toplulukları bir araya getirdiğini gösterdiler.

Bu tartışma, Türklerin kökeni sorusunun farklı disiplinlerde nasıl ele alındığını gösteriyor. Clauson ve Vovin ile arkadaşları, dil benzerliklerini ve kanıtları dikkatle sınayarak, kolay kurulan soy ilişkilerine karşı temkinli bir tutum alır. Robbeets ve arkadaşları ise farklı disiplinleri birleştirerek çok eski ve geniş bir köken anlatısı önerir. Jeong ve arkadaşlarının genetik çalışması, bozkır imparatorluklarının çok kökenli yapısını gösterir. Bu görüşler, dil ailelerinin ve toplulukların kökenini aramanın, tek bir yöntemle değil, farklı kanıtların dikkatle bir araya getirilmesiyle mümkün olduğunu hatırlatır.

Derine İn

Dil değişiminin tarihte pek çok örneği vardır ve Türk dilleri bu süreçte hem kazanan hem de kaybeden taraf oldu. Yedinci yüzyılda Balkanlar'a gelen Bulgarlar, Ogur kolundan bir Türk dili konuşuyordu. Ama birkaç yüzyıl içinde egemen oldukları Slav nüfusun dilini benimsedi; bugünkü Bulgarca bir Slav dilidir. Buna karşılık İdil Bulgarlarının dili, bugünkü Çuvaşçaya dönüşerek yaşadı. Macarca ise Ural dil ailesinden bir dildir; ama içinde, Macarların bozkırda Ogur Türkçesi konuşan topluluklarla temasından kalma yüzlerce Türkçe ödünç sözcük bulunur.

Eski Türkçenin en eski yazılı belgeleri, sekizinci yüzyılın Orhun yazıtlarıdır. Bu yazıtlardan önceki dönemlerde Türkçenin nasıl bir dil olduğunu, ancak Çin kaynaklarında Çince harflerle kaydedilmiş tek tük sözcüklerden ve sonraki dillerin karşılaştırılmasından öğrenebiliyoruz. Bu yüzden Hun ve hatta erken Göktürk dönemlerine ait dil kanıtları, her zaman yoruma açıktır. Çince harfler, kaydedildikleri dönemde bugünkünden farklı okunuyordu; dil bilimciler, bir bozkır sözcüğünün özgün sesine ulaşmak için önce o dönemin Çincesinin nasıl telaffuz edildiğini yeniden kurmak zorundadır.

Hunların dili üzerine tartışma, bu yorum güçlüğünün en iyi örneğidir. Bazı dil bilimciler Hun sözcüklerinin Türkçeyle açıklanabileceğini savunur; bazıları Moğolca, bazıları ise Yenisey dilleriyle bağlantı kurar. Birçok araştırmacı ise Hun imparatorluğunun, birden çok dilin yan yana konuşulduğu bir konfederasyon olduğunu ve egemen kesimin dilinin bile zaman içinde değişmiş olabileceğini düşünür.

Antik DNA araştırmalarının da sınırları vardır. Bir genom, bir insanın atalarının hangi topluluklardan geldiğini gösterebilir, ama onun hangi dili konuştuğunu, kendini nasıl tanımladığını ya da hangi devlete bağlı olduğunu gösteremez. Ayrıca örneklerin çoğu mezarlardan gelir; mezarlarda en çok seçkinler bulunduğu için, sonuçlar bütün nüfusu temsil etmeyebilir. Bu yüzden genetik sonuçları tarihsel sorulara bağlarken, dil bilimi, arkeoloji ve yazılı kaynaklarla birlikte değerlendirmek gerekir.

Genetik araştırmaların sonuçları, kamuoyunda sık sık yanlış anlaşılır. Bir araştırmanın belirli bir topluluktaki Doğu Asya kökenli bileşen oranını vermesi, o topluluğun «ne kadar Türk» olduğunu ölçtüğü biçiminde yorumlanabilir. Oysa bu bileşen yalnızca atalardan gelen genetik malzemenin bir bölümünü anlatır; kültürü, dili ya da kimliği ölçmez. Bilim insanları, genetik bulguların kimlik tartışmalarında bu şekilde kullanılmasına karşı sık sık uyarıda bulunur.

Peter Golden gibi tarihçiler, Türk halklarının oluşumunu tek bir kökenden yayılma olarak değil, farklı toplulukların sürekli olarak birleşip ayrıldığı, adların, dillerin ve kimliklerin el değiştirdiği uzun bir süreç olarak tanımlar. Bu görüşe göre «Türk» adı, önce bir hükümdar soyunun ve ona bağlı bir siyasi birliğin adıydı; yüzyıllar içinde bu siyasi çatının altına giren ve onun dilini benimseyen pek çok topluluğun ortak adı oldu. Bu kursun ilk dersinde sorduğumuz «Türk adı nereden geliyor?» sorusu, burada dil ve gen tartışmasıyla birleşiyor.

Uzman Notu

Temel literatür

• Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (Wiesbaden: Harrassowitz, 1992).
• Lars Johanson ve Éva Á. Csató (ed.), The Turkic Languages (Londra: Routledge, 1998).
• Alexander Vovin, «The End of the Altaic Controversy», Central Asiatic Journal 49/1 (2005).
• Alexander Vovin, Edward Vajda ve Étienne de la Vaissière, «Who were the Kjet (羯) and what language did they speak?», Journal Asiatique* 304/1 (2016).
• Choongwon Jeong ve diğerleri, «A Dynamic 6,000-Year Genetic History of Eurasia's Eastern Steppe», Cell 183/4 (2020).
• Martine Robbeets ve diğerleri, «Triangulation supports agricultural spread of the Transeurasian languages», Nature 599 (2021).

Arşiv ve kaynak

Türklerin kökeni üzerine dil ve gen kanıtları arasında Çin kroniklerinde kaydedilmiş bozkır sözcükleri, Orhun ve Yenisey yazıtları, Kaşgarlı Mahmud'un sözlüğü gibi Orta Çağ dil kaynakları, bugünkü Türk dillerinin karşılaştırmalı incelemeleri, eski mezarlardan elde edilen genomlar ve bugünkü toplulukların genetik verileri vardır. Han shu ve Jin shu'nun Çince metinleri Vikikaynak'ta, genetik araştırmaların çoğu ise açık erişimli bilimsel dergilerde okunabilir.

Açık sorular

• Ana Türkçe tam olarak nerede ve ne zaman konuşuldu?
• Hunların egemen kesimi hangi dili konuşuyordu?
• Türk, Moğol ve Tunguz dilleri arasındaki benzerlikler ortak bir atadan mı, yoksa uzun bir temastan mı kaynaklanıyor?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Türk dil ailesinin Ogur kolundan bugün yaşayan tek dil hangisidir? A) Yakutça B) Kazakça C) Uygurca D) Çuvaşça
2. (Hedef 1) Gerard Clauson'a göre Türk ve Moğol dilleri arasındaki ortak sözcüklerin büyük bölümü neden kaynaklanıyordu? A) Ödünç almadan B) Ortak bir ata dilden C) Çinceden D) Rastlantıdan
3. (Hedef 2) Jeong ve arkadaşlarının 2020 çalışmasına göre Moğolistan'daki Hun dönemi topluluklar genetik bakımdan nasıldı? A) Tümüyle Doğu Asya kökenli B) Tümüyle batı bozkırı kökenli C) Son derece çeşitli ve karışık D) Bugünkü Anadolu nüfusuyla aynı
4. (Hedef 3) Han tarihçisinin kaydettiğine göre Hunlar göğe ne diyordu? A) Gutu B) Chengli C) Chanyu D) Siuzhi
5. (Hedef 3) Vovin, Vajda ve de la Vaissière'e göre Jie dizesi hangi dil ailesiyle daha iyi açıklanabilir? A) Türk dilleriyle B) Moğol dilleriyle C) Yenisey dilleriyle D) İrani dillerle

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Bir topluluğun konuştuğu dil, atalarının kökeni ve kendine verdiği ad neden birbirinden ayrı yollar izleyebilir? Cevabında Han tarihçisinin kaydettiği Hun sözcüklerini, Jie dizesi tartışmasını, Yunusbayev ve arkadaşlarının bulgularını ve Anadolu örneğini kullan.

Cevaplar

1. D — Çuvaşça.
2. A — Ödünç almadan.
3. C — Son derece çeşitli ve karışık.
4. B — Chengli.
5. C — Yenisey dilleriyle.

Kapsamlı bir cevap, «chengli» sözcüğünün Eski Türkçe «tengri» ile benzerliğinin Hunlarla sonraki Türkler arasında bir dil bağını düşündürdüğünü, ama tek bir sözcüğün bir dilin ailesini kanıtlamaya yetmediğini; Jie dizesinin hem Türkçe hem de Yenisey dilleriyle okunmaya çalışılmasının, bozkır konfederasyonlarının çok dilli olabileceğini gösterdiğini açıklar. Yunusbayev ve arkadaşlarının bulgularını, Türkçe konuşan toplulukların genetik bakımdan çoğu zaman komşularına benzediğini, ama ortak bir Doğu Asya kökenli bileşen taşıdığını gösteren ve dilin yayılmasının büyük göçlerden çok karışma ve dil benimseme yoluyla gerçekleştiğini düşündüren bir kanıt olarak kullanır. Anadolu örneğini, Türkçenin yüzyıllar içinde Anadolu'nun eski toplulukları tarafından benimsenmesinin ve böylece dil ile genin birbirinden ayrışmasının en açık örneklerinden biri olarak değerlendirir. Güçlü bir cevap, Türk kimliğinin bir genetik soy değil, ortak bir dilin, kültürün ve tarihin kimliği olduğunu vurgular.

Serinin sonu

«Türklerin Kökeni ve Bozkır Dünyası» kursunun son durağına geldik. Yolculuk, «Türk» adının nereden geldiği sorusuyla başladı. Ardından Avrasya bozkırının coğrafyasını, atın evcilleştirilmesinin dünyayı nasıl değiştirdiğini, Altay'ın buz tutmuş kurganlarını ve Pazırık halısını, Yunanların ve Perslerin İskit ve Saka dediği atlı halkları inceledik. Göçebe ekonominin sürüye ve yerleşik komşularla alışverişe dayanan işleyişini, kut, töre ve kurultay kavramlarıyla bozkır devlet anlayışını, Tengri inancını ve kamları, onlu sisteme dayanan bozkır ordusunu gördük. Son derste de dil biliminin ve genetiğin, bu bozkır dünyasının çok kökenli, çok dilli ve sürekli değişen bir dünya olduğunu doğruladığını gördük. Her derste, bozkır halkları hakkında bildiklerimizin büyük bölümünün komşularının, Çinli, Yunan, Pers, Bizans ve Arap yazarların gözünden geldiğini ve bu kaynakları dikkatle okumak gerektiğini hatırladık. Bu kursta Hunların adı pek çok derste geçti: Sima Qian'ın kayıtlarında, onlu sistemde, «chengli» sözcüğünde. Okurun açacağı bir sonraki bölüm, Hunları bu kez kendi kursunun merkezine alıyor. «Hunlar» kursunun ilk dersi, MÖ üçüncü yüzyılın sonunda bozkırın dağınık boylarını tek bir yönetim altında toplayan Asya Hunlarının nasıl bir imparatorluk kurduğunu, bu imparatorluğun merkezden vaha kentlerine uzanan katmanlı yapısını ve Çin ile bozkır arasındaki güç dengesinin bu imparatorlukla nasıl değiştiğini soruyor.