Viyana 1683'te düşseydi?

Öğrenme hedefleri

• 1683 Viyana Kuşatması'nın hedeflerini, akışını ve Kahlenberg yenilgisinin Osmanlı için doğrudan sonuçlarını açıklayabileceksin.
• Viyana'nın düşmesi durumunda neyin değişebileceğini, lojistik ve diplomatik koşullara dayanarak tartışabileceksin.
• Kuşatmanın sonraki yüzyıllarda nasıl bir «uygarlıklar çatışması» sembolüne dönüştüğünü ve bu anlatının belgelerle ilişkisini değerlendirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir eylül sabahı

Baştan söyleyelim: aşağıda anlatılan bir düşünce deneyi. 1683'te Viyana düşmedi; burada sorulan, düşseydi hangi sonuçların gerçekçi olacağı. Kuşatmanın kendisi belgelerle anlatılıyor, alternatif senaryo ise yalnızca tarihçilerin ortaya koyduğu koşullar ölçüsünde ileri gidiyor. Tarihçiler bu tür sorulara karşı-olgusal düşünce der ve onu dikkatle kullanır: amaç geleceği tahmin etmek değil, gerçekte olanın hangi koşullara bağlı olduğunu görmek. Soru, Avrupa tarihinin en çok efsaneleştirilmiş sabahlarından birine bakıyor.

12 Eylül 1683 sabahı, Viyana'nın kuzeybatısındaki Kahlenberg tepelerinden bir kurtarma ordusu şehre doğru indi. Şehir iki aydır Osmanlı kuşatması altındaydı; surlar birkaç yerden yıkılmış, savunmacıların sayısı hastalık ve çatışmalarla erimişti. Akşam olduğunda Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın ordusu dağılmış, Osmanlı ordugâhı kurtarıcıların eline geçmişti. Birkaç gün daha dayanamayacak gibi görünen bir şehir, son anda kurtarıldı ve Avrupa'nın dört bir yanında kilise çanları bu haber için çaldı. Peki kurtarma ordusu birkaç gün geç kalsaydı, Viyana düşseydi ne olurdu? Avrupa'nın haritası, dini, dili değişir miydi?

Bağlam — ikinci kez Viyana önünde

Osmanlı ordusu Viyana'yı ilk kez 1529'da, Kanuni Sultan Süleyman döneminde kuşatmış ve alamamıştı. Aradan geçen yüz elli yılda iki imparatorluk Macaristan üzerinde defalarca savaştı; ülkenin orta kısmı, başkent Budin dahil, 1541'den beri Osmanlı yönetimindeydi. Kuzey ve batı Macaristan ise Habsburgların elindeydi ve iki imparatorluğun sınırı, bugünkü Macaristan'ın ortasından geçiyordu.

1680'lerin başında fırsat kapısı açılmış gibi görünüyordu. Habsburg yönetimine karşı ayaklanan Macar soylusu İmre Thököly, Osmanlı'dan destek almış ve Osmanlı'ya bağlı bir kral olarak tanınmıştı. Batıda ise Fransa Kralı XIV. Louis, Habsburg İmparatoru I. Leopold'ün başlıca rakibiydi ve Viyana'ya yardım etmeye niyeti yoktu. Sadrazam Kara Mustafa Paşa, IV. Mehmed'in onayıyla, 1683 baharında büyük bir orduyla Edirne'den yola çıktı.

Ordu kalabalıktı ama bu kalabalığın ne kadarının savaşan asker olduğu belli değil. Yeniçeriler, sipahiler, eyalet askerleri, Tatar süvarileri, Eflak ve Boğdan birlikleri ve Thököly'nin Macarlarının yanında, ordugâhta binlerce hizmetli, zanaatkâr, tüccar ve hayvan bakıcısı bulunuyordu. Bir Osmanlı sefer ordusu, yürüyen bir şehir gibiydi.

Ordunun hedefi tartışmalı. Kaynakların bir kısmı seferin başlangıçta sınır kalelerini almayı amaçladığını, Viyana'ya yönelme kararının yolda, Kara Mustafa Paşa'nın inisiyatifiyle verildiğini söylüyor. Kararın arkasında büyük bir zafer kazanıp sarayda konumunu sağlamlaştırma isteği olduğu da düşünülüyor. İmparator Leopold şehri terk edip batıya çekildi; savunmayı Kont Ernst Rüdiger von Starhemberg üstlendi.

Gelişme — iki ay, lağımlar ve bir kurtarma ordusu

Viyana kuşatması büyük ölçüde bir kazma ve lağım savaşıydı. Osmanlı mühendisleri surların altına tüneller kazıyor, barutla dolduruyor ve patlatıyordu; savunmacılar karşı tüneller kazarak bu lağımları bulmaya çalışıyordu. Şehir büyük toplarla dövülse de Osmanlı ordusunun ağır kuşatma topu sayısı sınırlıydı; asıl yıkım lağımlardan geldi. Ağustos sonunda ve eylül başında surlarda ciddi gedikler açılmıştı.

Şehrin içinde durum giderek ağırlaşıyordu. Savunmacılar arasında dizanteri yayılmış, yiyecek azalmıştı; Starhemberg'in kendisi de yaralanmıştı. Viyana'dan gizlice çıkan ulaklar, kurtarma ordusuna şehrin fazla dayanamayacağı haberini taşıyordu. Kuşatmanın son haftasında surlarda açılan gedikler, Osmanlı'nın genel bir hücumla şehre girmesine birkaç gün kaldığı izlenimini veriyordu.

Aynı haftalarda Avrupa'da bir kurtarma ordusu toplanıyordu. Papa XI. Innocentius'un diplomatik ve mali desteğiyle, Leopold'ün Alman prensleri ve Polonya Kralı Jan III Sobieski ile yaptığı ittifak işe yaradı. Sobieski'nin komutasındaki birleşik ordu eylül başında Viyana'nın kuzeybatısındaki tepelere ulaştı. 12 Eylül'de başlayan savaş, akşamüstü Polonya süvarilerinin büyük hücumuyla Osmanlı ordusunun çözülmesiyle sonuçlandı.

Bozgunun sonuçları kuşatmanın kendisinden daha ağırdı. 1684'te Habsburglar, Polonya ve Venedik, papanın önderliğinde Kutsal İttifak'ı kurdu; birkaç yıl sonra Rusya da onlara katıldı. 1686'da Budin, yüz kırk beş yıllık Osmanlı yönetiminin ardından Habsburg ordusunun eline geçti. On altı yıl süren savaş, 1699'da Karlofça Antlaşması'yla bitti ve Osmanlı, Macaristan'ın büyük kısmını kaybetti.

Dönüş noktası — düşseydi, tutulabilir miydi?

Düşünce deneyinin asıl sorusu, yalnızca Viyana'nın alınıp alınamayacağı değil, alınsaydı elde tutulup tutulamayacağı. Burada lojistik tarihçilerinin gözlemleri belirleyici. Osmanlı ordusu, mevsimlerin belirlediği bir takvime göre sefer yapıyordu: ilkbaharda İstanbul ya da Edirne'den yola çıkıyor, yazın savaşıyor, kış bastırmadan ya geri dönüyor ya da sınırdaki kalelerde kışlıyordu. Viyana, bu sefer menzilinin en uç noktasındaydı; ordu şehre ancak temmuzun ortasında ulaşabilmişti ve kışa iki aydan biraz fazla vakit kalmıştı. Tarihçi Rhoads Murphey, Osmanlı askeri gücünün bu mevsimlik ve lojistik sınırlarla şekillendiğini ayrıntılı biçimde gösterdi.

Bu gözlemle bakıldığında, Viyana düşseydi bile Osmanlı'nın şehri, Budin gibi bir sınır kalesi olarak elde tutması büyük bir çaba gerektirirdi. Habsburg imparatoru batıda yeni bir merkezde toparlanabilir, Alman prensleri ve Polonya ile ittifakı sürebilirdi. Kara Mustafa Paşa'nın bir zafer kazanıp güçlü bir konumdan barış yapma ihtimali ise daha gerçekçi bir senaryo: Viyana'yı alan bir Osmanlı ordusu, Habsburglara Macaristan'da büyük tavizler koparabilirdi.

Bir de Osmanlı'nın kendi içindeki hesap var. Kara Mustafa Paşa Viyana'yı alsaydı, sarayda konumu güçlenir ve belki de daha büyük seferlere girişirdi. Ama aynı başarı, onu kıskanan rakiplerinin ve yorgun askerin hoşnutsuzluğunu da artırabilirdi. Gerçekte bozgunun faturası onun canına mal oldu; zafer ise başka türden bir iç çekişmenin başlangıcı olabilirdi.

Diplomasi cephesi de dikkat çekici. XIV. Louis'nin Fransa'sı, Habsburgları zayıflatan her gelişmeden memnundu; Viyana'nın düşmesi, Fransa'nın Batı Avrupa'daki yayılmasına daha çok alan açabilirdi. Yani karşı-olgunun sonuçları yalnızca Osmanlı ile Habsburglar arasında değil, Avrupa'nın bütün güç dengesinde hissedilirdi.

Cevap — bir kale, bir pazarlık, belki bir gecikme

Öyleyse Viyana 1683'te düşseydi ne olurdu? Kanıta dayanan cevap, dramatik anlatılardan daha mütevazı. Osmanlı büyük bir zafer kazanır, Habsburglarla daha elverişli bir barış yapar ve Macaristan'daki kayıpları belki onlarca yıl gecikirdi. Kutsal İttifak'ın kurulması zorlaşırdı. Ama şehri kalıcı olarak elde tutmak, Osmanlı'nın lojistik sınırları içinde son derece zor olurdu; Avrupa'nın dini ve dilsel haritasının kökten değişmesi ise kanıtların desteklemediği bir hayal.

Bu düşünce deneyinin asıl öğrettiği şey, 1683'ün sonucunu belirleyen etkenlerin bir savaş gününe sığmadığı. Osmanlı ordusunun mevsimle ve menzille sınırlı yapısı, Kara Mustafa Paşa'nın riskli kararı ve Avrupa'da papanın kurduğu geniş ittifak, sonucu bir öğleden sonradan çok önce şekillendirmişti.

Bugünle bağ — bir efsanenin siyasi hayatı

Viyana Kuşatması bugün de Avrupa'da ve Türkiye'de siyasi anlatıların içinde yaşıyor. Avrupa'da bazı çevreler 1683'ü «Batı'nın Doğu'ya karşı kurtuluşu» olarak anıyor; 11 Eylül 2001 saldırılarından sonra bu tarihin sembolik kullanımı arttı. Türkiye'de ise kuşatma sıklıkla «keşke alınsaydı» duygusuyla ya da bir gerileme başlangıcı olarak anlatılıyor. İki anlatı da, kuşatmayı iki uygarlık arasındaki kesin bir sınavmış gibi sunuyor.

Belgeler daha karmaşık bir tablo gösteriyor. Osmanlı ordusunda Hristiyan Macar ve Balkan birlikleri vardı; kurtarma ordusunun müttefikleri arasında birbirine güvenmeyen devletler bulunuyordu; Katolik Fransa Osmanlı'nın başarısından memnundu. 1683, bir uygarlıklar çatışmasından çok, çıkarları iç içe geçmiş devletlerin savaşıydı. Bir tarihi olayın bugün hangi amaçla anıldığını sormak, onu anlamak kadar önemli. Aynı olay, iki farklı ülkede birbirine zıt iki gurur ya da hüzün hikâyesine dönüşebiliyor; tarihçinin işi, bu hikâyelerin altındaki olayı yeniden görünür kılmak.

Birincil kaynak

Polonya Kralı Jan III Sobieski, savaşın ertesi gecesi, ele geçirilen sadrazam çadırında karısı Maria Kazimiera'ya uzun bir mektup yazdı. Mektubun açılışı:

Sonsuza dek kutsanmış Tanrımız, geçmiş yüzyıllarda benzeri hiç duyulmamış bir zafer ve şan bağışladı milletimize. Bütün toplar, bütün ordugâh, sayısız servet elimize geçti. Düşman, yaklaşma yollarında, tarlalarda ve ordugâhta sayısız ceset bırakarak karmakarışık kaçıyor.

Kaynak: Jan III Sobieski'nin Maria Kazimiera'ya mektubu, 13 Eylül 1683; Klaudyna Michałowicz'in İngilizce çevirisi, Wilanów Sarayı Müzesi, L. Kukulski (ed.), Listy do Marysieńki (Varşova: Czytelnik, 1962) esas alınarak. Türkçe çeviri bizim.

Mektup bir zafer anının duygusunu taşıyor ve düşmanın kayıplarını büyütme eğiliminde; aynı zamanda ordugâhta ele geçen zenginliğin ayrıntılı bir tanıklığı. Sobieski'nin aynı gün papaya gönderdiği kısa mesaj da ünlüdür: «Geldik, gördük, Tanrı yendi.»

1. Sobieski zaferi neden «milletimize» ve Tanrı'ya bağlıyor? Bu dil mektubun kime yazıldığıyla nasıl ilişkili?
2. «Sayısız ceset» ve «sayısız servet» gibi ifadeler bir tarihçi için ne kadar güvenilir bilgi taşır?
3. Aynı savaşı anlatan Osmanlı kaynaklarından birinde hangi farklı vurgular görmeyi beklersin?

Tarihçiler Tartışıyor

• John Stoye (1964) — The Siege of Vienna'da kuşatmayı Avrupa diplomasisinin geniş bağlamında anlattı; Habsburg, Polonya, Fransa ve papalık arasındaki ilişkilerin kurtarma ordusunu nasıl mümkün kıldığını ayrıntılı biçimde gösterdi. Kuşatmanın sonucunu bir ittifak başarısı olarak okudu.
• Rhoads Murphey (1999) — Ottoman Warfare 1500–1700'de Osmanlı askeri gücünü lojistik, mevsim ve iaşe sınırları üzerinden inceledi. Bu çerçeve, Viyana gibi uzak hedeflerin neden son derece riskli olduğunu açıklıyor ve «Osmanlı gerilemesi» yerine yapısal sınırlardan söz ediyor. Ona göre bir yenilgiyi anlamak için savaş alanından önce iaşe defterlerine bakmak gerekir.
• Caroline Finkel (2005) — Osman's Dream'de 1683'ü Osmanlı iç siyasetiyle birlikte ele aldı; Kara Mustafa Paşa'nın kararlarını sarayda güç kazanma çabası ve Köprülü ailesinin siyasi mirası içinde değerlendirdi.
• Andrew Wheatcroft (2008) — The Enemy at the Gate'te kuşatmayı iki imparatorluğun uzun rekabetinin doruk noktası olarak anlattı ve kuşatmanın sonraki yüzyıllarda Avrupa hafızasında nasıl bir sembole dönüştüğüne dikkat çekti.

Bu yorumlar sonucun nedenini farklı yerlerde arıyor: Stoye ittifakta, Murphey lojistikte, Finkel Osmanlı iç siyasetinde. Bu fark, karşı-olgusal sorunun cevabını da değiştiriyor: ittifakı belirleyici sayan biri, Viyana düşse bile ittifakın toparlanacağını düşünür; lojistiği belirleyici sayan biri ise şehrin zaten tutulamayacağını. Wheatcroft ise olayın kendisi kadar onun sonradan kazandığı anlama bakıyor; karşı-olgusal soru da büyük ölçüde bu sonradan kazanılan anlamdan besleniyor.

Derine İn

«Viyana düşseydi» sorusu, Avrupa'da ve Türkiye'de farklı nedenlerle çekici. Avrupa'da soru, çoğu zaman «Batı uygarlığının kıl payı kurtuluşu» anlatısının bir parçası olarak soruluyor; Türkiye'de ise kaçırılmış bir fırsatın hikâyesi olarak. İki durumda da karşı-olgu, gerçekte olanı değil, anlatıcının bugünkü kaygılarını yansıtma riski taşıyor. Ya olsaydı sorularına kuşkuyla bakan tarihçilerin itirazı tam burada: böyle bir soru, çoğu zaman bir tercihin ya da bir korkunun üzerine kuruluyor.

Karşı-olguyu kanıta bağlamanın bir yolu, çağdaşların beklentilerine bakmak. 1683 yazında Avrupa'da Viyana'nın düşeceği korkusu yaygındı; broşürler, vaazlar ve diplomatik yazışmalar bu korkuyu yansıtıyor. Osmanlı tarafında ise Kara Mustafa Paşa'nın kararı, sarayda bile tartışmalıydı. Kuşatma günlüğünü tutan Osmanlı teşrifatçısının anlatısı, Richard Kreutel'in 1955'te Almancaya çevirdiği metin, ordugâhtaki gündelik hayatı ve sadrazamın kararlarını içeriden gösteriyor. Her iki tarafın kaynakları birlikte okunduğunda, kimsenin sonucu önceden bilmediği bir belirsizlik ortaya çıkıyor.

İkinci bir yöntem sorusu, «dönüm noktası» kavramı. 1683 sıklıkla Osmanlı'nın Avrupa'daki ilerleyişinin sona erdiği ve gerilemenin başladığı an olarak anlatılır. Ama tarihçiler «gerileme» kavramını son yıllarda ciddi biçimde sorguladı; bu tartışma TT-112.01'de ayrıca ele alınıyor. Karlofça'dan sonra da Osmanlı, 18. yüzyılda bazı savaşları kazandı ve toprak geri aldı. Tek bir kuşatmayı büyük bir dönüşümün başlangıcı yapmak, geriye doğru bakan bir anlatının kolaylığı olabilir.

Üçüncü nokta, sayılar. Osmanlı ordusunun büyüklüğü için Avrupa kaynaklarında çok yüksek rakamlar dolaşıyor; Sobieski'nin mektubunda bile çadır sayısı üzerinden büyük tahminler var. Modern tarihçiler, ordunun savaşan kısmının bu rakamlardan çok daha küçük olduğunu ve ordugâhın büyük kısmının hizmet ve iaşe personelinden oluştuğunu vurguluyor. Karşı-olgusal senaryoların güvenilirliği, bu tür temel sayıların ne kadar doğru bilindiğine de bağlı; abartılı rakamlar üzerine kurulan bir senaryo, abartılı sonuçlar üretir. Bu yüzden iyi bir karşı-olgusal soru, önce gerçek olanın ölçüsünü doğru koymakla başlar.

Karşı-olgusal düşünce burada başka bir soruya da kapı açıyor: kurtarma ordusu hiç toplanamasaydı? Papa XI. Innocentius'un diplomasisi ve parası olmadan Sobieski'nin Viyana'ya gelmesi, Alman prenslerinin birlikte hareket etmesi çok daha zor olurdu. Bu da sonucun, Osmanlı ordusunun zayıflığı kadar, Avrupa'da o yıl kurulabilen olağanüstü bir ittifaka bağlı olduğunu gösteriyor. Böyle bir ittifak her zaman mümkün değildi; Otuz Yıl Savaşları'nın izleri henüz tazeydi ve Alman prenslerinin çoğu imparatora kuşkuyla bakıyordu. 1683'ün koşulları, bir kez bir araya gelen ve sonra hızla dağılan bir fırsat penceresiydi.

Son olarak, bu düşünce deneyi Osmanlı'nın 17. yüzyıl sonundaki stratejik seçeneklerini görünür kılıyor. Viyana'ya yönelmek yerine Macaristan'daki sınır kalelerini sağlamlaştırmak, Thököly'nin bağlı krallığını güçlendirmek ya da Polonya ile ilişkileri iyileştirmek de mümkün seçeneklerdi. Karşı-olgusal soru, «ya düşseydi» yerine «başka bir hedef seçilseydi» biçiminde sorulduğunda, belki daha verimli ve kanıtlara daha yakın bir tartışmaya dönüşüyor.

Uzman Notu

Temel literatür

• John Stoye, The Siege of Vienna (Londra: Collins, 1964; yeni baskı Edinburgh: Birlinn, 2006).
• Rhoads Murphey, Ottoman Warfare 1500–1700 (Londra: UCL Press, 1999).
• Caroline Finkel, Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire 1300–1923 (Londra: John Murray, 2005).
• Andrew Wheatcroft, The Enemy at the Gate: Habsburgs, Ottomans and the Battle for Europe (Londra: Bodley Head, 2008).
• Richard F. Kreutel (çev.), Kara Mustafa vor Wien: Das türkische Tagebuch der Belagerung Wiens 1683 (Graz: Styria, 1955).
• Jan Sobieski, Listy do Marysieńki, ed. Leszek Kukulski (Varşova: Czytelnik, 1962).

Arşiv ve kaynak

Osmanlı tarafı için kuşatma günlüğü (Kreutel çevirisi) ve Silahdar Fındıklılı Mehmed Ağa'nın tarihi temel kaynaklardır. Sobieski'nin mektubunun özgün metni ve İngilizce çevirisi Wilanów Sarayı Müzesi'nin çevrim içi yayınlarında bulunur. Viyana Savaş Arşivi (Kriegsarchiv) Habsburg tarafının belgelerini saklar.

Açık sorular

• Viyana'ya yönelme kararı seferin başında mı, yolda mı alındı? Osmanlı kaynakları bu konuda neyi açıkça söylüyor, neyi söylemiyor?
• Osmanlı ordusunun 1683'teki gerçek savaşan gücü, ordugâh personelinden nasıl ayrıştırılabilir?
• 1683'ün 19. ve 20. yüzyıldaki anma törenleri, olayın Avrupa hafızasındaki yerini nasıl biçimlendirdi?

Mini sınav

1. (Hedef 1) 1683 Viyana Kuşatması hangi tarihte kurtarma ordusunun zaferiyle sona erdi? A) 29 Mayıs 1683 B) 12 Eylül 1683 C) 25 Aralık 1683 D) 26 Ocak 1699
2. (Hedef 1) Kurtarma ordusunun komutanı kimdi? A) XIV. Louis B) Jan III Sobieski C) İmre Thököly D) I. Leopold
3. (Hedef 1) Bozgunun ardından 1684'te hangi ittifak kuruldu? A) Kutsal İttifak B) Üçlü İtilaf C) Kalmar Birliği D) Hansa Birliği
4. (Hedef 2) Viyana düşseydi bile Osmanlı'nın şehri elde tutmasını zorlaştıracak etken hangisidir? A) Sefer mevsiminin ve lojistik menzilin sınırları B) Viyana'nın bir ada olması C) Osmanlı'nın hiç topunun olmaması D) Şehirde su bulunmaması
5. (Hedef 3) «Kruvasan Viyana zaferi için icat edildi» hikâyesi için hangisi doğrudur? A) Çağdaş belgelerle kanıtlanmıştır. B) Kuşatmayla bağını gösteren çağdaş bir belge yoktur. C) Sobieski'nin mektubunda geçer. D) Osmanlı kaynaklarında anlatılır.

Açık uçlu soru

(Hedef 3) 1683 kuşatması bugün hem Avrupa'da hem Türkiye'de «iki uygarlık arasında bir sınav» gibi anlatılıyor. Bu bölümdeki kanıtları kullanarak bu anlatının hangi yönlerinin belgelerle desteklendiğini, hangilerinin desteklenmediğini açıkla.

Cevaplar

1. B — Kahlenberg'den inen kurtarma ordusu 12 Eylül 1683'te Osmanlı ordusunu dağıttı.
2. B — Birleşik kurtarma ordusunun komutanı Polonya Kralı Jan III Sobieski'ydi.
3. A — 1684'te Habsburglar, Polonya ve Venedik papanın desteğiyle Kutsal İttifak'ı kurdu; Rusya sonradan katıldı.
4. A — Viyana, Osmanlı ordusunun mevsimle ve iaşeyle sınırlı sefer menzilinin en uç noktasındaydı.
5. B — Hilal biçimli kiflinin 1683'ten önce bilindiği düşünülüyor; kuşatmayla bağ sonraki bir hikâye.

Doyurucu bir cevap, dini söylemin iki tarafta da (papanın ittifakı, Sobieski'nin mektubu) gerçekten kullanıldığını kabul eder; ama Osmanlı ordusundaki Hristiyan birlikleri, Fransa'nın tutumunu ve devletlerin çıkar hesaplarını da göstererek «uygarlıklar çatışması» anlatısının olayı sadeleştirdiğini söyler. Anlatıyı ya tümüyle doğru ya tümüyle yanlış sayan bir hüküm yeterli değildir.

Sonraki bölüme köprü

Bu düşünce deneyi, kuşatmayı kaybedilen bir fırsat olarak değil, sınırları olan bir girişim olarak okumayı önerdi. Kuşatmanın günlük akışını ve Kara Mustafa Paşa'nın kararlarını izlemek isteyen okur TT-112.11'e, on altı yıllık savaşın sonunu ve Osmanlı'nın ilk büyük toprak kaybını görmek isteyen okur ise TT-112.12'ye geçebilir.