Çin neden Avrupa'yı sömürgeleştirmedi?

Öğrenme hedefleri

• Çin'in 15. yüzyılda okyanus aşırı sefer yapabilecek güce sahip olduğunu ama denizaşırı sömürge kurmadığını açıklayabileceksin.
• Bu farkı açıklayan ekonomik, siyasi ve coğrafi yorumları karşılaştırabileceksin.
• Sorunun kendisinin Avrupa deneyimini ölçü aldığını gösterip Çin'in kendi genişleme biçimini değerlendirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir imparatorun cevabı

1793 yazında İngiltere'nin ilk resmî elçilik heyeti, Lord George Macartney başkanlığında, Çin İmparatoru Qianlong'un huzuruna çıktı. Heyet saatler, teleskoplar, gezegen modelleri ve silahlar getirmişti. İngiltere ticaret için yeni limanlar, Pekin'de kalıcı bir elçi ve daha düşük gümrük istiyordu. İmparatorun III. George'a gönderdiği cevap mektubunda şu cümle vardı: Göksel İmparatorluk her şeye bol bol sahiptir ve kendi sınırları içinde hiçbir üründen yoksun değildir.

Mektup yüzyıl sonra Batı'da ve Çin'de kibirli bir kapalılığın simgesi olarak okundu. Ama bu sahne başka bir soruyu da açıyor. Avrupalılar okyanusları aşıp Amerika'yı, Afrika'yı ve Asya'nın bir kısmını sömürgeleştirirken, bundan daha büyük bir ekonomiye ve daha eski bir devlet geleneğine sahip olan Çin neden hiç Avrupa'ya doğru yelken açmadı? Çin neden Avrupa'yı sömürgeleştirmedi?

Bağlam — gücü vardı

Soruyu ilginç kılan, Çin'in bunu yapabilecek araçlara bir zamanlar sahip olması. 1405 ile 1433 arasında Ming hanedanı, amiral Zheng He komutasında yedi büyük deniz seferi düzenledi. Onbinlerce denizci taşıyan filolar Güneydoğu Asya'ya, Hindistan'a, Arap Yarımadası'na ve Doğu Afrika kıyılarına ulaştı. Bu, Portekizli kaşiflerin Ümit Burnu'nu dolaşmasından yarım yüzyıl önceydi.

Ama seferlerin amacı toprak almak değildi. Filolar Ming imparatorunun gücünü göstermek, yabancı hükümdarlardan haraç ve bağlılık almak ve değerli malları getirmek için yola çıktı. Bu, Çin'in dış dünyayla ilişkisini düzenleyen haraç düzeninin bir parçasıydı. Seferler sona erdiğinde Çin okyanustan çekildi; Ming sarayı özel deniz ticaretini de uzun süre kısıtlayan bir deniz yasağı politikası izledi. Seferlerin neden bittiği ayrı ve tartışmalı bir soru; ama sömürge kurmamak, onların amacının bir parçasıydı.

Gelişme — neden gitsin ki?

Tarihçilerin önerdiği ilk açıklama bir çıkar hesabı. Avrupalıların okyanuslara açılmasının arkasında Asya'nın zenginliklerine, baharatına, ipeğine ve porseleninin ulaşma isteği vardı. Çin ise bu zenginliklerin kaynağıydı. Kendi iç pazarı son derece büyüktü ve dış dünyadan istediği başlıca şey gümüştü; o gümüş de, Amerika'daki madenlerden çıkıp Avrupalı ve Asyalı tüccarların elinden geçerek zaten Çin'e akıyordu. Avrupa'ya gitmek için ekonomik bir neden yoktu.

Bu hesap bir istatistikte de görünüyor. İktisat tarihçisi Angus Maddison'ın uzun dönemli tahminlerine göre Çin, 1820'de bile dünya ekonomisinin yaklaşık üçte birini oluşturuyordu. Bu tahminler geniş belirsizlik payları taşıyor, ama Çin'in 19. yüzyılın başına kadar dünyanın en büyük ekonomisi olduğu konusunda tarihçiler büyük ölçüde anlaşıyor.

Denizde Çinliler yoktu demek de yanlış olur. Güney Çin kıyılarından, özellikle Fujian'dan çıkan tüccarlar yüzyıllar boyunca Güneydoğu Asya limanlarında yerleşik ticaret toplulukları kurdu: Manila'da, Batavya'da, Malakka'da. Ama bu tüccarların arkasında onları koruyan, adına toprak talep eden bir devlet yoktu; saray çoğu zaman onları kanun dışı sayıyordu. Avrupa'da devlet, tüccar ve donanma birbirine bağlıyken, Çin'de deniz ticareti devletin himayesi dışında gelişti.

İkinci açıklama, tehdidin yönüyle ilgili. Çin için tarih boyunca en büyük güvenlik tehlikesi denizden değil, kuzeydeki bozkırdan geliyordu. Moğollar, Cürçenler ve onların ardılları, Çin'in kaynaklarının büyük kısmını kuzey sınırına çekti. Ming döneminde Çin Seddi'nin bugün gördüğümüz tuğla hâline getirilmesi de bu önceliğin ürünü. Bir devletin sınırlı kaynakları hangi yöne akarsa, gücü de o yöne büyür. Seferleri başlatan Yongle İmparatoru'nun başkenti 1421'de güneydeki Nanjing'den kuzeydeki Pekin'e taşıması da bu yönelimin bir işaretiydi; saray, bozkıra yakın durmayı seçti ve devletin ağırlık merkezi kıyıdan uzaklaştı.

Üçüncü açıklama siyasi yapıyla ilgili. Avrupa yüzlerce yıl boyunca birbirleriyle sürekli savaşan, rekabet eden devletlere bölünmüştü. Bir devlet okyanus ötesi bir girişimi reddetse, bir başkası onu destekleyebilirdi: Kolomb'u Portekiz reddetti, Kastilya destekledi. Çin ise tek bir imparatorluk sarayının kararıyla yönetiliyordu. Saray okyanustan çekilme kararı verdiğinde, aynı işi üstlenecek bir rakip Çin devleti yoktu.

Dönüş noktası — Çin genişliyordu, ama başka yöne

Buraya kadar anlatı Çin'i hareketsiz, içine kapanık bir imparatorluk gibi gösteriyor. Asıl şaşırtıcı nokta, aynı yüzyıllarda Çin'in dünyanın en hızlı genişleyen imparatorluklarından biri olması. 17. yüzyılda Çin'i ele geçiren Mançu kökenli Qing hanedanı, 18. yüzyılda Moğolistan'a, Tibet'e ve Orta Asya'ya doğru ilerledi. 1755 ile 1759 arasında Cungar Hanlığı'nı yıkarak bugün Sincan dediğimiz geniş bölgeyi ele geçirdi. Qianlong'un saltanatında imparatorluk, tarihinin en geniş sınırlarına ulaştı.

Yani «Çin neden sömürgeleştirmedi» sorusu yanlış kurulmuş olabilir. Çin, bitişik topraklara doğru genişleyen bir kara imparatorluğuydu; Avrupalıların denizaşırı kolonileri ise uzak toprakları okyanusla bağlayan bir modeldi. İkisi de başka halkların topraklarını ele geçirdi ve yönetti, ama farklı coğrafyalarda ve farklı araçlarla. Rusya'nın Sibirya'ya ve Amerika'nın batıya doğru genişlemesi de Qing'inkine benzer bir kara genişlemesiydi.

Avrupalı tüccarlara karşı tutum da bu önceliği yansıtıyordu. 1757'den itibaren Qing sarayı Avrupa ile deniz ticaretini güneydeki Kanton limanıyla sınırladı ve ticareti devletin izin verdiği yerli tüccar loncaları aracılığıyla yürüttü. Bu, ticareti yasaklamak değil, onu denetim altında tutmaktı; gümüş akmaya devam etti, ama yabancı tüccarların nerede, kiminle ve hangi kurallarla iş yapacağını saray belirledi. Macartney heyetinin kaldırmak istediği şey de bu düzendi.

Qianlong'un mektubu da yeniden okunmayı hak ediyor. Tarihçi Henrietta Harrison 2017'de, mektubun yüzyıl boyunca büyük ölçüde unutulduğunu ve ancak 20. yüzyılın başında, arşiv belgeleri yayımlanınca, Çin'in «Batı'ya kapalılığının» simgesi hâline getirildiğini gösterdi. Qing sarayının iç yazışmaları, imparatorun İngiltere'yi güçlü ve tehlikeli bir rakip olarak gördüğünü ve kıyı savunması konusunda kaygı duyduğunu ortaya koyuyor. Mektuptaki kibirli dil, bir cehalet belgesi değil, İngiltere'nin toprak ve ticaret taleplerini reddetmenin diplomatik biçimiydi.

Cevap — ihtiyaç, tehdit ve yön

Öyleyse Çin neden Avrupa'yı sömürgeleştirmedi? Kaynakların desteklediği cevap birkaç katmandan oluşuyor. Çin'in Avrupa'dan istediği bir şey yoktu; dünya ticareti zaten ona doğru akıyordu. Güvenlik kaygıları denize değil kuzeydeki bozkıra yönelikti. Tek bir imparatorluk sarayı, rakip devletlerle dolu bir kıtanın ürettiği sürekli denizaşırı rekabeti üretmedi. Ve Çin genişlediğinde, bunu kendi komşuluğunda, kara üzerinden yaptı.

Bu cevabın bir sınırı da var: 19. yüzyılda denge değişti. Sanayileşen Avrupa'nın donanmaları Çin kıyılarına geldi ve 1839–1842 Afyon Savaşı'ndan sonra Çin, kendi topraklarında Avrupalı devletlere ayrıcalıklar tanımak zorunda kaldı. «Neden sömürgeleştirmedi» sorusunun ardından hemen «Avrupa neden bir noktadan sonra üstün geldi» sorusu geliyor; bu, tarihçilerin Büyük Ayrışma dediği ayrı ve büyük bir tartışma.

Bugünle bağ — soruyu kimin sorduğu

Bu soru bize tarihsel soruların nasıl kurulduğu hakkında da bir şey söylüyor. «Çin neden sömürgeleştirmedi» sorusu, sömürgeciliği bir imparatorluğun doğal hedefi, Avrupa'nın yolunu da normal yol sayıyor. Oysa aynı soru tersinden de sorulabilir: Avrupa neden kendi kıtasında kalmadı? Soruyu hangi yönden sorduğumuz, hangi toplumu norm, hangisini sapma saydığımızı gösteriyor.

Bugün Çin'in yeniden dünyanın en büyük ekonomileri arasında yer alması, 18. yüzyılın dengesini hatırlatıyor ve bu tarihi yeniden okumayı daha da önemli kılıyor. Geçmişte güçlü bir devletin neden belli bir yolu seçmediğini anlamak, onun gücünü nasıl ve nereye yönelttiğini anlamanın da yolu.

Birincil kaynak

İmparator Qianlong'un 1793'te Macartney heyetiyle III. George'a gönderdiği mektup, Çin'in Avrupa ile ilişkisine bakışını gösteren en ünlü belgelerden biri. İngilizceye ilk kez 1914'te çevrilen metinden bir bölüm:

Göksel İmparatorluğumuz her şeye bol bol sahiptir ve kendi sınırları içinde hiçbir üründen yoksun değildir. Bu yüzden kendi ürünlerimiz karşılığında dışarıdaki barbarların mamullerini ithal etmeye gerek yoktu. Ama Göksel İmparatorluğun ürettiği çay, ipek ve porselen Avrupa milletleri ve sizin için mutlak ihtiyaç olduğundan, bir lütuf işareti olarak Kanton'da yabancı ticaret evlerinin kurulmasına izin verdik.

Kaynak: Qianlong'un III. George'a mektubu (1793), E. Backhouse ve J. O. P. Bland, Annals and Memoirs of the Court of Peking (Londra: Heinemann, 1914) içindeki İngilizce çeviriden; Türkçe çeviri bizim.

Metin, ticareti bir ihtiyaç değil bir lütuf olarak sunuyor ve Avrupalıları «dışarıdaki barbarlar» diye anıyor.

1. Mektup ticareti neden Avrupa'nın ihtiyacı olarak, Çin'in değil, çerçeveliyor?
2. Harrison'ın gösterdiği iç yazışmalar göz önüne alındığında, bu dil samimi bir inancı mı yoksa bir diplomatik tavrı mı yansıtıyor?
3. Mektubun 1914'te İngilizceye çevrilip yayımlanması, onun 20. yüzyıldaki ününü nasıl etkilemiş olabilir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Jared Diamond (1997) — Guns, Germs, and Steel'de Çin'in erken siyasi birliğinin, tek bir kararın bütün ülkeyi bağlamasına yol açtığını, Avrupa'nın parçalı yapısının ise yeniliği ve denizaşırı girişimleri koruduğunu savundu. Zheng He seferlerinin sona ermesini bu farkın örneği olarak kullandı.
• R. Bin Wong (1997) — China Transformed'da Çin devletini Avrupa'nın eksik bir kopyası olarak değil, kendi mantığı olan bir yapı olarak ele aldı. Çin imparatorluğunun önceliği geniş bir tarım toplumunda düzeni ve refahı sağlamaktı; denizaşırı fetih bu mantığın parçası değildi.
• Kenneth Pomeranz (2000) — The Great Divergence'da 18. yüzyılda Çin'in gelişmiş bölgeleri ile İngiltere'nin benzer düzeyde olduğunu, farkın ancak 1800'den sonra açıldığını savundu. Avrupa'nın avantajını büyük ölçüde kömüre ve Amerika'daki kolonilerin sağladığı kaynaklara bağladı.
• Philip Hoffman (2015) — Why Did Europe Conquer the World?'da Avrupa devletleri arasındaki sürekli savaşın barut teknolojisini hızla geliştirdiğini gösterdi. Bu rekabet olmadan, Çin gibi büyük ve tek başına baskın bir devletin askeri teknolojiyi aynı hızla geliştirmesi için bir baskı yoktu.

Bu yorumların ortak noktası, Çin'in bir yetersizliğini değil, farklı teşviklerini ve farklı koşullarını vurgulaması. Ayrıldıkları yer, belirleyici etkenin siyasi yapı mı, ekonomi mi, yoksa savaşın biçimi mi olduğu. Diamond'ın coğrafyaya dayalı geniş açıklaması uzmanlar tarafından fazla genel bulunurken, Pomeranz ve Hoffman daha dar dönemlere ve ölçülebilir etkenlere odaklanıyor.

Derine İn

Bu soru, tarihçilerin karşı-olgusal düşünceyi nasıl kullandığını gösteren iyi bir örnek. «Çin neden Avrupa'yı sömürgeleştirmedi?» sorusu, gerçekleşmemiş bir olayı açıklamaya çalışıyor ve bunu yapmanın tek yolu gerçekleşen olaylarla karşılaştırmak. Avrupa'nın denizaşırı genişlemesini mümkün kılan koşullar listelenir, sonra bu koşulların Çin'de olup olmadığına bakılır. Yöntemin tehlikesi açık: Avrupa'nın yolu farkında olmadan norm hâline gelir ve Çin'in farkı bir eksiklik olarak okunur.

Bu tehlikeye karşı tarihçilerin geliştirdiği bir yaklaşım, karşılaştırmayı iki yönlü yapmak. R. Bin Wong'un önerdiği gibi, Avrupa'yı Çin'in ölçütleriyle de okumak gerekir: Avrupa devletleri neden geniş bir tarım nüfusuna istikrarlı bir düzen sağlamakta Çin kadar başarılı olamadı? Neden sürekli savaşlarla kaynaklarını tükettiler? Bu yönden bakıldığında, Avrupa'nın denizaşırı genişlemesi, kendi iç rekabetinin ve kıtlıklarının bir dışavurumu gibi görünür.

İkinci bir sorun, «Çin» kavramının kendisi. Bu bölümde anlatılan dönem, farklı hanedanları kapsıyor: Ming (1368–1644) ve Mançu kökenli Qing (1644–1912). Ming'in okyanustan çekilmesi ile Qing'in Orta Asya'ya yayılması, iki farklı yönetici seçkinin farklı stratejik önceliklerini yansıtıyor. Qing'in Mançu kökeni ve bozkır halklarıyla kurduğu ilişkiler, onun kara genişlemesinin biçimini de belirledi. Bazı tarihçiler Qing'i, Osmanlı ve Rus imparatorluklarıyla birlikte, Avrasya'nın büyük kara imparatorluklarından biri olarak karşılaştırmalı biçimde incelemeyi öneriyor.

Üçüncü nokta, sömürgecilik tanımı. Qing'in Sincan, Tibet ve Moğolistan'daki yönetimi, yerel seçkinlerle ittifaklar, askeri garnizonlar ve farklı hukuk düzenleri üzerine kuruluydu. Bu yönetimin Avrupa sömürge yönetimiyle ne ölçüde karşılaştırılabileceği tartışmalı. Bazı araştırmacılar Qing genişlemesini «kıta sömürgeciliği» olarak adlandırırken, başkaları bu kavramın Avrupa deneyimini yeniden norm hâline getirdiğini düşünüyor. Kavram seçimi, hangi benzerlikleri ve farkları görünür kılacağımızı belirliyor. Aynı kavram tartışması Osmanlı ve Rus imparatorlukları için de yapılıyor; bu yüzden soru, yalnız Çin'e değil, bütün kara imparatorluklarına uzanan karşılaştırmalı bir soruya dönüşüyor.

Devletin denizdeki tüccarlarına bakışı da bir karşılaştırma imkânı sunuyor. 1603'te İspanyol yönetimindeki Manila'da büyük bir Çinli nüfus katliama uğradığında, Ming sarayı sert bir askeri karşılık vermedi; denizaşırı tebaanın korunması, sarayın öncelikleri arasında değildi. Aynı dönemde bir Avrupa devleti için tüccarlarına yapılan bir saldırı çoğu zaman bir savaş gerekçesiydi. Bu fark, sömürgeciliği yalnızca askeri güçle değil, devletin tüccarla kurduğu ilişkiyle de açıklamayı öneriyor. Avrupa'daki anonim ticaret şirketleri, yani kendi ordusu ve donanması olan tüccar örgütleri, bu ilişkinin en uç biçimiydi.

Son olarak, bu soru iktisat tarihinin sayılarına dayanırken dikkatli olunmalı. Maddison'ın tahminleri, uzun dönemli karşılaştırmalar için vazgeçilmez ama dönemin verileri çok sınırlı; tahminler birçok varsayıma dayanıyor. Tarihçiler bu sayıları kesin ölçümler olarak değil, büyüklük sırasını gösteren göstergeler olarak kullanıyor. Çin'in dünya ekonomisindeki payının büyük olduğu konusunda anlaşma var; payın tam olarak ne kadar olduğu konusunda ise yok.

Uzman Notu

Temel literatür

• Edward L. Dreyer, Zheng He: China and the Oceans in the Early Ming Dynasty, 1405–1433 (New York: Pearson Longman, 2007).
• Kenneth Pomeranz, The Great Divergence: China, Europe, and the Making of the Modern World Economy (Princeton: Princeton University Press, 2000).
• R. Bin Wong, China Transformed: Historical Change and the Limits of European Experience (Ithaca: Cornell University Press, 1997).
• Philip T. Hoffman, Why Did Europe Conquer the World? (Princeton: Princeton University Press, 2015).
• Jared Diamond, Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies (New York: W. W. Norton, 1997).
• Henrietta Harrison, «The Qianlong Emperor's Letter to George III and the Early-Twentieth-Century Origins of Ideas about Traditional China's Foreign Relations», American Historical Review 122/3 (2017).
• Angus Maddison, The World Economy: A Millennial Perspective (Paris: OECD, 2001).

Arşiv ve kaynak

Macartney heyetinin İngiliz tarafındaki belgeleri ve heyet üyelerinin günlükleri yayımlanmıştır; Qing sarayının heyetle ilgili iç yazışmaları 20. yüzyılın başından itibaren Çin arşiv yayınlarında yer almıştır. Qianlong mektubunun Backhouse ve Bland çevirisi, sonraki çevirilerle karşılaştırılarak okunmalıdır.

Açık sorular

• Zheng He seferlerinin sona ermesinde maliyet, saray içi rekabet ve kuzey sınırı tehdidinin payı nasıl ayrıştırılabilir?
• Qing'in Orta Asya genişlemesi, aynı dönemdeki Rus ve Osmanlı genişlemeleriyle hangi açılardan karşılaştırılabilir?
• Maddison tipi tarihsel GSYH tahminleri, Çin–Avrupa karşılaştırmalarında hangi varsayımlara en duyarlıdır?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Zheng He'nin Ming filoları hangi yıllar arasında sefer yaptı? A) 1271–1295 B) 1405–1433 C) 1492–1504 D) 1757–1793
2. (Hedef 1) Zheng He seferlerinin temel amacı hangisiydi? A) Toprak ele geçirmek B) Haraç ve bağlılık almak, gücü göstermek C) Avrupa'yı keşfetmek D) Köle ticareti
3. (Hedef 2) Diamond'ın açıklamasına göre Çin ile Avrupa arasındaki önemli fark nedir? A) Çin'in siyasi birliği, Avrupa'nın parçalı yapısı B) Çin'in iklimi C) Avrupa'nın daha büyük nüfusu D) Çin'in gemi yapamaması
4. (Hedef 2) Çin'in denizaşırı genişleme için ekonomik teşvikinin zayıf olmasının bir nedeni hangisidir? A) Gümüşün zaten Çin'e akması B) Çin'de hiç ticaret olmaması C) Avrupa'nın daha zengin olması D) Çin'in parasının olmaması
5. (Hedef 3) Qing hanedanının 18. yüzyıldaki genişlemesi için hangisi doğrudur? A) Hiç genişlemedi. B) Kara üzerinden Orta Asya'ya ve Sincan'a doğru genişledi. C) Avrupa'da koloniler kurdu. D) Yalnızca Japonya'yı fethetti.

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Çin neden Avrupa'yı sömürgeleştirmedi?» sorusunu «Avrupa neden kendi kıtasında kalmadı?» biçiminde tersinden sor. Bu yeni soru, iki toplum hakkında hangi farklı açıklamaları öne çıkarıyor?

Cevaplar

1. B — Yedi sefer 1405 ile 1433 arasında yapıldı.
2. B — Seferler haraç düzeninin parçasıydı; toprak ilhakı hedeflenmedi.
3. A — Diamond, tek bir sarayın kararının bütün ülkeyi bağladığını, Avrupa'da ise rakip devletlerin girişimleri koruduğunu savunur.
4. A — Amerika gümüşü ticaret yoluyla zaten Çin'e akıyordu; Çin'in Avrupa'dan istediği başka bir şey yoktu.
5. B — Qing 1755–1759'da Cungar Hanlığı'nı yıkıp Sincan'ı ele geçirdi ve en geniş sınırlarına ulaştı.

Yanıtı değerlendirirken şunlara bakılır: ters soru Avrupa'nın iç rekabetini, kıtlıklarını ve Asya mallarına duyduğu talebi öne çıkarmalı; Çin'in «eksikliği» yerine iki toplumun farklı teşviklerini karşılaştırmalı; en az bir açıklamayı bu bölümdeki bir tarihçiye bağlamalı. Yalnızca Çin'i eleştiren ya da yalnızca Avrupa'yı öven cevap soruyu tersinden kurmamış demektir.

Sonraki bölüme köprü

Bu bölüm Çin'in denizaşırı sömürge kurmamasının nedenlerini genel hatlarıyla açıkladı. Zheng He filosunun neden geri çağrıldığı omurga kursunda DT-120.04'te; Avrupa'nın 1800'den sonra neden öne geçtiği sorusu ise YT-304.05'te, Büyük Ayrışma tartışmasında ele alınıyor.