Roma'nın çöküşü için neden 200'den fazla açıklama var?

Öğrenme hedefleri

• Alexander Demandt'ın 210 açıklamalık listesinin neyi gösterdiğini ve neyi göstermediğini açıklayabileceksin.
• Farklı çağların Roma'nın çöküşünü kendi kaygılarıyla nasıl açıkladığını örneklerle anlatabileceksin.
• Tek nedenli ve çok nedenli açıklamaları karşılaştırıp bir tarihsel açıklamanın hangi ölçütlerle değerlendirileceğini gösterebileceksin.

Okuma metni

Kanca — «basit ve açık» bir hikâye

1781'de İngiliz tarihçi Edward Gibbon, Roma İmparatorluğu'nun Gerileyişi ve Çöküşü'nün üçüncü cildinde Batı Roma'nın sonunu anlattıktan sonra bir değerlendirme yazdı. Roma'nın gerileyişinin aşırı büyüklüğün doğal ve kaçınılmaz sonucu olduğunu, yıkılışın hikâyesinin «basit ve açık» olduğunu söyledi. Ona göre asıl sorulması gereken, imparatorluğun neden yıkıldığı değil, nasıl bu kadar uzun süre ayakta kalabildiğiydi.

İki yüz yıl sonra, 1984'te Alman tarihçi Alexander Demandt aynı soruya verilmiş cevapları topladı. Liste 210 maddeye ulaştı: vergiler, veba, kurşun zehirlenmesi, Hristiyanlık, bürokrasi, barbar göçleri, iklim, ahlaki çöküş, iç savaş ve daha niceleri. Gibbon'un «basit ve açık» dediği hikâye, onun ardından yazılan her kuşağın elinde yeni bir açıklamayla büyüdü. Bir çöküşün bu kadar çok açıklaması olması, o çöküş hakkında mı yoksa onu açıklayanlar hakkında mı daha çok şey söylüyor?

Bağlam — neyin çöktüğü sorusu

Önce neyin çöktüğü üzerinde anlaşmak gerekiyor. Roma İmparatorluğu tek bir anda yok olmadı. 4. yüzyılın sonunda imparatorluk yönetsel olarak doğu ve batı yarılara ayrılmıştı. 376'da Gotların Tuna'yı geçmesi, 378'de Edirne yakınlarında bir Roma ordusunun yenilmesi, 410'da Roma şehrinin Vizigotlar tarafından yağmalanması, batı eyaletlerinin 5. yüzyıl boyunca birbiri ardına kaybedilmesi bu sürecin duraklarıydı. 476'da Germen komutan Odoakr, Ravenna'daki son batı imparatoru Romulus Augustulus'u tahttan indirdi ve imparatorluk nişanlarını Konstantinopolis'e gönderdi.

Çağdaşlar için 410 yağması bir dönüm noktası gibi yaşandı. Kutsal Kitap'ı Latinceye çeviren Hieronymus, Beytüllahim'den yazdığı bir mektupta bütün dünyayı ele geçirmiş olan şehrin kendisinin ele geçirildiğini yazarak yas tuttu. Oysa aynı olay, imparatorluğun başka köşelerinde yaşayanlar için uzak bir haber olarak kaldı; batıda hayat pek çok yerde yavaş yavaş, farklı hızlarda değişti.

Doğu yarı ise, bugün Bizans dediğimiz devlet olarak, bin yıl daha yaşadı. Yani «Roma'nın çöküşü» dediğimiz şey, aslında imparatorluğun batı yarısının siyasi dağılması. Ama bu tanım bile tartışmalı: batıda Roma hukukunun, Latincenin, kentlerin ve kilisenin yaşamaya devam ettiği düşünülürse, neyin sona erdiği sorusu açıklamanın kendisini de belirliyor. Siyasi bir düzenin sona erişini açıklamak ile bir uygarlığın dönüşümünü açıklamak farklı işler.

Gelişme — her çağın kendi Roma'sı

Açıklamaların çokluğunun ilk nedeni, her çağın Roma'nın çöküşüne kendi sorularıyla bakması. Soru daha 410'da, yağmanın hemen ardından soruldu. Roma'nın eski tanrılarını terk ettiği için cezalandırıldığını söyleyen paganlara karşı Hristiyan düşünür Augustinus Tanrı Devleti'ni yazdı ve dünyevi şehirlerin kaderinin Tanrı'nın planı içinde anlaşılması gerektiğini savundu. İlk açıklama tartışması, bir din tartışmasıydı.

18. yüzyılda Gibbon Aydınlanma'nın gözüyle baktı. Ona göre Roma'yı yıkan, barbarlığın ve dinin zaferiydi; Hristiyanlık, yurttaşlık erdemini öbür dünyaya yönelen bir inançla zayıflatmıştı. Bu yargı, Gibbon'un kendi çağındaki kilise eleştirisini de yansıtıyordu.

19. yüzyılın sonunda ise ırk ve soy kuramları Avrupa düşüncesini sarmıştı. Alman tarihçi Otto Seeck, 1895'te yayımlanan eserinde imparatorluktaki iç savaşların ve baskıların «en iyilerin kökünü kazıdığını» öne sürdü; bu, çağının biyolojik yozlaşma korkularının bir yansımasıydı. 20. yüzyılın başında Rus kökenli tarihçi Mihail Rostovtzeff, kendi yaşadığı devrimin izlerini taşıyan bir tabloyla, kentli sınıflar ile köylülerden oluşan ordu arasındaki çatışmayı öne çıkardı.

Belçikalı tarihçi Henri Pirenne ise 1920'lerde ve 30'larda soruyu kökünden değiştirdi. Ona göre Germen krallıkları Roma dünyasını yıkmamış, Akdeniz'in ekonomik ve kültürel birliği 5. yüzyıldan sonra da sürmüştü. Asıl kırılma, 7. yüzyılda Arap fetihlerinin Akdeniz'i ikiye bölmesiyle geldi. Ölümünden sonra yayımlanan Muhammed ve Şarlman (1937) bu tezi özetledi: Muhammed olmadan Şarlman düşünülemezdi. Pirenne'in tezi, «çöküş ne zaman oldu» sorusunun «neden oldu» sorusu kadar tartışmalı olduğunu gösterdi.

Bizim çağımız da kendi sorularını getirdi. İklim değişikliği ve salgınlar gündelik kaygılarımız arasına girince, tarihçiler Roma'nın son yüzyıllarını ağaç halkası, buz karotu ve eski DNA verileriyle incelemeye başladı. Kyle Harper 2017'de yayımlanan kitabında, 2. yüzyıldan itibaren iklimin değişmesinin ve büyük salgınların imparatorluğun direncini aşındırdığını savundu. Kurşun zehirlenmesi kuramı da, 1983'te jeokimyacı Jerome Nriagu'nun bir tıp dergisinde yayımladığı makaleyle, çevre kirliliğinin gündeme geldiği bir çağda doğdu.

Dönüş noktası — liste bir açıklama değil

Demandt'ın 210 maddelik listesi ilk bakışta tarihçilerin hiçbir şey bilmediğini gösteriyor gibi. Asıl şaşırtıcı nokta tam tersi: liste, tarihçilerin çok şey bildiğini, ama farklı şeyleri açıklamaya çalıştığını gösteriyor. Maddelerin bir kısmı birbirinin eş anlamlısı, bir kısmı başka bir nedenin sonucu, bir kısmı ise kanıtla hiç desteklenmemiş fikirler. Listeyi bir menü gibi okumak, hepsinin aynı ağırlıkta olduğunu varsaymak olur.

Açıklamaları ayıklamanın bir yolu, onları düzeylerine göre sınıflandırmak. Bazıları uzun vadeli koşulları anlatır: iklim, nüfus, ekonomi. Bazıları orta vadeli yapıları: ordunun örgütlenmesi, vergi sistemi, yönetim. Bazıları ise kısa vadeli olayları: belirli bir savaş, belirli bir imparatorun kararı. İyi bir açıklama, bu düzeyleri birbirine bağlar. Batı yarı neden düştü de doğu yarı düşmedi sorusu ise bir sınama aracı olarak işe yarar: iki yarıda da var olan bir etken, tek başına batının düşüşünü açıklayamaz.

Cevap — soru çok, anlaşma sanıldığından fazla

Öyleyse Roma'nın çöküşü için neden 200'den fazla açıklama var? Üç nedenle. Birincisi, «Roma'nın çöküşü» tek bir olay değil, yüzyıllara yayılan ve farklı biçimlerde tanımlanabilen bir süreç; her tanım başka bir açıklama gerektiriyor. İkincisi, her çağ bu sürece kendi kaygılarıyla baktı ve Roma'da kendi sorunlarının bir aynasını aradı: din, ahlak, ırk, sınıf, iklim. Üçüncüsü, liste her fikri kaydediyor; kanıtla desteklenmiş açıklamalar ile desteklenmemiş olanlar aynı sayfada duruyor.

Buna rağmen bugün uzmanlar arasında sanıldığından geniş bir ortak zemin var. Batı yarının dağılmasında dış baskının, yani Hun göçüyle hızlanan Germen ve başka toplulukların imparatorluk topraklarına girişinin, iç siyasi istikrarsızlıkla ve mali zayıflıkla birleştiğini kabul etmeyen pek az tarihçi var. Tartışma artık hangi etkenin var olduğu değil, hangisinin ne ağırlıkta olduğu ve sürecin bir çöküş mü yoksa bir dönüşüm mü sayılması gerektiği üzerine.

Bu ortak zemin, 210 maddelik listeye bakan birinin kolayca göremeyeceği bir ilerleme. Kanıt türleri arttıkça bazı açıklamalar güçlendi, bazıları ise sessizce terk edildi. Irk kuramları bugün ciddi bir tarihçi tarafından savunulmuyor; ahlaki çöküş açıklamaları ise bir olgudan çok bir yargıyı dile getirdikleri için geri plana düştü. Listenin uzunluğu, tartışmanın kaotik olduğunu değil, iki yüz yıldır sürdüğünü gösteriyor.

Bugünle bağ — bir aynaya bakmak

Roma'nın çöküşü bugün de siyasi tartışmalarda sık kullanılan bir benzetme. Göç, ahlaki gerileme, bürokrasi, borç ya da iklim hakkında bir uyarı yapmak isteyen biri, çoğu zaman «Roma da böyle çökmüştü» der. Demandt'ın listesi bu benzetmelerin nasıl işlediğini gösteriyor: listede neredeyse her kaygıya uyan bir madde bulunabiliyor.

Bu, Roma'dan ders çıkarılamayacağı anlamına gelmiyor. Ama bir ders çıkarmadan önce iki soru sormak gerekiyor: bu açıklama hangi kanıta dayanıyor ve bu açıklamayı öne süren kişi, Roma'da kendi çağının hangi sorununu görmek istiyor? Aynı sınama, bugün kendi çağımız için öne sürülen açıklamalara da uygulanabilir: bir açıklamanın yalnızca çağımızın kaygısını mı yansıttığını, yoksa kanıtın gerçekten onu mu gösterdiğini sormak. Roma'nın çöküşü, tarihin bir ayna olarak nasıl kullanıldığını ve bu aynanın neden her zaman biraz da bakanı gösterdiğini anlamak için en iyi örneklerden biri.

Birincil kaynak

Edward Gibbon, The History of the Decline and Fall of the Roman Empire'ın 38. bölümünün sonuna eklediği «Batı'da Roma İmparatorluğu'nun Çöküşü Üzerine Genel Gözlemler» başlıklı değerlendirmede şöyle yazar:

Bir şehrin yükselip bir imparatorluğa dönüşmesi, eşsiz bir olağanüstülük olarak, filozof bir zihnin düşünmesine değer olabilir. Ama Roma'nın gerileyişi, aşırı büyüklüğün doğal ve kaçınılmaz sonucuydu. Refah, çürümenin ilkesini olgunlaştırdı; yıkımın nedenleri fethin genişliğiyle çoğaldı. […] Yıkılışının hikâyesi basit ve açıktır; Roma İmparatorluğu'nun neden yıkıldığını sormak yerine, bu kadar uzun süre ayakta kalabilmesine şaşırmalıyız.

Kaynak: Edward Gibbon, The History of the Decline and Fall of the Roman Empire, c. III (Londra, 1781), 38. bölüm, «General Observations on the Fall of the Roman Empire in the West». Çeviri bizim; Project Gutenberg metninden.

Gibbon açıklamayı tek bir ilkeye bağlıyor ve aynı paragrafta bu ilkeyi ordu, imparatorlar ve barbarlarla somutlaştırıyor.

1. Gibbon'un «aşırı büyüklük» açıklaması tek nedenli mi, yoksa birden fazla etkeni tek bir ilke altında mı topluyor?
2. «Neden yıkıldığını sormak yerine» cümlesi, tarihçinin soruyu nasıl yeniden kurduğunu gösteriyor?
3. Gibbon'un bu cümleyi yazdığı 1781 İngiltere'si, Amerikan kolonileriyle savaş hâlindeydi. Bu bağlam metnin okunuşunu nasıl etkileyebilir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Edward Gibbon (1776–1788) — Çöküşü aşırı büyümenin ve yurttaşlık erdeminin kaybının sonucu olarak gördü; Hristiyanlığı ve barbarları bu sürecin iki büyük etkeni saydı. Onun anlatısı çöküşü bir ahlaki gerileme hikâyesi olarak kurdu ve iki yüz yıl boyunca bütün tartışmaların başlangıç noktası oldu.
• Peter Brown (1971) — The World of Late Antiquity'de «çöküş» kavramını sorguladı ve 3.–8. yüzyılları kendi yaratıcılığı olan bir dönüşüm dönemi, Geç Antik Çağ, olarak ele aldı. Ona göre dinde, sanatta ve düşüncede yeni ve canlı bir dünya doğuyordu.
• Peter Heather ve Bryan Ward-Perkins (2005) — Aynı yıl yayımlanan iki kitapta dönüşüm yaklaşımına karşı çıktılar. Heather, Hun baskısıyla hızlanan göçlerin ve Pers tehdidinin batıyı askerî olarak tükettiğini savundu. Ward-Perkins, arkeolojik verilerle konutun, çanak çömleğin ve ticaretin gerilediğini göstererek, bunun sıradan insanlar için gerçek bir çöküş olduğunu vurguladı.
• Kyle Harper (2017) — The Fate of Rome'da iklim değişikliğini ve salgın hastalıkları açıklamanın merkezine koydu ve doğa bilimlerinin verilerini tarihsel anlatıyla birleştirdi.

Bu dört yaklaşım aynı olguların farklı yüzlerine bakıyor ve her biri, bir öncekinin gözden kaçırdığını düşündüğü bir şeyi öne çıkarıyor. Brown seçkinlerin kültürel hayatına, Ward-Perkins sıradan insanların maddi hayatına, Heather siyasete ve savaşa, Harper doğaya odaklanıyor; çöküş mü dönüşüm mü sorusunun cevabı da büyük ölçüde nereye bakıldığına bağlı.

Derine İn

Roma tartışması, tarihsel açıklamanın doğası hakkında genel bir ders içeriyor: tek nedenli açıklamaların çekiciliği ve zayıflığı. Tek bir neden, anlatıyı sadeleştirir ve akılda kalır; kurşun zehirlenmesi ya da ahlaki çöküş, karmaşık bir süreci tek bir cümleye indirir. Ama tarihsel süreçler nadiren tek bir etkene indirgenebilir. Bir etkenin gerçekten belirleyici olup olmadığını anlamanın yolu, onun var olduğu ama çöküşün yaşanmadığı durumlara bakmaktır.

Doğu–batı karşılaştırması bu yüzden tartışmanın en güçlü aracı. Hristiyanlık, bürokrasi, kurşun borular, ağır vergiler ve salgınlar imparatorluğun iki yarısında da vardı. Doğu yarı bunlara rağmen ayakta kaldıysa, bu etkenlerin tek başına belirleyici olmadığı sonucu çıkar. Batı yarıyı farklı kılan etkenleri aramak gerekir: coğrafi olarak daha açık sınırlar, daha zayıf bir vergi tabanı, Konstantinopolis'in surları gibi savunmaya elverişli bir başkentin yokluğu, göç eden toplulukların doğrudan batıya yönelmesi. Karşılaştırmalı yöntem, 210 maddelik listeyi hızla daraltır. Bu yöntem kesin bir kanıt sağlamaz, ama hangi açıklamaların ciddiye alınmaya değer olduğunu ayıklamanın en ucuz yoludur.

İkinci ders, kavramların önemi. «Çöküş» ile «dönüşüm» arasındaki tartışma, kısmen olguların değil kelimelerin tartışması. Peter Brown'ın Geç Antik Çağ kavramı, dönemin dini ve kültürel yaratıcılığını görünür kıldı; ama eleştirmenleri, bu kavramın şiddeti, yoksullaşmayı ve maddi gerilemeyi gözden kaçırdığını söyledi. Ward-Perkins'in çanak çömlek ve sığır iskeletleri üzerinden yaptığı çalışma, sıradan insanın hayat standardındaki düşüşü ölçülebilir hâle getirdi. İki yaklaşım aynı dönemi farklı insan gruplarının gözünden anlatıyor. Bir piskoposun mektupları ile bir köylünün evinin kalıntıları, aynı yüzyıl hakkında çok farklı hikâyeler anlatabiliyor; tarihçi hangisini merkeze koyarsa, sonuç da ona göre değişiyor.

Üçüncü ders, yeni kanıt türlerinin açıklamaları nasıl değiştirdiği. Yüzyıllar boyunca tartışma yazılı kaynaklara dayandı ve bu kaynaklar çoğunlukla seçkinlerin, din adamlarının ve imparatorların sesini taşıyordu. 20. yüzyılın sonundan itibaren arkeoloji, paleoiklim verileri ve eski DNA, yazılı kaynakların sessiz kaldığı konulara ışık tuttu. Harper'ın iklim ve salgın açıklaması, bu yeni verilerin ürünü. Yeni bir kanıt türü, yeni bir açıklamayı mümkün kılar; ama aynı zamanda eski açıklamaları sınamanın yolunu da açar.

Pirenne'in katkısı da bu açıdan öğretici. Onun tezi yıllarca tartışıldı; arkeolojik ticaret verileri, Akdeniz ticaretinin 7. yüzyıldan önce de gerilemeye başladığını göstererek tezin bazı kısımlarını zayıflattı. Ama Pirenne'in sorusu, yani sürekliliğin nerede kesildiği sorusu, sonraki bütün tartışmaların çerçevesini belirledi. Bazen bir tarihçinin en kalıcı mirası, verdiği cevaptan çok sorduğu sorudur.

Son olarak, bu tartışmanın açık kalması bir başarısızlık değil. Roma'nın çöküşü, tarihçilerin yöntemlerini sınadığı, yeni kanıt türlerini denediği ve kendi varsayımlarını fark ettiği bir laboratuvar işlevi görüyor. Demandt'ın listesi bu laboratuvarın iki yüz yıllık kayıt defteri gibi okunabilir: hangi soruların sorulduğunu, hangilerinin terk edildiğini ve hangilerinin hâlâ yaşadığını gösteren bir defter.

Uzman Notu

Temel literatür

• Alexander Demandt, Der Fall Roms: Die Auflösung des römischen Reiches im Urteil der Nachwelt (Münih: C. H. Beck, 1984).
• Edward Gibbon, The History of the Decline and Fall of the Roman Empire, 6 cilt (Londra, 1776–1788).
• Peter Brown, The World of Late Antiquity, AD 150–750 (Londra: Thames and Hudson, 1971).
• Peter Heather, The Fall of the Roman Empire: A New History (Londra: Macmillan, 2005).
• Bryan Ward-Perkins, The Fall of Rome and the End of Civilization (Oxford: Oxford University Press, 2005).
• Kyle Harper, The Fate of Rome: Climate, Disease, and the End of an Empire (Princeton: Princeton University Press, 2017).
• Jerome O. Nriagu, «Saturnine Gout among Roman Aristocrats: Did Lead Poisoning Contribute to the Fall of the Empire?», New England Journal of Medicine 308 (1983), s. 660–663.

Arşiv ve kaynak

Gibbon'un tam metni Project Gutenberg'de açık erişimlidir. Geç Roma döneminin başlıca yazılı kaynakları arasında Ammianus Marcellinus'un tarihi ve Augustinus'un Tanrı Devleti bulunur; arkeolojik veriler için Ward-Perkins'in kaynakçası iyi bir başlangıçtır.

Açık sorular

• Paleoiklim verileri ile yazılı kaynaklar arasındaki zamanlama uyumu, iklimin nedensel rolünü ne ölçüde kanıtlıyor?
• «Çöküş» ve «dönüşüm» yaklaşımları, farklı bölgeler için (Britanya ile İtalya, Galya ile Kuzey Afrika) farklı sonuçlar mı veriyor?
• Demandt'ın listesi 1984'ten sonra hangi yeni açıklamalarla genişledi ve bu yeniler hangi çağdaş kaygıları yansıtıyor?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Alexander Demandt 1984'te Roma'nın çöküşü için kaç açıklama derledi? A) 12 B) 76 C) 210 D) 1.000
2. (Hedef 1) Demandt'ın listesinden çıkarılabilecek en doğru sonuç hangisidir? A) Gerçek neden hiç bilinmiyor. B) Farklı çağlar ve yazarlar farklı soruları ve farklı kaygıları yansıttı. C) Bütün açıklamalar eşit derecede geçerlidir. D) Roma hiç çökmedi.
3. (Hedef 2) Gibbon'un açıklamasında öne çıkan iki etken hangileridir? A) İklim ve salgın B) Barbarlar ve din C) Kurşun ve vergi D) Ticaret ve deniz
4. (Hedef 2) Kyle Harper'ın açıklamasının merkezinde ne var? A) Ahlaki çöküş B) İklim değişikliği ve salgınlar C) Irk kuramları D) Kilise
5. (Hedef 3) Doğu–batı karşılaştırması bir açıklamayı sınamaya nasıl yardımcı olur? A) İki yarıda da bulunan bir etken, tek başına yalnız batının düşüşünü açıklayamaz. B) Doğu yarı daha büyüktü. C) Doğu yarı hiç savaşmadı. D) Karşılaştırma işe yaramaz.

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Roma'nın çöküşü için bir açıklama seç (örneğin kurşun zehirlenmesi, Hristiyanlık ya da iklim). Bu açıklamayı güçlendirecek ve zayıflatacak birer kanıt türü öner; doğu–batı karşılaştırmasını da kullan.

Cevaplar

1. C — Demandt, Der Fall Roms'ta 210 açıklamayı alfabetik olarak sıraladı.
2. B — Liste bir bilgisizlik belgesi değil, farklı çağların farklı sorularının kaydıdır.
3. B — Gibbon, anlattığı şeyin «barbarlığın ve dinin zaferi» olduğunu söyler.
4. B — Harper paleoiklim ve genetik verilerle iklim ve salgınları öne çıkarır.
5. A — Doğu yarı aynı etkenlere rağmen ayakta kaldıysa, o etkenler tek başına belirleyici olamaz.

Açık uçlu soruda puan şu üç öğeye verilir: seçilen açıklamayı destekleyebilecek somut bir kanıt türü (arkeolojik, yazılı ya da doğa bilimsel); onu zayıflatabilecek bir kanıt ya da karşı örnek; ve doğu yarının aynı etkene maruz kalıp kalmadığı sorusu. Tek cümlelik bir hükümle yetinen, kanıt türü önermeyen cevap eksiktir.

Sonraki bölüme köprü

Bu bölüm açıklamaların neden bu kadar çoğaldığını sordu. Batı Roma'nın dağılmasının kendisi, yani 3. yüzyıl bunalımından 476'ya uzanan olaylar, omurga kursunda DT-109.14'te ele alınıyor; tarihçilerin bu sorudaki okullarını ve kanıtlarını ise YT-304.01 ayrıntılı olarak karşılaştırıyor.