Ankara Savaşı'nı Yıldırım Bayezid kazansaydı?

Öğrenme hedefleri

• Ankara Savaşı'nın (1402) nedenlerini, akışını ve Osmanlı Devleti için doğrudan sonuçlarını açıklayabileceksin.
• Bayezid'in kazanması durumunda neyin değişebileceğine dair senaryoları, gerçek tarihçilerin gözlemlerine dayanarak tartışabileceksin.
• Karşı-olgusal düşüncenin tarihte neyi aydınlattığını ve sınırlarının nerede başladığını değerlendirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir öğleden sonra değişen yön

Bu bölüm bir düşünce deneyidir: gerçekte olmamış bir şeyi, olsaydı ne değişirdi diye soruyoruz. Anlatılan olaylar belgelere dayanıyor; «olsaydı» kısmı ise tarihçilerin gerçek tartışmalarından beslenen, ama hiçbir zaman kesin olamayacak bir tahmin. Bunu akılda tutarak 1402 yazına gidelim.

Temmuz 1402'nin sonlarında, Ankara'nın kuzeydoğusundaki Çubuk Ovası'nda iki ordu karşı karşıya geldi. Bir yanda, Balkanlar'dan Fırat'a kadar uzanan toprakları birleştirmiş Osmanlı Sultanı Yıldırım Bayezid; öbür yanda Orta Asya'dan Hindistan'a, İran'dan Suriye'ye kadar seferler yapmış Timur. Akşama doğru savaş bitmişti: Bayezid esir düşmüş, oğulları dağılmış, Osmanlı Devleti on yıl sürecek bir iç savaşa girmek üzereydi. Peki sonuç tersine dönseydi? Bayezid Ankara'da kazansaydı, İstanbul elli yıl önce mi fethedilirdi?

Bağlam — hızla büyüyen bir devlet

Bayezid 1389'da Kosova'da babası I. Murad'ın öldürülmesinin ardından tahta çıktı ve hızıyla ünlendi; «Yıldırım» lakabı buradan geliyor. Tahta çıkışı da sert bir kararla başladı: Kosova'da kardeşi Yakub Çelebi öldürüldü, böylece taht için bir rakip ortadan kalktı. Bu olay, Osmanlı tarihinde taht kavgalarını önlemek için başvurulan kardeş katlinin bilinen ilk örneklerinden biri sayılır. Balkanlar'da Osmanlı hâkimiyetini genişletti, 1396'da Niğbolu'da Macar kralının önderlik ettiği büyük bir Haçlı ordusunu yendi. Anadolu'da ise Aydın, Saruhan, Menteşe, Germiyan gibi Türkmen beyliklerini birer birer ortadan kaldırarak topraklarını doğrudan kendi yönetimine kattı.

Bayezid'in bir hedefi daha vardı: Konstantinopolis. 1390'ların ortasından itibaren şehri kuşatma ve abluka altında tuttu, Boğaz'ın Anadolu yakasında bugün Anadoluhisarı diye bilinen hisarı yaptırdı. Bizans İmparatoru II. Manuel yardım bulmak için Avrupa saraylarını dolaşıyordu. Bizans, tarihinin en çaresiz anlarından birini yaşıyordu.

Ama bu hızlı büyümenin bir bedeli vardı. Toprakları ellerinden alınan beylerin bir kısmı doğuya, Timur'un yanına sığındı. Bayezid, doğuda Timur'a bağlı olan ya da Timur'un koruması altındaki topraklarla da karşı karşıya geldi. İki hükümdar arasındaki yazışmalar giderek sertleşti. Timur 1400'de Sivas'ı ele geçirip yıktı, ardından Suriye'ye yöneldi; 1402'de ise doğrudan Anadolu'nun içine yürüdü. Bayezid Konstantinopolis önündeki ordusunu toplayıp doğuya çevirdi ve iki ordu Ankara yakınlarında karşılaştı.

Gelişme — savaş ve çöküş

Ankara Savaşı'nın sonucunu belirleyen, büyük ölçüde Bayezid'in kendi ordusu içindeki çözülme oldu. Kara Tatar birlikleri savaş sırasında Timur'un tarafına geçti. Bayezid'in ele geçirdiği beyliklerden gelen askerler, eski beylerini Timur'un saflarında görünce onlara katıldı. Bayezid'in Sırp müttefiki Stefan Lazarević'in birlikleri sonuna kadar savaştı, ama sonucu değiştiremedi. Bayezid, yanında kalan bir grup askerle direndi ve sonunda esir alındı. Oğullarından Musa Çelebi de babasıyla birlikte esir düştü; Mustafa Çelebi savaşta kayboldu ve akıbeti uzun süre tartışma konusu oldu. Tek bir öğleden sonra, bir hanedanın bütün geleceği belirsizleşmişti.

Bayezid'in oğulları farklı yönlere dağıldı. Süleyman Çelebi Rumeli'ye geçip Edirne'de tutundu, Mehmed Çelebi Amasya'ya çekildi, İsa ve Musa Çelebiler de kendi paylarını aradı. Timur, Anadolu'daki beylikleri eski sahiplerine geri verdi ve kısa sürede doğuya döndü. Osmanlı Devleti, tarihçilerin Fetret Devri dediği, kardeşlerin taht için birbiriyle savaştığı bir döneme girdi. Bu dönem 1413'te Çelebi Mehmed'in rakiplerini yenip devleti yeniden birleştirmesiyle sona erdi.

Bozgunun bedeli Rumeli'de de ödendi. Süleyman Çelebi, kardeşlerine karşı tutunabilmek için komşularıyla uzlaşmak zorunda kaldı. 1403'te Gelibolu'da Bizans, Venedik, Ceneviz ve Sırplarla yaptığı antlaşmayla Selanik'i ve Marmara kıyısındaki bazı toprakları Bizans'a geri verdi. Birkaç yıl önce Konstantinopolis'i kuşatan devlet, şimdi Bizans'a toprak bırakıyordu.

Konstantinopolis ise kurtuldu. Kuşatma kalktı ve Bizans, fethe kadar yarım yüzyıl daha yaşadı. Şehir ancak 1453'te, II. Mehmed zamanında Osmanlı eline geçti.

Dönüş noktası — kazansaydı ne olurdu?

İşte düşünce deneyinin asıl sorusu: Bayezid kazansaydı Konstantinopolis 1403'te ya da 1405'te mi düşerdi? İlk cevap «muhtemelen evet» gibi görünüyor: şehir yıllardır kuşatma altındaydı ve Bizans'ın Avrupa'dan beklediği yardım gelmemişti. Ama tarihçiler bu cevaba temkinle yaklaşıyor. Konstantinopolis'in kara surları, yüzyıllar boyunca hiçbir ordunun karadan aşamadığı bir savunmaydı. 1453'teki fethi mümkün kılan etkenlerden biri, surları döven büyük toplardı; bu tür toplar 1400'lerin başında Osmanlı ordusunda henüz yoktu. Güçlü bir donanma da Bayezid'in elinde değildi. Zafer, fethi kolaylaştırırdı, ama kesinleştirmezdi.

Asıl önemli etki, Osmanlı devletinin iç yapısında olabilirdi. Bayezid'in beylikleri hızla yutması ve sarayına bağlı kul askerlerine dayanan merkeziyetçi bir yönetim kurması, Anadolu'daki eski beyleri ve uç bölgelerin gazi önderlerini rahatsız etmişti. Ankara bozgunu, bu gerilimin açık bir çöküşe dönüştüğü andı. Bayezid kazansaydı, bu merkezileşme kesintisiz sürebilir ve Osmanlı devleti Fatih döneminde ulaştığı merkezi imparatorluk yapısına yarım yüzyıl erken ulaşabilirdi. Ama aynı gerilimler, bir zaferden sonra da başka isyanlar biçiminde patlayabilirdi.

Anadolu açısından bakıldığında zafer, beylik döneminin daha erken kapanması anlamına gelirdi. Gerçekte Karamanoğulları gibi büyük beylikler, Osmanlı'ya karşı yüzyılın ikinci yarısına kadar direndi ve Anadolu'nun birliği ancak Fatih döneminde büyük ölçüde sağlandı. Bayezid'in zaferi, bu süreci onlarca yıl öne çekebilirdi; ama beyliklerin yerel bağlılıkları, bir savaş zaferiyle kolayca silinecek türden değildi.

Timur cephesinde ise zaferin etkisi sınırlı olurdu. Timur, Ankara'dan sonra Anadolu'da kalıcı bir yönetim kurmadı ve doğuya döndü; 1405'te Çin'e sefer hazırlığı sırasında öldü. Onun ölümünden sonra geniş imparatorluğu oğulları arasında parçalandı. Bayezid'in zaferi, Timur'u yenmekten çok, Timur'un zaten geçici olan Anadolu varlığının biçimini değiştirirdi.

Cevap — belki erken bir Fatih, belki başka bir kriz

Öyleyse Ankara Savaşı'nı Bayezid kazansaydı ne olurdu? Düşünce deneyinin kanıta dayanan kısmı şunu söylüyor: Konstantinopolis'in düşme ihtimali artardı ama kesinleşmezdi; Osmanlı merkezileşmesi kesintisiz sürebilirdi; Anadolu beylikleri geri dönmez ve Osmanlı Anadolu'yu daha erken birleştirebilirdi. Timur'un geniş imparatorluğunun kaderi ise büyük ölçüde değişmezdi.

Ama bu senaryonun her adımı bir öncekine bağlı ve her adımda belirsizlik büyüyor. Karşı-olgusal düşüncenin değeri, «ne olurdu» sorusuna kesin bir cevap vermesinde değil, gerçekte ne olduğunu daha iyi anlamamızı sağlamasında. Bu deney bize Ankara bozgununun asıl nedeninin yalnızca Timur'un gücü değil, Bayezid'in hızlı merkezileşmesinin yarattığı iç kırılganlık olduğunu gösteriyor.

Bugünle bağ — «keşke» ile «neden» arasındaki fark

Türkiye'de Ankara Savaşı sık sık «Türk'ün Türk'e kırdırıldığı» bir felaket, «keşke olmasaydı» denen bir kırılma olarak anlatılır. Bu duygusal çerçeve anlaşılır, ama tarih için tehlikeli bir kolaylık taşıyor: sonucu yalnızca kötü bir talihe ya da bir düşmanın hilesine bağlıyor. Karşı-olgusal soru ise bizi başka bir yöne itiyor: Bayezid'in ordusundaki beylik askerleri neden taraf değiştirdi?

Bu soru, cevabı kimsenin kesin bilemeyeceği bir tahmine değil, kaynaklarda izi sürülebilecek bir olguya götürüyor: beylik askerlerinin sadakatinin nereye bağlı olduğuna. Bir askerin savaşın ortasında taraf değiştirmesi, onu yöneten devletin ona ne vaat ettiğiyle ve ondan neyi aldığıyla ilgiliydi.

Bu soru bugün de işe yarayan bir düşünme alışkanlığı. Bir yenilgiyi ya da başarısızlığı anlamak için «keşke şu olmasaydı» demek yerine, «olan şeyi mümkün kılan koşullar nelerdi» diye sormak, hem tarihte hem gündelik hayatta daha çok şey öğretir. Ankara'nın dersi, hızlı büyümenin içeride biriktirdiği gerilimlerin bir gün dışarıdan gelen bir darbeyle görünür hâle gelebileceği.

Birincil kaynak

Bavyeralı Johann Schiltberger, 1396'da Niğbolu'da esir düşüp Bayezid'in hizmetine girmiş, Ankara'da da onun ordusunda bulunmuştu. Yıllar sonra Avrupa'ya döndüğünde yazdığı anılarda savaşı şöyle anlatır:

Timur, Bayezid'in o ülkeyi ele geçirdiğini duyar duymaz on altı yüz bin kişiyle ona karşı yürüdü; Bayezid bunu duyunca on dört yüz bin kişiyle onu karşılamaya çıktı. Angury denen bir şehrin yakınında karşılaştılar ve çetin bir savaşa giriştiler. Bayezid'in öncüye koyduğu Beyaz Tatarya'dan otuz bin kadar adamı Timur'un tarafına geçti. […] Bayezid kaçtı ve en az bin atlıyla bir dağa çekildi. Timur dağı kuşattı, böylece kıpırdayamadı, ve onu yakaladı.

Kaynak: Johann Schiltberger, Reisebuch, 13. bölüm; J. Buchan Telfer'in İngilizce çevirisi, The Bondage and Travels of Johann Schiltberger (Londra: Hakluyt Society, 1879). Türkçe çeviri bizim.

Schiltberger bir görgü tanığı, ama sayıları olağanüstü abartılı; iki ordunun toplamı üç milyonu buluyor.

1. Görgü tanığı olan bir yazarın sayılarda bu kadar abartmasını nasıl açıklarsın?
2. Tatar birliklerinin taraf değiştirmesi, savaşın sonucunu açıklamak için neden önemli bir ayrıntı?
3. Bu anlatının hangi kısımlarına güvenir, hangilerini başka kaynaklarla sınardın?

Tarihçiler Tartışıyor

• Niall Ferguson (1997) — Derlediği Virtual History'de karşı-olgusal soruların tarih için meşru ve yararlı olduğunu savundu; yalnızca çağdaşların gerçekten düşündüğü ve kaynaklarla desteklenebilen seçenekleri tartışmak şartıyla. Ona göre bu disiplin, geçmişin kaçınılmaz olduğu yanılsamasını kırar ve olayları yaşayanların belirsizliğini görünür kılar.
• Richard Evans (2014) — Altered Pasts'ta karşı-olgusal tarih yazımına eleştirel yaklaştı. Uzun zincirli «ya olsaydı» senaryolarının kanıttan hızla koptuğunu, çoğu zaman yazarların kendi siyasi tercihlerini yansıttığını savundu; kısa ve sınırlı karşı-olgusal soruların ise yararlı olabileceğini kabul etti.
• Cemal Kafadar (1995) — Between Two Worlds'te erken Osmanlı devletini, uç bölgelerin gazi önderleri ile merkezileşen saray arasındaki gerilim üzerinden okudu. Bu çerçevede Ankara bozgunu, Bayezid'in hızlı merkezileşmesinin yarattığı iç çatlakların açığa çıkması olarak anlaşılır. Kafadar, erken Osmanlı tarihinin tek bir gaza ideolojisiyle açıklanamayacağını, farklı çıkarları olan grupların pazarlığıyla şekillendiğini vurgular.
• Dimitris Kastritsis (2007) — The Sons of Bayezid'de Fetret Devri'ni ayrıntılı olarak inceledi ve kardeşler arasındaki mücadelenin, Osmanlı devletinin kurumlarının ve meşruiyet anlayışının nasıl yeniden şekillendiğini gösterdiğini savundu. Ona göre Fetret, yalnızca bir kriz değil, Osmanlı hanedanının kendini yeniden tanımladığı bir dönemdi.

Ferguson ile Evans, soruyu sormanın yöntemini tartışıyor; Kafadar ile Kastritsis ise o soruyu anlamlı kılan Osmanlı iç yapısını açıklıyor. İkinci çift, birinci çiftin istediği şeyi, yani karşı-olgusal soruyu gerçek kanıtlara bağlamayı mümkün kılıyor.

Derine İn

Karşı-olgusal düşüncenin tarihteki meşruiyeti, en temel bir gözleme dayanıyor: her nedensel açıklama örtük bir karşı-olgu içerir. «Tatar birliklerinin taraf değiştirmesi Bayezid'in yenilgisine yol açtı» demek, «değiştirmeselerdi sonuç farklı olabilirdi» demektir. Tarihçiler bu örtük karşı-olguyu açık hâle getirdiklerinde, nedensellik iddialarını daha dikkatli sınamak zorunda kalıyor. Bu yüzden karşı-olgusal soru, yöntemsel bir araç olarak kullanılabilir.

Sorun, zincir uzadıkça başlıyor. «Bayezid kazansaydı Konstantinopolis düşerdi» bir adım; «düşseydi Osmanlı daha erken Avrupa'ya yayılırdı» ikinci adım; «yayılsaydı Rönesans farklı gelişirdi» üçüncü adım. Her adımda olasılıklar çarpılır ve kanıtla bağlantı zayıflar. Evans'ın eleştirisinin özü bu: uzun zincirler tarihten çok kurguya yaklaşır. Bu bölümdeki senaryolar bilinçli olarak birinci ve ikinci adımda tutuldu. Üçüncü adımı atmak isteyen biri, o noktadan sonra tarih yazmadığını, tarihsel bir kurgu yazdığını açıkça kabul etmeli.

Karşı-olgusal akıl yürütmeyi güçlendirmenin bir yolu, çağdaşların kendi beklentilerine bakmak. 1402'de Bizans saray çevreleri, Venedik ve Ceneviz tüccarları, Balkan hükümdarları Bayezid'in Konstantinopolis'i alacağından ciddi biçimde korkuyordu. Bu korkular, onların gördüğü olasılıkları gösteriyor. Tarihçi bu beklentileri kaynaklardan yeniden kurduğunda, «olabilirdi» sorusunu kendi hayal gücüne değil, olayları yaşayanların gerçekçi bulduğu seçeneklere bağlamış olur.

Osmanlı tarihyazımında Ankara Savaşı'nın nasıl anlatıldığı da ayrı bir konu. 15. yüzyıl Osmanlı kronikleri, bozgunu çoğu zaman Bayezid'in kibrine, lüksüne ya da şarap içmesine bağlayan ahlaki bir açıklamayla anlattı; bu anlatılar, sonraki sultanların meşruiyetini güçlendirmek için dersler çıkaran metinlerdi. Modern tarihçiler bu ahlaki açıklamaların yerine yapısal etkenleri, yani beylik askerlerinin sadakatini, merkezileşmenin yarattığı gerilimi ve Timur'un ordusunun gücünü öne çıkardı. Bir savaşın nasıl anlatıldığı, anlatanın hangi sonucu açıklamak istediğine bağlı. Kroniklerin ahlaki açıklaması bu yüzden bir olgu kaydı değil, bir yorum olarak okunmalı.

Aynı savaşı Timur'un tarafından anlatan kaynaklar da var. Timur'un tarihçisi Şerefeddin Ali Yezdi'nin 15. yüzyılın başlarında yazdığı Zafername, Ankara zaferini Timur'un fetihlerinin bir halkası olarak, onun adaletini ve ilahi desteğini öne çıkaran bir dille anlatır. Osmanlı kronikleri ile Timurlu kaynakları yan yana okunduğunda, aynı savaşın iki ayrı meşruiyet anlatısına hizmet ettiği görülüyor; karşı-olgusal bir soru soracak tarihçinin önce bu iki anlatının neyi abarttığını ayırt etmesi gerekiyor.

Bu değerlendirmenin bir de uzun vadeli boyutu var. Fetret Devri, Osmanlı'da taht mücadelelerinin bir örneğini oluşturdu ve sonraki yüzyıllarda veraset sorununun nasıl ele alınacağına dair tartışmaları etkiledi. Kardeş katli uygulamasının Fatih döneminde kanunnameye girmesi, bazı tarihçilerce Fetret'in acı tecrübesiyle ilişkilendirilir. Bu bağlantı da kesin değil, ama Ankara bozgununun etkisinin savaş alanının çok ötesine uzandığını gösteriyor. Bir karşı-olgusal soru, bu yüzden yalnızca bir savaşın sonucunu değil, o sonucun doğurduğu kurumları da hesaba katmak zorunda: Bayezid kazansaydı Fetret yaşanmayacak, belki de Osmanlı veraset düzeni başka bir biçim alacaktı.

Uzman Notu

Temel literatür

• Dimitris J. Kastritsis, The Sons of Bayezid: Empire Building and Representation in the Ottoman Civil War of 1402–1413 (Leiden: Brill, 2007).
• Cemal Kafadar, Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State (Berkeley: University of California Press, 1995).
• Halil İnalcık, The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600 (Londra: Weidenfeld and Nicolson, 1973).
• Colin Imber, The Ottoman Empire, 1300–1481 (İstanbul: Isis, 1990).
• Niall Ferguson (ed.), Virtual History: Alternatives and Counterfactuals (Londra: Picador, 1997).
• Richard J. Evans, Altered Pasts: Counterfactuals in History (Londra: Little, Brown, 2014).
• J. Buchan Telfer (çev.), The Bondage and Travels of Johann Schiltberger (Londra: Hakluyt Society, 1879).

Arşiv ve kaynak

Ankara Savaşı için Osmanlı kronikleri (Aşıkpaşazade, Neşri), Timurlu kaynakları (Şerefeddin Ali Yezdi'nin Zafername'si), Bizans tarihçileri (Dukas, Halkokondilis) ve Schiltberger gibi Avrupalı tanıklar birlikte okunmalıdır. Schiltberger'in İngilizce çevirisi Internet Archive'da açık erişimlidir.

Açık sorular

• Beylik askerlerinin taraf değiştirmesi, savaş öncesinde Timur ile eski beyler arasında yapılmış bir anlaşmanın sonucu muydu?
• Fetret Devri'nde kardeşlerin her biri meşruiyetini hangi kaynaklara ve hangi anlatılara dayandırdı?
• Konstantinopolis'in 1402'deki savunma kapasitesi, bir Osmanlı zaferi sonrasında ne kadar direnebilirdi?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Ankara Savaşı hangi yıl yapıldı? A) 1389 B) 1396 C) 1402 D) 1453
2. (Hedef 1) Ankara Savaşı'nın sonucunu etkileyen iç etkenlerden biri hangisidir? A) Sırp birliklerinin kaçması B) Tatar ve beylik askerlerinin Timur'un tarafına geçmesi C) Yeniçerilerin isyanı D) Bizans'ın saldırısı
3. (Hedef 1) Fetret Devri kimin tek başına hükümdar olmasıyla sona erdi? A) Süleyman Çelebi B) Musa Çelebi C) Çelebi Mehmed D) II. Murad
4. (Hedef 2) Bayezid kazansaydı bile Konstantinopolis'in hemen düşmeyebileceğini düşündüren etken hangisidir? A) Kara surlarının gücü ve Osmanlı'da büyük topların henüz bulunmaması B) Bizans'ın büyük bir ordusunun olması C) Şehrin dağ üzerinde olması D) Timur'un şehri koruması
5. (Hedef 3) Richard Evans'ın karşı-olgusal tarihe yönelttiği temel eleştiri nedir? A) Hiç kullanılmamalıdır. B) Uzun «ya olsaydı» zincirleri kanıttan hızla kopar. C) Yalnızca askeri tarihte geçerlidir. D) Kaynaklara hiç ihtiyaç duymaz.

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Bu bölümdeki düşünce deneyi, Ankara bozgununun gerçek nedenleri hakkında sana ne öğretti? Bir karşı-olgusal sorunun, gerçekte olanı anlamaya nasıl katkı sağladığını bu örnekle açıkla.

Cevaplar

1. C — Savaş Temmuz 1402'nin sonlarında yapıldı.
2. B — Kara Tatar birlikleri ve eski beylerini Timur'un yanında gören beylik askerleri taraf değiştirdi.
3. C — Çelebi Mehmed 1413'te rakiplerini yenerek devleti yeniden birleştirdi.
4. A — Kara surları yüzyıllardır aşılamamıştı; 1453'te surları döven büyük toplar 1400'lerin başında Osmanlı ordusunda yoktu.
5. B — Evans, kısa ve sınırlı karşı-olgusal soruları kabul eder ama uzun zincirlerin kanıttan koptuğunu savunur.

Beklenen cevap, karşı-olgusal sorunun dikkati Bayezid'in ordusundaki iç çözülmeye ve hızlı merkezileşmenin yarattığı gerilime yönelttiğini söyler. Cevap ayrıca, «kazansaydı» sorusunun sınırlarını, yani Konstantinopolis'in kesin düşmeyeceğini ya da Timur'un etkisinin geçici olacağını, kanıta bağlı biçimde belirtir. Senaryoyu kesin bir gelecek anlatısı gibi yazan cevap, düşünce deneyinin sınırını kaçırmış olur.

Sonraki bölüme köprü

Bu bölüm Ankara Savaşı'nı bir düşünce deneyinin merkezine koydu. Gerçekte ne olduğunu adım adım izlemek isteyen okur için omurga kursu iki durak sunuyor: Timur'un Anadolu seferini ve savaşın kendisini anlatan TT-110.08, ardından kardeşlerin on bir yıllık taht mücadelesini izleyen TT-110.09.