Osmanlı matbaayı neden geç aldı?

Öğrenme hedefleri

• Osmanlı'da Müslüman tebaanın Türkçe ve Arapça harfli kitap basmaya 1720'lerde başladığını, gayrimüslim matbaalarının ise çok daha önce çalıştığını açıklayabileceksin.
• «Padişahlar matbaayı yasakladı» anlatısının nereden çıktığını ve belgeye dayanmadığı iddiasını değerlendirebileceksin.
• Gecikmeye getirilen ekonomik, siyasi ve kültürel açıklamaları karşılaştırıp hangi sorunun hangi kanıta dayandığını gösterebileceksin.

Okuma metni

Kanca — iki yüz yetmiş yıllık bir boşluk

Johannes Gutenberg Mainz'da hareketli harfle kitap basmaya 1450'lerde başladı. Yetmiş yıl içinde Avrupa'da binlerce matbaa kuruldu ve milyonlarca kitap basıldı. İstanbul ise bu teknolojiyi uzaktan izlemedi: 15. yüzyılın sonunda şehirde İspanya'dan gelen Yahudi göçmenler İbranice kitap basıyordu. Ama Türkçe ve Arapça harflerle, bir Müslüman tarafından, İstanbul'da basılan ilk kitap 1729'da çıktı. Aradaki süre yaklaşık iki yüz yetmiş yıl.

Bu boşluk Türkiye'de tarih derslerinin en çok tartışılan sorularından biri, ve genellikle tek cümlelik bir cevabı var: padişahlar matbaayı yasakladı, hattatlar da buna destek verdi. Bu bölüm o cümleyi sorguluyor. Osmanlı matbaayı gerçekten neden geç aldı ve bu sorunun kendisi doğru mu soruluyor?

Bağlam — imparatorlukta basılı kitap vardı

Önce bir yanlış izlenimi düzeltmek gerekiyor: Osmanlı İmparatorluğu matbaasız bir ülke değildi. 15. yüzyılın sonlarından itibaren İstanbul, Selanik ve başka kentlerde Yahudi matbaaları çalıştı; ilk kitabın kesin tarihi kaynaklarda tartışmalı. 16. yüzyılda Ermeni, 17. yüzyılda Rum matbaaları da kuruldu. Bu matbaalar çoğunlukla kendi cemaatlerinin dini ve eğitim kitaplarını basıyordu ve devletin izni ya da hoşgörüsüyle çalışıyordu.

Saray da basılı kitabı tanıyordu. Osmanlı padişahlarının kütüphanelerinde Avrupa'da basılmış çeşitli kitaplar bulunuyordu. 1588'de III. Murad bir ferman çıkardı ve iki Avrupalı tüccarın imparatorlukta Arapça basılı kitap ve risale satma hakkını güvenceye aldı. Bu fermanın metni, Roma'daki Medici Şark Matbaası'nın 1594'te bastığı Arapça Öklid'in arkasında basılı olarak günümüze ulaştı.

El yazması kitap da işleyen bir sektördü. İstanbul'da kitaplar müstensihler tarafından sipariş üzerine ya da satış için kopyalanıyor, sahaflar arasında el değiştiriyor, vakıf kütüphanelerinde okura açılıyordu. Bir öğrenci ihtiyaç duyduğu metni hocasının nüshasından kendisi de kopyalayabiliyordu. Bu dünyada kitap nadir bir mal değildi; yalnız çoğaltılma biçimi farklıydı.

Eksik olan, Müslüman tebaanın kendi dilinde, Arap harfleriyle kitap basmasıydı. Soru bu yüzden «Osmanlı matbaayı neden bilmedi» değil, «Osmanlı Müslümanları kendi kitaplarını basmayı neden bu kadar geç ve bu kadar sınırlı benimsedi» olmalı.

Gelişme — ezberlenen cevap nereden geliyor?

En yaygın cevap bir yasak hikâyesi: II. Bayezid 1485'te matbaayı yasakladı, I. Selim 1515'te yasağı yeniledi, ceza da ölümdü. Bu cümle yüz yılı aşkın süredir Türkçe, İngilizce ve Arapça kitaplarda tekrarlanıyor. Ama o fermanların hiçbiri bugüne ulaşmadı ve hiçbir Osmanlı arşiv belgesinde izleri bulunmuyor.

Tarihçi Kathryn Schwartz 2017'de yayımlanan makalesinde bu iddianın yolunu geriye doğru izledi. İddiayı yayımlayan bilinen ilk kişi, Osmanlı'yı hiç görmemiş bir Fransız keşiş ve kozmograftı: André Thevet, 1584'te Paris'te basılan ünlü adamlar ansiklopedisinin Gutenberg maddesinde, «Türklerin» Bayezid'in bir buyruğuyla basılı kitap kullanmaktan men edildiğini ve Selim'in bunu 1515'te yenilediğini yazdı. Thevet hiçbir kaynak göstermedi. Schwartz'a göre bu anlatı Avrupa'da kitaptan kitaba aktarıldı, 19. yüzyılda Osmanlı aydınları tarafından da benimsendi ve 20. yüzyıl tarih kitaplarında kesinleşmiş bir olgu gibi yerleşti.

Thevet'in iddiasının Avrupa'da neden bu kadar kolay yayıldığı da ayrı bir soru. 16. yüzyıl Avrupa'sında matbaa, hümanistlerin kendi çağlarını «karanlık» geçmişten ayırdığı bir ilerleme simgesiydi. İstanbul'un 1453'te el değiştirmesi de Bizans el yazmalarının ve Yunan bilgisinin yitirilmesi hikâyesiyle birlikte anlatılıyordu. «Türklerin basılı kitabı yasaklaması», bu anlatıya kusursuz biçimde oturan bir ayrıntıydı: Doğu'yu cehaletle, Batı'yı matbaa ve bilgiyle eşleştiriyordu. Bir iddianın doğru olması ile bir hikâyeye iyi oturması aynı şey değil.

Yasak kanıtlanmıyorsa, gecikmeyi başka şeyler açıklamalı. Tarihçilerin öne sürdüğü açıklamalar birkaç ayrı düzlemde duruyor. Ekonomik düzlemde, İstanbul'un güçlü bir el yazması piyasası vardı; müstensihler, yani kitap çoğaltan kâtipler, talebi karşılayacak kadar çoktu ve Arapça harfle dizgi pahalı ve zor bir işti. Kültürel düzlemde, Arap harflerinin bitişik ve bağlama göre değişen biçimleri hareketli harfe kolay uymuyordu; yazı güzelliği, yani hat, kitabın değerinin önemli bir parçasıydı.

Siyasi düzlemde ise bir meşruiyet açıklaması var. Ekonomistler Metin Coşgel, Thomas Miceli ve Jared Rubin'e göre Osmanlı yönetimi meşruiyetinin önemli bir kısmını ulemanın desteğinden alıyordu ve bilginin çoğaltılmasını onların denetiminden çıkaracak bir teknoloji, bu dengeyi bozabilirdi. Bu yaklaşımda devlet matbaaya karşı değildi; matbaanın maliyeti, getirisinden yüksek görünüyordu.

Dönüş noktası — izin geldiğinde ne oldu?

Sorunun en ilginç yanı, izin geldikten sonra olanlarda. 1727'de Macar asıllı bir Müslüman olan İbrahim Müteferrika, Sadrazam Nevşehirli İbrahim Paşa'nın çevresinin de desteğiyle III. Ahmed'den matbaa izni aldı. İzin bir fermanla verildi ve ferman şeyhülislam Yenişehirli Abdullah Efendi'nin fetvasına dayanıyordu. Fetva matbaayı onayladı. Ferman yalnızca bir sınır koydu: tefsir, hadis, fıkıh ve kelam gibi dini ilimlere ait kitaplar basılmayacaktı.

Müteferrika izni sağlamlaştırmak için bir adım daha attı. İlk kitabın başına, fermanın hemen arkasına, kazaskerler de dahil olmak üzere dönemin önde gelen ulemasından on altı takriz, yani övgü ve onay yazısı koydu. Matbaa, dini otoritenin karşısına değil, onun açık onayıyla okurun önüne çıkarıldı. Bu ayrıntı, ulemanın matbaaya toptan karşı olduğu yolundaki yaygın varsayımı da zayıflatıyor.

Müteferrika ilk kitabı, Vankulu Lügatı diye bilinen iki ciltlik Arapça–Türkçe sözlüğü 1729'da bastı. Kitabın başına fermanı ve kendi yazdığı, matbaanın faydalarını sayan bir risaleyi koydu. 1745'teki ölümüne kadar matbaası on yedi eser bastı: sözlükler, tarih kitapları, coğrafya ve askerlik üzerine eserler. Bu, bir yasağın kalktığı ve sel gibi kitabın aktığı bir tablo değil. Matbaa açılmıştı, ama basacağı kitabı, alıcısını ve dağıtım ağını bulmakta zorlanıyordu. Müteferrika'nın basımlarının bir kısmı onun ölümünden sonra da satılmadan depoda kaldı.

Bu sonuç ekonomik ve kültürel açıklamaları güçlendiriyor. Sorun yalnızca izin olsaydı, izin geldiğinde patlama olurdu. Olmadı. Kitlesel basım İstanbul'da ancak 19. yüzyılda, devletin kendi ihtiyaçları değiştiğinde yaygınlaştı: yeni okullar, ordu için ders kitapları ve 1831'de yayına başlayan resmî gazete Takvim-i Vekayi. Matbaa, kullanılacağı kurumlar ortaya çıktığında gerçekten yayıldı.

Cevap — bir yasak değil, bir denge

Öyleyse Osmanlı matbaayı neden geç aldı? Belgeye dayanan cevap, tek bir yasağın değil, birbirini destekleyen birkaç koşulun sonucu olduğunu söylüyor. Güçlü ve işleyen bir el yazması kültürü, Arap harfleriyle dizginin teknik güçlüğü, kitaba yüklenen estetik ve dini değer, ve ulemanın bilgi üzerindeki denetimini sarsma riskine karşı temkinli bir devlet. Bu koşullar değiştiğinde, yani devlet yeni tür bilgiye ve eğitime ihtiyaç duyduğunda, matbaa hızla yerleşti.

Bu cevabın bir önemli sınırı var: «geç» kelimesi Avrupa'yı ölçü alıyor. Avrupa'da matbaa kilise ile devlet arasındaki çatışmalara, Reform'a ve yeni bir kitap piyasasına denk geldi; başka toplumlar aynı teknolojiyi başka zamanlarda ve başka ihtiyaçlarla benimsedi. Tarihçilerin bir kısmı bu yüzden soruyu «neden geç» yerine «ne zaman, kimin için ve neden» diye sormayı öneriyor.

Bugünle bağ — her yeni teknoloji aynı soruyu sorar

«Osmanlı matbaayı yasakladı ve geri kaldı» cümlesi bugün de siyasi tartışmalarda bir argüman olarak kullanılıyor: yeniliğe direnmenin bedelini anlatan bir ders gibi. Bu bölümün gösterdiği şey, dersin kendisinin sağlam bir kanıta dayanmadığı. Bir tarih cümlesini bir tartışmada kullanmadan önce kaynağını sormak, burada olduğu gibi yüzyıllık bir efsaneyi yakalayabilir.

Ama sorunun kendisi hâlâ canlı. Her yeni iletişim teknolojisi, bilgiyi kimin üreteceği, kimin denetleyeceği ve kimin kazanacağı sorusunu yeniden açıyor. Yapay zekâ ile üretilen metinler, sosyal medya ve dijital yayıncılık konusundaki tartışmalar, 18. yüzyıl İstanbul'undaki hattat, müstensih, ulema ve matbaacı arasındaki pazarlığın yeni bir sürümüne benziyor. Teknolojinin kabulü, yalnızca teknolojinin gücüne değil, onu kullanacak kurumların ve çıkarların dengesine bağlı.

Birincil kaynak

İbrahim Müteferrika, ilk kitabının başına koyduğu Vesîletü't-Tıbâa (Basımın Faydası) adlı risalesinde matbaanın on faydasını sayar. Risale, 1720'lerde bir Osmanlı yenilikçisinin matbaayı hangi gerekçelerle savunduğunu doğrudan gösteren eşsiz bir belgedir. Aşağıdaki parçada el yazmalarının durumundan yakınır:

Bu çağın insanları rahata düşkün ve yorgun; bol servetin ve rahatın gevşettiği kişiler güzelliği umursamıyor. Bu yüzden yeni eserler ne değer görüyor ne de korunuyor.

Kaynak: İbrahim Müteferrika, Vesîletü't-Tıbâa, Kitâb-ı Lugat-ı Vankulu (İstanbul: Dârü't-Tıbâati'l-Âmire, 1729) içinde. Çeviri bizim; Christopher M. Murphy'nin İngilizce çevirisinden («Appendix», G. N. Atiyeh (ed.), The Book in the Islamic World, Albany: SUNY Press, 1995), Schwartz 2017'deki alıntı üzerinden.

Risale matbaayı dinin ve devletin yararına bir araç olarak sunar: basılı kitap kolay çoğalır, mürekkebi ıslanınca bozulmaz, eski eserleri kurtarır.

1. Müteferrika matbaayı savunurken neden el yazması kültürünü eleştirmek yerine onun «korunamayan» eserlerinden söz ediyor?
2. Risalenin fermanla birlikte kitabın başına konması, okurun ona nasıl güvenmesini sağlıyor?
3. Bu metin matbaaya karşı olanlar hakkında ne söylüyor, ne söylemiyor?

Tarihçiler Tartışıyor

• Francis Robinson (1993) — «Technology and Religious Change: Islam and the Impact of Print» makalesinde, İslam dünyasında bilginin kişiden kişiye, hocadan öğrenciye sözlü aktarımla güvence altına alındığını ve matbaanın bu otorite yapısını tehdit ettiğini savundu. Ona göre gecikme bilgi otoritesinin nasıl kurulduğuyla ilgilidir.
• Metin Coşgel, Thomas Miceli ve Jared Rubin (2012) — Gecikmeyi siyasi ekonomiyle açıkladılar: meşruiyetini ulemadan alan bir yönetim için basımın siyasi maliyeti yüksekti. Kitlesel basımın, dini otoritenin meşruiyet sağlama gücü azaldığında yayıldığını öne sürdüler.
• Orlin Sabev (2006) — Müteferrika matbaası üzerine yaptığı ayrıntılı çalışmada, matbaanın basım sayılarını, fiyatlarını ve satışını inceleyerek sorunun yalnızca izinde değil, talepte ve piyasada olduğunu gösterdi. Ona göre ilk Osmanlı matbaası bir başarısızlık değil, sınırlı bir pazara uygun ölçekte bir girişimdi.
• Kathryn Schwartz (2017) — Yasak anlatısının belgesiz olduğunu gösterdi ve daha köklü bir eleştiri getirdi: «Osmanlı neden basmadı» sorusu Avrupa'nın deneyimini evrensel ölçü sayıyor. Ona göre soru, basımın Osmanlı'da nasıl ve hangi amaçlarla gerçekleştiğini sormalı.

Bu yorumlar birbirini tamamen dışlamıyor. Robinson ile Coşgel ve arkadaşları otorite ve meşruiyete, Sabev piyasaya bakıyor; Schwartz ise sorunun çerçevesini tartışıyor. Hepsinin ortak noktası, tek cümlelik yasak açıklamasını yetersiz bulmaları. Aralarındaki asıl fark, gecikmeyi bir sorun olarak mı, yoksa kendi koşullarında anlaşılması gereken bir tercih olarak mı gördükleri.

Derine İn

Bu tartışma, bir «yokluğu» açıklamaya çalışmanın yöntemsel güçlüğünü açıkça gösteriyor. Tarihçi bir olayın neden olduğunu açıklarken kaynaklara bakar; bir şeyin neden olmadığını açıklarken ise karşılaştırma yapmak zorundadır. «Osmanlı matbaayı neden benimsemedi» sorusu, gizli bir karşılaştırma içerir: Avrupa benimsedi, Osmanlı benimsemedi. Bu karşılaştırma Avrupa'daki koşulları, yani Reform'u, kent burjuvazisini, Latin alfabesinin dizgiye uygunluğunu, normal kabul eder ve Osmanlı'daki farkı bir eksiklik olarak okur. Schwartz'ın eleştirisi tam bu varsayıma yönelik.

İkinci yöntemsel ders, bir iddianın kaynağını izlemenin önemi. 1485 yasağı, Türkiye'deki okul kitaplarından Batı'daki ders kitaplarına kadar yüz yıldan uzun süre tekrarlandı. Her yazar bir öncekini kaynak gösterdi; zincirin başına kadar gidilmedi. Schwartz'ın yaptığı, zinciri halka halka geriye doğru izleyip ilk halkanın belge göstermeyen bir 16. yüzyıl yazarı olduğunu göstermekti. Bu, YT-303'te ayrıntılı işlenen kaynak eleştirisinin klasik bir örneği: çok tekrarlanan bir iddia, tek bir kaynağa dayanıyor olabilir.

Üçüncü nokta, «geç kalma» anlatısının siyasi işlevi. 19. yüzyılda Osmanlı reformcuları için matbaa yasağı hikâyesi, yenilik karşıtı güçleri eleştirmenin kullanışlı bir aracıydı; Cumhuriyet döneminin tarih anlatısında da eski rejimin geri kalmışlığını anlatan bir örnek olarak yer buldu. Bir hikâyenin neden bu kadar kolay benimsendiğini sormak, onun doğru olup olmadığını sormak kadar önemli. Kanıtsız bir iddianın yüz yıl yaşaması, onun bir ihtiyaca cevap verdiğini gösteriyor.

Fermanın dini kitapları dışarıda bırakması da dikkatle okunmalı. Bu sınır, dini metnin çoğaltılmasının geleneksel el yazması zincirinde, yani hoca ile öğrenci, hattat ile müstensih arasındaki denetimli aktarımda kalmasını istiyordu. Kur'an ve temel dini metinlerin Osmanlı'da basılması ancak 19. yüzyılın ikinci yarısında yaygınlaştı. Demek ki mesele matbaanın kendisi değil, hangi bilginin hangi yolla çoğaltılacağıydı. Sözlük, tarih ve coğrafya basılabilirdi; dinin çekirdek metinleri ise bir süre daha el yazmasının güvencesinde tutuldu.

Hangi kanıt bu tartışmayı ilerletebilir? Açıklamaların çoğu genel ilkelere dayanıyor; oysa sorunun bir kısmı sayılarla sınanabilir. Ölen kişilerin mallarını listeleyen tereke defterleri, İstanbul'da ve taşrada kimlerin kaç kitaba sahip olduğunu ve bu kitapların ne kadara alınıp satıldığını gösteriyor. Müteferrika basımlarının fiyatları el yazması fiyatlarıyla karşılaştırılabildiği ölçüde, talep açıklaması soyut bir varsayım olmaktan çıkıp ölçülebilir bir iddiaya dönüşüyor. Bu, gecikme sorusunu genel kültür yorumlarından arşiv araştırmasına taşıyan yol.

Son olarak, gecikme sorusu karşılaştırmalı olarak ele alınınca daha zengin hâle geliyor. İran'da Safeviler döneminde 17. yüzyılda kısa süreli bir matbaa girişimi oldu; Hindistan'da, Mısır'da ve Kuzey Afrika'da Arap harfli basım 19. yüzyılda yaygınlaştı. Yani Osmanlı'nın deneyimi İslam dünyasında istisna değil, genel bir örüntünün parçası. Bu, açıklamanın yalnızca Osmanlı'ya özgü bir yasakta değil, Arap harfli yazı kültürlerinin ortak koşullarında aranması gerektiğini düşündürüyor. Aynı zamanda, 19. yüzyılda bu kültürlerin hepsinde matbaanın hızla yayılması, koşullar değişince direncin de hızla dağıldığını gösteriyor.

Uzman Notu

Temel literatür

• Kathryn A. Schwartz, «Did Ottoman Sultans Ban Print?», Book History 20 (2017), s. 1–39.
• Metin M. Coşgel, Thomas J. Miceli ve Jared Rubin, «The Political Economy of Mass Printing: Legitimacy and Technological Change in the Ottoman Empire», Journal of Comparative Economics 40 (2012), s. 357–371.
• Francis Robinson, «Technology and Religious Change: Islam and the Impact of Print», Modern Asian Studies 27/1 (1993), s. 229–251.
• Orlin Sabev, İbrahim Müteferrika ya da İlk Osmanlı Matbaa Serüveni (1726–1746) (İstanbul: Yeditepe, 2006).
• George N. Atiyeh (ed.), The Book in the Islamic World: The Written Word and Communication in the Middle East (Albany: SUNY Press, 1995); Murphy'nin ferman ve risale çevirileriyle.

Arşiv ve kaynak

Müteferrika'nın fermanı ve Vesîletü't-Tıbâa risalesi, Vankulu Lügatı'nın 1729 baskısının başında basılıdır; baskının nüshaları İstanbul'daki yazma eser kütüphanelerinde ve dijital koleksiyonlarda bulunur. III. Murad'ın 1588 fermanı Medici Şark Matbaası'nın 1594 Arapça Öklid baskısının sonundadır.

Açık sorular

• Müteferrika basımlarının gerçek satış ve dağıtım verileri, talep açıklamasını ne ölçüde destekliyor?
• 19. yüzyılda Osmanlı aydınları yasak anlatısını hangi metinler üzerinden benimsedi ve neden?
• Gayrimüslim matbaaları ile Müslüman okur arasında, dil ve yazı farkına rağmen, bir kitap alışverişi var mıydı?

Mini sınav

1. (Hedef 1) İstanbul'da Arap harfleriyle bir Müslüman tarafından basılan ilk kitap hangi yıl çıktı? A) 1485 B) 1588 C) 1729 D) 1831
2. (Hedef 1) Aşağıdakilerden hangisi Müteferrika'dan önce Osmanlı topraklarında matbaa kuran topluluklardan biridir? A) Yahudiler B) Kıpçaklar C) Uygurlar D) Safeviler
3. (Hedef 2) «II. Bayezid matbaayı yasakladı» iddiasını yayımlayan bilinen ilk yazar kimdir? A) Evliya Çelebi B) André Thevet C) Kâtip Çelebi D) Voltaire
4. (Hedef 2) 1727 fermanı matbaa için hangi sınırı koydu? A) Yalnız Latin harfli kitap basılabilir. B) Dini ilimlere ait kitaplar basılmayacak. C) Yalnız sarayda basım yapılacak. D) Kitaplar ücretsiz dağıtılacak.
5. (Hedef 3) Müteferrika matbaasının az sayıda eser basması en iyi hangi açıklamayı destekler? A) Gecikmenin tek nedeni yasaktı. B) İzin tek başına yetmedi; talep, maliyet ve kurumlar belirleyiciydi. C) Osmanlı'da okur yoktu. D) Matbaa teknolojisi İstanbul'a hiç ulaşmamıştı.

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Bir arkadaşın «Osmanlı matbaayı yasakladığı için geri kaldı» diyor. Bu bölümdeki kanıtları kullanarak ona kısa bir cevap yaz: iddianın hangi kısmı belgesiz, hangi açıklamalar daha güçlü, ve «geri kalma» çerçevesinin kendisi neden tartışmalı?

Cevaplar

1. C — Müteferrika'nın ilk kitabı Vankulu Lügatı 1729'da basıldı.
2. A — 15. yüzyılın sonlarından itibaren Yahudi matbaaları imparatorlukta çalışıyordu; Ermeni ve Rum matbaaları onları izledi.
3. B — Fransız kozmograf André Thevet 1584'te bu iddiayı kaynak göstermeden yayımladı.
4. B — Tefsir, hadis, fıkıh ve kelam gibi dini ilimlere ait kitaplar kapsam dışında bırakıldı.
5. B — İzin geldikten sonra da basım sınırlı kaldı; bu, gecikmenin yalnızca bir yasakla açıklanamayacağını gösteriyor.

Güçlü bir cevabın üç parçası olur: yasak fermanlarının bulunmadığını ve iddianın Thevet'e kadar izlendiğini söyler; talep, el yazması piyasası, dizgi güçlüğü ve meşruiyet açıklamalarından en az ikisini kanıtlarıyla anar; «geri kalma» ölçüsünün Avrupa deneyimini evrensel saydığını belirtir. Yalnızca yasağı reddedip başka açıklama sunmayan cevap eksiktir.

Sonraki bölüme köprü

Bu bölüm sorunun cevabını genel hatlarıyla verdi. Müteferrika'nın kim olduğu, matbaasının nasıl çalıştığı ve bastığı eserlerin ne anlattığı omurga kursunda, TT-113.03'te ayrıntılı olarak ele alınıyor; oradan 18. yüzyıl Osmanlı'sının yenilik tartışmalarına geçilebilir.