Kurganlar ve Pazırık halısı

Öğrenme hedefleri

• Kurganların ne olduğunu, nasıl yapıldığını ve Altay'daki Pazırık mezarlarının içindekilerin neden binlerce yıl bozulmadan kaldığını açıklayabileceksin.
• Pazırık halısını ve öbür buluntuları kullanarak, yazı bırakmamış bozkır topluluklarının sanatı, ticareti ve inançları hakkında nelerin bilinebileceğini değerlendirebileceksin.
• Herodotos'un bir anlatısını arkeolojik bulgularla karşılaştırarak, yazılı kaynakla maddi kanıtın birbirini nasıl doğrulayıp nasıl sınırlayabildiğini tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — buzun içindeki halı

1949 yazında, Altay Dağları'nın yüksek bir vadisinde, Sovyet arkeolog Sergey Rudenko ve ekibi, taşlarla örtülü büyük bir mezar höyüğünün içinde çalışıyordu. Mezar odası, toprağın altında, kalın bir buz tabakasının içindeydi. Ekip, buzu sıcak suyla yavaş yavaş eriterek içeri ilerledi. Buzun içinden, renkleri hâlâ seçilebilen, yaklaşık iki metreye iki metre boyutlarında, düğümlü bir yün halı çıktı. Halı, yaklaşık iki bin dört yüz yıl önce bu mezara konmuştu. Düğümle dokunmuş halılar arasında günümüze ulaşan en yaşlı örnek olan bu halı, bugün St. Petersburg'daki Ermitaj Müzesi'nde sergileniyor. Bu ders, bozkırın toprak yığınlarıyla örtülü mezarlarını, kurganları ve bu mezarlardan çıkan buluntuların yazısız halkların hayatı hakkında neler anlattığını soruyor.

Bağlam — bozkırın tepeleri

Bozkırda yolculuk eden biri, düz ovanın ortasında, yer yer yükselen yuvarlak tepelerle karşılaşır. Bu tepelerin çoğu doğal değildir: insanların ölülerinin üzerine yığdığı toprak ve taşlardan oluşur. Karadeniz'in kuzeyinden Moğolistan'a kadar uzanan bozkır kuşağında, binlerce, belki de on binlerce böyle mezar höyüğü bulunur.

Kurgan geleneği, bozkırda binlerce yıl sürdü. En eski kurganlar, Tunç Çağı'nın başlarına kadar uzanır. Ama en görkemli kurganlar, MÖ birinci binyılda, atlı okçuların bozkırda güç kazandığı dönemde yapıldı. Tuva'daki Arjan'da, MÖ dokuzuncu ve yedinci yüzyıllar arasına tarihlenen büyük kurganlar, bu geleneğin erken ve görkemli örnekleridir. 2000'lerin başında Konstantin Çugunov ve Hermann Parzinger'in yönettiği kazıda, Arjan'daki bir kurganda binlerce altın eşyayla birlikte gömülmüş bir adam ve bir kadın bulundu.

Gelişme — buzun koruduğu dünya

Altay Dağları'ndaki Pazırık vadisinde, Rudenko 1929'da ilk kurganı, 1947–1949 yıllarında ise dört kurganı daha kazdı. Bu mezarlar, MÖ dördüncü ve üçüncü yüzyıllara tarihlenir. Pazırık'ı eşsiz kılan, içindeki buluntuların korunma biçimiydi.

Kurganların üzerine yığılan taşlar, yazın güneşin toprağı ısıtmasını engelliyordu. Mezar odalarına sızan su donarak bir buz merceği oluşturdu ve bu buz, binlerce yıl boyunca hiç erimedi. Normalde toprağın içinde çürüyüp kaybolan ahşap, keçe, deri, kumaş, hatta insan ve at bedenleri, buzun içinde korundu. Ama bu suyun mezara girmesinin bir nedeni de, mezarların eski çağlarda soyulmuş olmasıydı. Soyguncuların açtığı tüneller, suyun içeri sızmasını kolaylaştırdı. Böylece soyguncuların altını ve değerli metalleri götürdüğü mezarlarda, onların değer vermediği keçeler, halılar ve ahşap eşyalar, buz sayesinde günümüze ulaştı.

Pazırık mezarlarından, atlarıyla birlikte gömülmüş insanlar, renkli keçe duvar örtüleri, keçeden yapılmış kuğu figürleri, ahşap ve deri koşum takımları, Çin ipeği parçaları, bir araba ve dövmeli insan bedenleri çıktı. Bu buluntular, Pazırık topluluğunun Çin'den İran'a uzanan geniş bir ticaret ağının parçası olduğunu gösteriyordu.

Dönüş noktası — halı kimin elinden çıktı?

Pazırık halısı, beşinci kurganın mezar odasında bulundu. Halının ortasında, yıldız benzeri motiflerle bezeli kareler yer alır. Çevresindeki kuşaklardan birinde otlayan geyikler, ötekinde atlı ve atın yanında yaya yürüyen adamlar sıralanır. Halının dokunuşu çok sıktır: santimetrekarede otuzu aşkın düğüm bulunur. Bu, halıyı dokuyan kişinin ya da kişilerin aylarca, belki de daha uzun bir süre çalıştığını gösterir.

Halının nerede ve kim tarafından dokunduğu, uzun bir tartışmanın konusu oldu. Rudenko, halının motiflerinde Ahameniş Pers sanatının izlerini gördü ve halının Yakın Doğu'da dokunup ticaret ya da hediye yoluyla Altay'a ulaşmış olabileceğini düşündü. Başka araştırmacılar, halıyı Ermeni, Orta Asya ya da yerel Altay dokumacılığına bağladı. Halıdaki atlıların giysileri ve at koşumları, Pers saraylarının kabartmalarıyla benzerlikler taşır; ama bu, halının nerede dokunduğunu tek başına kanıtlamaz.

Cevap — yazısız bir arşiv

Kurganlar, yazı bırakmamış bozkır halklarının en zengin arşividir. Pazırık mezarları, bu halkların, Çin'den İran'a uzanan bir ticaret ağının parçası olduğunu, ince bir sanat geleneğine sahip olduğunu ve ölülerini, öbür dünyada da kullanacaklarına inandıkları atları, eşyaları ve giysileriyle birlikte gömdüğünü gösteriyor. Ama kurganlar, bütün soruları yanıtlamaz: bu insanların hangi dili konuştuğu, kendilerine ne ad verdiği ve inançlarının ayrıntıları, büyük ölçüde bilinmez. Arkeologlar, bu boşluğu doldurmak için Herodotos gibi yerleşik yazarların anlatılarına başvurur; ama bu anlatılar, bozkırın başka bir köşesindeki başka toplulukları ve yabancı bir gözle anlatır.

Bugünle bağ — Anadolu tezgâhındaki düğüm

Pazırık halısında kullanılan simetrik düğüm, bugün Anadolu'da dokunan halıların büyük bölümünde kullanılan düğümle aynıdır. Manisa'nın Gördes ilçesinin adını taşıyan bu düğüm, Uşak'tan Kayseri'ye kadar Anadolu'nun pek çok halı merkezinde, kuşaktan kuşağa aktarılan bir el bilgisi olarak yaşıyor. Ama halı terminolojisindeki «Türk düğümü» adı, Pazırık halısını kimin dokuduğu sorusunu yanıtlamaz: aynı düğüm, farklı dönemlerde farklı halklar tarafından kullanıldı. Bu benzerlik, bir el sanatının binlerce yıl boyunca ve binlerce kilometre öteye nasıl taşınabildiğini, ama aynı zamanda bir adın tarihî bir kanıt yerine geçemeyeceğini de hatırlatıyor.

Birincil kaynak

Herodotos'un Tarih adlı eserinin dördüncü kitabından, İskitlerin bir cenazeden sonra yaptıkları arınma törenini anlatan iki parça:

θάψαντες δὲ οἱ Σκύθαι καθαίρονται τρόπῳ τοιῷδε. σμησάμενοι τὰς κεφαλὰς καὶ ἐκπλυνάμενοι ποιεῦσι περὶ τὸ σῶμα τάδε· ἐπεὰν ξύλα στήσωσι τρία ἐς ἄλληλα κεκλιμένα, περὶ ταῦτα πίλους εἰρινέους περιτείνουσι, συμφράξαντες δὲ ὡς μάλιστα λίθους ἐκ πυρὸς διαφανέας ἐσβάλλουσι ἐς σκάφην κειμένην ἐν μέσῳ τῶν ξύλων τε καὶ τῶν πίλων. … Ταύτης ὦν οἱ Σκύθαι τῆς καννάβιος τὸ σπέρμα ἐπεὰν λάβωσι, ὑποδύνουσι ὑπὸ τοὺς πίλους, καὶ ἔπειτα ἐπιβάλλουσι τὸ σπέρμα ἐπὶ τοὺς διαφανέας λίθους τῷ πυρί· τὸ δὲ θυμιᾶται ἐπιβαλλόμενον καὶ ἀτμίδα παρέχεται τοσαύτην ὥστε Ἑλληνικὴ οὐδεμία ἄν μιν πυρίη ἀποκρατήσειε. οἱ δὲ Σκύθαι ἀγάμενοι τῇ πυρίῃ ὠρύονται.

Türkçesi: Ölüyü gömdükten sonra İskitler şu yolla arınırlar. Başlarını sabunlayıp yıkadıktan sonra bedenleri için şunu yaparlar: birbirine doğru eğik üç sopa dikerler, çevresine yün keçeler gererler, keçeleri olabildiğince sıkı kapattıktan sonra, ateşte kızdırılmış taşları, sopalarla keçelerin ortasında duran bir teknenin içine atarlar… İskitler bu kenevirin tohumunu alıp keçelerin altına girerler, sonra tohumu kızgın taşların üzerine atarlar. Tohum atılınca tüter ve öyle bir buhar çıkarır ki, hiçbir Yunan buhar banyosu onu geçemez. İskitler bu buhar banyosundan hoşlanarak sevinçle bağırırlar.

Kaynak: Tarih (Historiai), Herodotos, IV. kitap, 73.2 ve 75.1–2; Yunanca metin Vikikaynak'tan. Türkçesi, Yunancasından bizim.

1. Herodotos bu töreni hangi karşılaştırmayla anlatıyor? Yunan okuruna tanıdık gelen bir şeye benzetmesi, anlatıyı nasıl biçimlendiriyor olabilir?
2. Rudenko'nun Pazırık'ta bulduğu çadır iskeleti, tunç kap ve kenevir tohumları, bu metinle nasıl karşılaştırılabilir? Bu benzerlik neyi kanıtlar, neyi kanıtlamaz?
3. Herodotos, Karadeniz'in kuzeyindeki İskitleri anlatıyor; Pazırık ise binlerce kilometre doğuda, Altay'da. Bu mesafe, iki kanıtı birbirine bağlarken neden dikkatli olmamızı gerektirir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Sergey Rudenko (1953) — Pazırık halısının motiflerinde Ahameniş sanatının izlerini görerek, halının büyük olasılıkla Pers dünyasında ya da onun etkisindeki bir bölgede dokunduğunu ve Altay'a ticaret ya da hediye yoluyla ulaştığını öne sürdü.
• Ulrich Schürmann (1982) — Halının dokuma tekniğini ve motiflerini inceleyerek, onun Ermeni dokumacılığının erken bir ürünü olduğunu savundu; bu görüş, halı tarihçileri arasında tartışmalı olarak kaldı.
• Marija Gimbutas (1956) — Karadeniz'in kuzeyindeki kurgan kültürlerini, Hint-Avrupa dillerini konuşan toplulukların yayılmasıyla ilişkilendirdi; «kurgan hipotezi» adıyla bilinen bu görüş, kurganları bir dil ailesinin tarihine bağladı.
• Natalya Polosmak (2001) — 1993'te Ukok platosunda bulduğu, dövmeli bir kadının gömülü olduğu Pazırık kurganını yayımladı; bu buluntu, Pazırık topluluğunda kadınların toplumsal yeri ve bugünkü Altay halkının bu mezarlar üzerindeki hakları hakkında yeni tartışmalar başlattı.

Bu tartışma, maddi kanıtların kimlik sorularını yanıtlamakta ne kadar zorlandığını gösteriyor. Rudenko ve Schürmann, aynı halıya bakıp farklı dokuma merkezlerine ulaştı. Gimbutas'ın görüşü, mezar biçimlerini dillerle eşleştirdiği için eleştirildi, ama son yıllardaki antik DNA araştırmaları onu yeniden tartışmaya açtı. Polosmak'ın bulduğu kadının bedeni ise, Altay Cumhuriyeti'nde yaşayanların, atalarının mezarlarının bilim adına açılmasına itiraz etmesiyle, arkeolojinin kime ait olduğu sorusunu gündeme getirdi. Kadının kalıntıları, uzun tartışmalardan sonra 2010'ların başında Altay Cumhuriyeti'nin başkenti Gorno-Altaysk'taki müzeye taşındı. Dört görüşün ortak dersi, bir eşyanın biçiminden, tekniğinden ya da bir mezarın yapısından onu yapan insanların kimliğine giden yolun, her zaman bir yorum basamağından geçtiğidir.

Derine İn

Kurgan yapmak, büyük bir topluluk emeği gerektiriyordu. Bir mezar odasının kazılması, ağaç kütüklerinden bir oda kurulması, ölünün ve eşyalarının yerleştirilmesi, ardından üzerine tonlarca toprak ve taş yığılması, yüzlerce insanın haftalarca çalışmasını gerektirebiliyordu. Bu yüzden büyük kurganlar, yalnızca bir ölünün mezarı değil, aynı zamanda onu gömen topluluğun gücünün, zenginliğinin ve birliğinin bir gösterisiydi. Kurganın yüksekliği ve içindeki eşyaların zenginliği, ölünün toplum içindeki yerini yansıtıyordu.

Pazırık mezarlarında bulunan insan bedenlerinden bazılarının derisinde, hayvan üslubunda çizilmiş dövmeler korunmuştu. İkinci kurgandaki bir adamın kollarında, bacaklarında ve sırtında, geyikler, dağ keçileri ve hayalî yaratıklar işlenmişti. Polosmak'ın Ukok'ta bulduğu kadının omzunda da benzer bir hayvan dövmesi vardı. Bu dövmeler, bedeni süslemenin ötesinde, kimliği, toplumsal yeri ya da inançları anlatıyor olabilirdi; ama anlamları, yazılı bir açıklama olmadan, büyük ölçüde tahmin konusu olarak kalıyor.

Pazırık mezarlarındaki atlar da özenle gömülmüştü. Atların başlarına, kimi zaman boynuzlu geyik ya da dağ keçisi biçiminde, deri ve keçeden yapılmış maskeler takılmıştı. Atların eyer örtüleri, keçe aplikeler ve altın varakla süslenmişti. Bazı araştırmacılar, atlara takılan bu boynuzlu maskelerin, atı törensel olarak bir geyiğe dönüştürdüğünü, belki de ölünün öbür dünyaya yolculuğunda ona eşlik edecek bir varlığı simgelediğini öne sürdü.

Pazırık buluntuları, bozkırın uzak bölgelerle ne kadar sıkı bağlantılı olduğunu da gösterir. Beşinci kurganda bulunan ipek kumaş, Çin'den gelmişti. Bazı dokumalar ve motifler, Pers dünyasının izlerini taşıyordu. Bu bağlantılar, İpek Yolu adıyla bilinen ticaret ağlarının, sanılandan çok daha önce, bozkırın atlı toplulukları aracılığıyla işlemeye başladığını düşündürür.

Pazırık keçeleri de ayrı bir ustalık örneğiydi. Kalın keçe örtülerin üzerine, farklı renklere boyanmış keçe parçaları dikilerek, hayvanlar, bitkiler ve insan figürleri oluşturuluyordu. Bu aplike tekniği, bugün de Orta Asya'da ve Anadolu'da keçe yapımında yaşayan bir geleneğin çok eski bir örneğidir. Renklerin bitkisel ve hayvansal boyalarla elde edildiği düşünülüyor; binlerce yıl buz altında kalan bu renklerin hâlâ seçilebilmesi, boyama bilgisinin ne kadar gelişkin olduğunu gösteriyor.

Kurganlar, yüzyıllar boyunca define avcılarının da hedefi oldu. On sekizinci yüzyılda Rus Çarı Büyük Petro, Sibirya'daki kurganlardan çıkarılan altın eşyaları toplattı; bu eşyaların bir bölümü bugün Ermitaj'da, «Sibirya koleksiyonu» adıyla korunuyor. Ama bu eşyaların hangi kurgandan, hangi bağlamda çıkarıldığı bilinmediği için, onların bize anlatabilecekleri sınırlı kaldı. Arkeolojik bir buluntunun değeri, yalnızca kendisinde değil, bulunduğu yerde ve çevresindeki öbür buluntularla ilişkisinde yatar.

Bugün Altay'daki donmuş mezarlar, yeni bir tehditle karşı karşıya. İklimin ısınması, binlerce yıldır erimeyen buz merceklerini tehdit ediyor. Buz eridiğinde, içindeki keçe, ahşap ve deri birkaç yıl içinde çürüyebilir. Bu yüzden bazı arkeologlar, henüz kazılmamış donmuş mezarları belgelemek ve gerektiğinde kurtarmak için, uydu görüntüleri ve yer radarı kullanarak bölgeyi tarıyor. Binlerce yıl önce bir topluluğun özenle yaptığı mezarların geleceği, bugün bizim çağımızın iklimine bağlı.

Uzman Notu

Temel literatür

• Sergey I. Rudenko, Frozen Tombs of Siberia: The Pazyryk Burials of Iron Age Horsemen, çev. M. W. Thompson (Berkeley: University of California Press, 1970).
• Natalya V. Polosmak, Vsadniki Ukoka (Novosibirsk: Infolio-press, 2001).
• Ulrich Schürmann, The Pazyryk: Its Use and Origin (New York: Armenian Rugs Society, 1982).
• Joan Aruz ve diğerleri (ed.), The Golden Deer of Eurasia: Scythian and Sarmatian Treasures from the Russian Steppes (New York: Metropolitan Museum of Art, 2000).
• Konstantin V. Čugunov, Hermann Parzinger ve Anatoli Nagler, Der skythenzeitliche Fürstenkurgan Aržan 2 in Tuva (Mainz: Philipp von Zabern, 2010).
• St John Simpson ve Svetlana Pankova (ed.), Scythians: Warriors of Ancient Siberia (Londra: Thames & Hudson ve British Museum, 2017).

Arşiv ve kaynak

Kurganların kaynakları arasında Rus, Sovyet ve günümüz kazılarının raporları, Ermitaj Müzesi'ndeki Pazırık ve Sibirya koleksiyonları, ağaç halkası ve radyokarbon tarihlendirmeleri, antik DNA çalışmaları ve Herodotos ile İbn Fadlan gibi yazarların bozkır gömü törenleri hakkındaki anlatıları vardır. Herodotos'un Yunanca metni Vikikaynak'ta, Rudenko'nun İngilizce çevirisi büyük kütüphanelerde, İbn Fadlan'ın Türkçe çevirisi ise birkaç baskıyla okunabilir.

Açık sorular

• Pazırık halısı nerede ve kim tarafından dokundu?
• Pazırık topluluğu hangi dili konuşuyordu ve kendine ne ad veriyordu?
• Bir topluluğun atalarının mezarlarını açmak ve sergilemek, bilim ile o topluluğun haklarını nasıl dengelemelidir?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Pazırık mezarlarındaki organik malzemenin binlerce yıl korunmasının temel nedeni nedir? A) Mezarların çölde olması B) Mezar odalarına sızan suyun donarak kalıcı bir buz kütlesi oluşturması C) Ölülerin mumyalanması D) Mezarların hiç açılmamış olması
2. (Hedef 1) Pazırık halısı bugün nerede korunuyor? A) Ermitaj Müzesi'nde B) British Museum'da C) Topkapı Sarayı'nda D) Louvre'da
3. (Hedef 2) Pazırık'ta bulunan Çin ipeği ve Pers etkili motifler neyi gösteriyor? A) Pazırık topluluğunun Çin'den geldiğini B) Halının Çin'de dokunduğunu C) Pazırık topluluğunun geniş bir ticaret ağının parçası olduğunu D) Persler'in Altay'ı fethettiğini
4. (Hedef 2) Halı terminolojisinde «Türk düğümü» adı neyi kanıtlamaz? A) Düğümün simetrik olduğunu B) Bu düğümün Anadolu'da kullanıldığını C) Halının düğümlü olduğunu D) Pazırık halısını kimin dokuduğunu
5. (Hedef 3) Rudenko, Pazırık'ta bulunan çadır iskeleti ve kenevir tohumlarını neyle ilişkilendirdi? A) Herodotos'un İskitlerin arınma törenini anlatan bölümüyle B) İbn Fadlan'ın Oğuz cenazesi anlatısıyla C) Çin kroniklerindeki bir törenle D) Pers kabartmalarıyla

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Yazılı kaynaklar ile arkeolojik bulgular, bozkır halklarının gömü geleneklerini anlamamızda birbirini nasıl tamamlar ve nasıl sınırlar? Cevabında Herodotos'un anlatısını, Rudenko'nun Pazırık bulgularını ve İbn Fadlan'ın Oğuz cenazesi anlatısını kullan.

Cevaplar

1. B — Mezar odalarına sızan suyun donarak kalıcı bir buz kütlesi oluşturması.
2. A — Ermitaj Müzesi'nde.
3. C — Pazırık topluluğunun geniş bir ticaret ağının parçası olduğunu.
4. D — Pazırık halısını kimin dokuduğunu.
5. A — Herodotos'un İskitlerin arınma törenini anlatan bölümüyle.

Kapsamlı bir cevap, Herodotos'un keçe çadırda kızgın taşlara kenevir tohumu atılan törenine ilişkin anlatısının, Rudenko'nun Pazırık'ta bulduğu çadır iskeleti, tunç kap ve kenevir tohumlarıyla şaşırtıcı biçimde örtüştüğünü; ama Herodotos'un Karadeniz'in kuzeyindeki toplulukları, Pazırık'ın ise binlerce kilometre doğudaki bir topluluğu temsil ettiğini, bu yüzden benzerliğin iki topluluğun aynı olduğunu değil, benzer gelenekleri paylaştığını gösterdiğini açıklar. İbn Fadlan'ın anlatısını, ölünün atları ve eşyalarıyla birlikte toprak bir yığının altına gömülmesi geleneğinin bin yılı aşkın bir süre sonra, bozkırın batısında Türkçe konuşan bir toplulukta yaşadığının tanıklığı olarak kullanır; ama İbn Fadlan'ın da Herodotos gibi dışarıdan bakan bir yazar olduğunu ve her iki yazarın da gördüklerini kendi dünyalarının ölçüleriyle yorumladığını vurgular.

Sonraki bölüme köprü

Bu derste Herodotos'un anlattığı İskitlerle Altay'daki Pazırık topluluğunu dikkatle ayırdık; aralarında binlerce kilometre vardı. Ama Yunan yazarların «İskit», Pers yazıtlarının «Saka» dediği atlı halklar tam olarak kimdi? Bu adlar bir halkı mı, bir yaşam biçimini mi, yoksa yerleşik dünyanın bozkırdaki bütün atlılara verdiği genel bir etiketi mi anlatıyordu? Bir sonraki derste, Yunan ve Pers kaynaklarındaki İskit ve Saka adlarını, Pers kralının yazıtlarındaki Saka halklarını, bu toplulukların konuştuğu dil üzerine tartışmayı ve İskitlerin Türk tarihindeki yeri sorusunu inceleyeceğiz.