Kendi patikanı seç: platformu nasıl kullanacaksın?

Öğrenme hedefleri

• Bu platformun yapısını, yani seviyeleri, omurga kurslarını, tematik ve bölgesel kursları, vitrin serilerini ve patikaları açıklayabileceksin.
• Kendi amacına ve ilgi alanına uygun bir öğrenme patikası seçip bu patikayı kendi temposuna göre planlayabileceksin.
• Öz yönetimli öğrenmenin ilkelerini, yani hedef koymayı, düzenli çalışmayı ve kendi ilerlemeni izlemeyi, tarih çalışmana uygulayabileceksin.

Okuma metni

Kanca — «her yerde olan hiçbir yerde değildir»

MS birinci yüzyılın ortasında, Romalı filozof Seneca, genç arkadaşı Lucilius'a bir dizi mektup yazdı. Lucilius, okumaya ve öğrenmeye hevesli biriydi; eline geçen her kitabı okumak, her yazarı tanımak istiyordu. Seneca, ikinci mektubunda ona önemli bir uyarıda bulundu: sayısız yazar arasında dolaşmak, zihni dağınık ve tutarsız hâle getirebilirdi. Kalıcı bir şey öğrenmek isteyen, sınırlı sayıda usta düşünürün yanında durmalı ve onların eserlerini sindirmeliydi.

Seneca'nın uyarısını tek bir cümle özetliyordu: her yerde olan, hiçbir yerde değildir. Sürekli yolculuk eden biri pek çok tanıdık edinir, ama hiç dostu olmaz; her yazara bir kez uğrayan biri de pek çok şey duyar, ama hiçbirini gerçekten öğrenmez. İki bin yıl sonra, binlerce derse ve yüzlerce kursa açılan bir platformun karşısında da aynı soru geçerli: nereden başlamalı ve nasıl ilerlemeli? Bu son bölüm, Seneca'nın Lucilius'a verdiği öğüdü bugünün okuruna, yani bu sayfaları okuyan sana uyarlamaya çalışıyor.

Bağlam — platformun haritası

Bu platform, iki katmandan oluşur. Birinci katman, seviyelere göre düzenlenmiş kurslardır. Seviye 0, yani «Kapı», tarihin ne olduğunu ve nasıl düşünüldüğünü anlatan giriş kurslarını içerir; şu anda okuduğun bu kurs da onlardan biridir. Seviye 1, dünya tarihinin ve Türk tarihinin kronolojik omurgasını kurar. Seviye 2, belirli temalar ve bölgeler üzerine derinleşir. Seviye 3, tarih yazımını, tartışmaları ve kaynak çalışmasını ele alır. Seviye 4 ise, özgün araştırma ve üretim yapmak isteyenlere yöneliktir.

İkinci katman, vitrin serileridir. Bunlar, «Neden?» ya da «Ya olmasaydı?» gibi sorularla açılan, tek başına okunabilen bölümlerdir. Bir vitrin bölümü, merak uyandıran bir soruyla başlar ve okuru ilgili omurga kursuna yönlendirir. Tarihle ilk kez tanışan biri için vitrin serileri iyi bir giriş kapısı olabilir. Bir vitrin bölümünün sonunda seni ilgilendiren bir konu bulursan, onun bağlı olduğu omurga kursuna geçerek aynı konuyu kronolojik bağlamı içinde derinleştirebilirsin.

Her bölüm de kendi içinde katmanlıdır. Okuma metni herkes içindir; birincil kaynak ve «Tarihçiler Tartışıyor» bölümleri, konuyu belgeler ve farklı yorumlar üzerinden açar; «Derine İn» ve «Uzman Notu» ise daha ileri okurlara yöneliktir. Bir bölümü ilk okuyuşta yalnızca okuma metniyle bitirmek, sonra daha derin katmanlara dönmek mümkündür.

Gelişme — on iki patika

Platformda, farklı amaçlar ve farklı okurlar için hazırlanmış on iki patika var. «Genel Kültür» patikası, tarihe meraklı herkese yönelik, «300.000 Yılda İnsanlık» ve «Yanlış Bilinen Tarih» gibi kurslarla başlayan ve vitrin serilerinden seçkilerle devam eden bir yoldur. «YKS Tarih» ve «KPSS Tarih» patikaları, sınava hazırlanan öğrenciler için omurga kurslarının sınavla ilgili bölümlerini bir araya getirir.

Daha uzun ve derin patikalar da var. «Dünya Tarihi Uzmanlığı» ve «Osmanlı Uzmanlığı», omurga kurslarını ileri düzey tarih yazımı ve kaynak dilleri kurslarıyla birleştirir. «Türk Dünyası», «Antik Uygarlıklar», «Savaşlar ve Strateji» ve «Fikirler ve Toplum» patikaları, belirli ilgi alanlarına odaklanır. «Tarih Öğretmeni», «Akademik Araştırmacı» ve «İçerik Üreticisi» patikaları ise, tarihi başkalarına öğretmek, onun üzerine araştırma yapmak ya da onu anlatmak isteyenler için hazırlandı.

Bu süreler bir sınır değil, bir tahmindir; her bölümün okuma süresi, okurun temposuna, bölümün hangi katmanlarının okunduğuna ve not alıp almadığına göre değişir. Bir patikayı bir ayda bitiren de, bir yılda bitiren de olabilir. Önemli olan, patikanın senin amacına uyması ve seni sürekli ilerlemeye teşvik etmesidir.

Dönüş noktası — kendi öğrenmeni yönetmek

Amerikalı eğitimci Malcolm Knowles, 1975'te yayımladığı kitabında, yetişkinlerin en iyi, kendi öğrenmelerini yönettiklerinde öğrendiklerini savundu. Knowles'a göre öz yönetimli öğrenen, kendi öğrenme ihtiyaçlarını belirler, hedefler koyar, kaynakları seçer, uygun stratejiler uygular ve sonuçlarını değerlendirir. Bir öğretmen, bir kitap ya da bir program, bu süreçte bir rehber olabilir; ama yolu yürüyen öğrenenin kendisidir.

Knowles'un tanımındaki her adım, bir tarih öğrencisinin sorabileceği bir soruya dönüşür. Neyi bilmiyorum ve neyi bilmek istiyorum? Bu ay sonunda neyi yapabilir durumda olmak istiyorum? Hangi kursları, hangi kitapları, hangi kaynakları kullanacağım? Nasıl çalışacağım: her gün kısa süreler mi, haftada birkaç uzun oturum mu? Öğrendiğimi nasıl anlayacağım? Bu sorulara verilen cevaplar, kişisel bir öğrenme hedefi ve planı oluşturur.

Bu platform, öz yönetimli öğrenme için tasarlandı. Hangi kursla başlayacağına, hangi patikayı seçeceğine, bir bölümün hangi katmanlarını okuyacağına sen karar verirsin. Ama bu özgürlük, bir sorumluluk da getirir: kendine hedefler koymak, düzenli çalışmak ve ilerlemeni izlemek.

Amerikalı eğitim psikoloğu Barry Zimmerman, kendi öğrenmesini düzenleyen öğrencilerin üç aşamalı bir döngüyü izlediğini gösterdi. Önce, çalışmaya başlamadan önce hedef koyar ve plan yaparlar. Sonra, çalışırken kendi dikkatlerini ve ilerlemelerini izlerler. Son olarak, çalıştıktan sonra ne kadar ilerlediklerini değerlendirir ve bir sonraki adımı buna göre planlarlar. Bu döngü, bir tarih patikasını yürürken de işe yarar. Her hafta başında küçük bir hedef koymak ve hafta sonunda ona ne kadar ulaştığına bakmak, bu döngünün en basit uygulamasıdır.

Cevap — bir plan, bir ritim, bir değerlendirme

Yola çıkmadan önce yapılacak ilk iş, bir niyet belirlemektir: tarihi neden öğrenmek istiyorum? Bir sınava mı hazırlanıyorum, genel kültürümü mü genişletmek istiyorum, belirli bir dönemi ya da konuyu mu merak ediyorum, yoksa tarihi başkalarına mı anlatmak istiyorum? Bu sorunun cevabı, sana uygun patikayı gösterir. Birden fazla amacın varsa, önce en acil olanını seç; bir sınava hazırlanan biri, genel kültür için okumayı sınavdan sonraya bırakabilir, ama sınav patikasını yürürken merak ettiği konuları bir kenara not edebilir.

Sonra bir ritim belirle. Her gün bir bölüm, haftada üç bölüm ya da hafta sonları iki saat: önemli olan, ritmin sürdürülebilir olmasıdır. Ebbinghaus'un deneylerinden bu yana bilindiği üzere, düzenli ve aralıklı çalışma, kısa sürede yoğun çalışmadan çok daha kalıcı sonuçlar verir.

Son olarak, ilerlemeni değerlendir. Her kursun sonunda, o kursta öğrendiklerini kendi cümlelerinle özetle; zaman çizelgene ve notlarına dön; bir sonraki kursa geçmeden önce, hangi konuların sende soru işareti bıraktığını not et. Bu sorular, bir sonraki adımını belirlemene yardım eder.

Bugünle bağ — patikanın ilk adımı

Bu bölümle birlikte, «Kapı» seviyesindeki giriş kurslarının büyük bir kısmını tamamlamış oluyorsun. Tarihin ne olduğunu, tarihçilerin nasıl düşündüğünü, tarihin yardımcı bilimlerini, yanlış bilinen tarihleri ve tarihin nasıl öğrenileceğini gördün. Artık bu araçlarla, tarihin kendisine, yani insanlığın ve Türk tarihinin kronolojik omurgasına geçmeye hazırsın.

Bir patika seçmekte kararsızsan, «Genel Kültür» patikasıyla başlamak iyi bir seçenek olabilir; ya da dünya tarihi omurgasının ilk kursuna, insanlığın tarih öncesi çağlarına geçebilirsin. Hangi yoldan gidersen git, Seneca'nın tavsiyesini hatırla: az ama derin, dağınık değil ama düzenli. Her ders bir adım, her kurs bir etap; önemli olan hızlı gitmek değil, yürümeye devam etmek.

Birincil kaynak

Seneca, genç arkadaşı Lucilius'a yazdığı ikinci mektupta, okumanın nasıl yapılması gerektiğini şöyle anlatır:

Be careful, however, lest this reading of many authors and books of every sort may tend to make you discursive and unsteady. You must linger among a limited number of master-thinkers, and digest their works, if you would derive ideas which shall win firm hold in your mind. Everywhere means nowhere. When a person spends all his time in foreign travel, he ends by having many acquaintances, but no friends. And the same thing must hold true of men who seek intimate acquaintance with no single author, but visit them all in a hasty and hurried manner. […] Accordingly, since you cannot read all the books which you may possess, it is enough to possess only as many books as you can read.

Türkçesi: Yine de dikkat et, pek çok yazarı ve her türden kitabı okumak seni dağınık ve tutarsız kılmasın. Zihninde sağlam yer edecek fikirler edinmek istiyorsan, sınırlı sayıda usta düşünürün yanında durmalı ve onların eserlerini sindirmelisin. Her yerde olan, hiçbir yerde değildir. Bütün zamanını yabancı ülkelerde yolculukla geçiren biri, sonunda pek çok tanıdık edinir ama hiç dostu olmaz. Hiçbir yazarla yakın bir tanışıklık kurmayı istemeyen, hepsine aceleyle ve telaşla uğrayan insanlar için de aynı şey geçerlidir. […] Bu yüzden, sahip olabileceğin bütün kitapları okuyamayacağına göre, okuyabileceğin kadar kitaba sahip olman yeterlidir.

Kaynak: Seneca, Epistulae Morales ad Lucilium, II.2–3; Richard M. Gummere'in İngilizce çevirisi, Ad Lucilium Epistulae Morales, c. 1, Loeb Classical Library (London: William Heinemann, 1917); Wikisource. Türkçesi bizim.

1. Seneca'ya göre pek çok yazarı aceleyle okumanın sakıncası nedir?
2. Seneca'nın yolculuk ve dostluk benzetmesi, öğrenme hakkında ne söylüyor?
3. Seneca'nın tavsiyesini, bu platformda bir patika seçmek için nasıl uygularsın?

Tarihçiler Tartışıyor

• Benjamin Bloom (1956) — Derlediği Taxonomy of Educational Objectives'te öğrenme hedeflerini bilgi, kavrama, uygulama, çözümleme, bireşim ve değerlendirme gibi basamaklara ayırdı; eğitimde hedeflerin bilinçli olarak basamaklandırılmasının önemini vurguladı.
• Malcolm Knowles (1975) — Self-Directed Learning'de yetişkinlerin en iyi, kendi öğrenme ihtiyaçlarını belirleyip hedeflerini ve kaynaklarını seçtiklerinde öğrendiklerini savundu.
• Anders Ericsson ve meslektaşları (1993) — Psychological Review'daki makalelerinde bir alanda ustalığın, uzun süreli ve bilinçli olarak yapılandırılmış çalışmanın ürünü olduğunu ileri sürdüler.
• Barry Zimmerman (2002) — Theory Into Practice'teki makalesinde kendi öğrenmesini düzenleyen öğrencilerin hedef koyma, izleme ve değerlendirme aşamalarından oluşan bir döngüyü izlediğini gösterdi.

Bu dört çalışma, öğrenmenin yalnızca içerikle değil, onun nasıl planlandığı ve yürütüldüğüyle de ilgili olduğunu gösteriyor. Bu çalışmaların bir kısmı eleştirilere de uğradı: örneğin Ericsson'un bulguları, yetenek ile çalışmanın payı konusunda sonraki araştırmacılar tarafından tartışıldı. Yine de hepsi, öğrenmenin planlanabilir bir süreç olduğu konusunda birleşiyor. Bloom hedeflerin basamaklarını, Knowles öğrenenin özerkliğini, Ericsson uzun süreli ve bilinçli çalışmanın önemini, Zimmerman ise öz düzenlemenin döngüsünü öne çıkardı. Zimmerman'ın döngüsü de patikaların nasıl yürüneceğine dair somut bir çerçeve sunuyor. Bu platformun seviyeleri, Bloom'un basamaklarına benzer biçimde, bilgiden çözümlemeye ve özgün üretime doğru ilerler; patikalar ise Knowles'un savunduğu özerkliğe alan açar. Bir platformun iyi tasarlanması, öğrenenin bu dört ilkeyi kendi hayatına uygulamasını kolaylaştırabilir; ama onların yerini tutamaz.

Derine İn

Bir öğrenme patikasını başarıyla yürümenin birkaç pratik ilkesi vardır. Birincisi, küçük ve ölçülebilir hedefler koymaktır. «Osmanlı tarihini öğrenmek» gibi geniş bir hedef, başlangıçta ürkütücü görünebilir. Onun yerine, «bu ay Osmanlı'nın kuruluş dönemi üzerine olan kursu bitirmek» gibi küçük ve somut bir hedef, hem ilerlemeyi görmeyi hem de motivasyonu korumayı kolaylaştırır.

İkincisi, esnek olmaktır. Bir patika, bir yol haritasıdır; ama yolculuk sırasında yeni ilgi alanları doğabilir. Bir omurga kursunda karşılaştığın bir konu, seni bir tematik kursa ya da bir vitrin serisine yönlendirebilir. Bu sapmalar, patikanın dışına çıkmak değil, onu zenginleştirmektir. Önemli olan, sapmalardan sonra ana yola geri dönmeyi unutmamaktır. Sapmaları not etmek, yani hangi konunun seni hangi kursa götürdüğünü kaydetmek, zamanla kendi ilgi haritanı da ortaya çıkarır.

Üçüncüsü, öğrendiklerini kullanmaktır. Bir konuyu birine anlatmak, onun hakkında kısa bir yazı yazmak ya da bir tartışmaya katılmak, öğrendiklerini pekiştirmenin en etkili yollarındandır. Bu platformdaki açık uçlu sorular, bunun için iyi bir başlangıç noktasıdır; onları yalnızca düşünmek yerine yazılı olarak cevaplamak, öğrenmeyi derinleştirir.

Dördüncüsü, geri dönmektir. Bu kursun ikinci bölümünde gördüğümüz sarmal öğrenme ilkesi, patikalar için de geçerlidir. Bir kursu bitirdikten birkaç ay sonra ona geri dönmek, önceki okumada göremediğin bağlantıları ve ayrıntıları görmeni sağlar. Özellikle giriş seviyesindeki kurslara, ileri seviyedeki kurslardan sonra dönmek, onların ne kadar derin sorular içerdiğini fark ettirir. Tarihin ne olduğu sorusu, tarihle ilgili her yeni bilgiyle birlikte biraz daha farklı bir anlam kazanır.

Beşincisi, yalnız kalmamaktır. Öz yönetimli öğrenme, tek başına öğrenmek anlamına gelmez. Bir arkadaşla aynı patikayı birlikte yürümek, okuduklarını bir çalışma grubunda tartışmak ya da ailenden birine öğrendiklerini anlatmak, hem motivasyonu korur hem de farklı bakış açılarıyla karşılaşmayı sağlar. Tarih, tartışmayla gelişen bir alandır; her derste tartışma bölümlerinin gösterdiği üzere, en iyi tarihçiler bile görüşlerini başkalarının itirazlarıyla sınar.

Altıncısı, kendi ilerlemeni görünür kılmaktır. Tamamladığın kursları bir listede işaretlemek, zaman çizelgene eklediğin olayları saymak ya da cevapladığın açık uçlu soruları bir dosyada biriktirmek, ne kadar yol aldığını görmeni sağlar. Özellikle uzun patikalarda, bu görünür ilerleme, zor dönemlerde devam etmek için önemli bir destek olur. Ericsson'un araştırmalarının da gösterdiği gibi, bir alanda derinleşmek uzun zaman alır; bu uzun yolda küçük başarıları fark etmek, yolculuğu sürdürülebilir kılar.

Son olarak, tarihin bitmeyen bir yolculuk olduğunu kabul etmektir. Hiç kimse tarihin tamamını bilemez; en deneyimli tarihçiler bile kendi uzmanlık alanlarının dışında sürekli öğrenmeye devam eder. Bu platform, bir bitiş çizgisi değil, bir başlangıç noktası sunar. Seneca'nın mektuplarının asıl mesajı da buydu: öğrenmek, bir kez yapılıp biten bir iş değil, her gün sürdürülen bir alışkanlıktır.

Uzman Notu

Temel literatür

• Seneca, Ad Lucilium Epistulae Morales, çev. Richard M. Gummere, c. 1, Loeb Classical Library (London: William Heinemann, 1917).
• Benjamin S. Bloom (ed.), Taxonomy of Educational Objectives: The Classification of Educational Goals. Handbook I: Cognitive Domain (New York: David McKay, 1956).
• Malcolm S. Knowles, Self-Directed Learning: A Guide for Learners and Teachers (New York: Association Press, 1975).
• K. Anders Ericsson, Ralf T. Krampe ve Clemens Tesch-Römer, «The Role of Deliberate Practice in the Acquisition of Expert Performance», Psychological Review 100 (1993), s. 363–406.
• Barry J. Zimmerman, «Becoming a Self-Regulated Learner: An Overview», Theory Into Practice 41 (2002), s. 64–70.
• Malcolm S. Knowles, The Modern Practice of Adult Education: Andragogy versus Pedagogy (New York: Association Press, 1970).

Arşiv ve kaynak

Seneca'nın mektuplarının Gummere çevirisi Wikisource'ta okunabiliyor. Bu platformun seviyeleri, kursları ve patikaları, ana sayfadaki katalogda ve her kursun sayfasında birbirine bağlı olarak görülebiliyor; her kurs sayfası, o kursun hangi patikalarda yer aldığını gösteriyor.

Açık sorular

• Öz yönetimli öğrenme, düzenli bir okul programının sağladığı yapıyı ve rehberliği ne ölçüde telafi edebilir?
• Bir öğrenme patikası, öğrencinin merakını sınırlamadan ona nasıl yön verebilir?
• Dijital platformlarda öğrenenlerin motivasyonunu uzun süre korumanın en etkili yolları nelerdir?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Bu platformda Seviye 0'ın adı ve amacı nedir? A) Temel; kronolojik omurgayı kurmak B) Kapı; tarihin ne olduğunu ve nasıl düşünüldüğünü öğrenmek C) Uzman; özgün araştırma yapmak D) İleri; kaynak çalışması
2. (Hedef 1) «Öğrenme patikası» nedir? A) Zorunlu bir sınav B) Belirli bir amaç için seçilmiş kursların önerilen bir sıraya konduğu öğrenme yolu C) Bir tarih kitabının adı D) Yalnızca öğretmenler için hazırlanmış bir program
3. (Hedef 3) Seneca'nın «her yerde olan, hiçbir yerde değildir» sözü öğrenme için ne anlama gelir? A) Hiç kitap okumamak gerektiğini B) Yalnızca yolculuk ederek öğrenilebileceğini C) Pek çok şeye aceleyle dokunmak yerine sınırlı bir alanda derinleşmek gerektiğini D) Her kitabı okumak gerektiğini
4. (Hedef 3) Barry Zimmerman'a göre kendi öğrenmesini düzenleyen öğrenciler hangi döngüyü izler? A) Hedef koyma ve plan yapma, çalışırken izleme, sonra değerlendirme B) Yalnızca sınavdan önce çalışma C) Hiç plan yapmadan okuma D) Yalnızca öğretmenin söylediklerini tekrar etme
5. (Hedef 2) Bir patikayı yürürken hangisi önerilen bir ilke değildir? A) Küçük ve ölçülebilir hedefler koymak B) Esnek olmak ve ilgi alanlarına göre sapmalar yapmak C) Öğrendiklerini kullanmak ve geri dönmek D) Bütün dersleri hiç ara vermeden bir haftada bitirmeye çalışmak

Açık uçlu soru

(Hedef 2) Tarihi neden öğrenmek istediğini düşün ve bu platformdaki on iki patikadan sana en uygun olanını seç. Seçimini gerekçelendir; bu patika için ilk ayın hedeflerini, haftalık çalışma ritmini ve ilerlemeni nasıl değerlendireceğini içeren kısa bir plan yaz.

Cevaplar

1. B — Seviye 0, «Kapı»dır ve tarihin ne olduğunu ve nasıl düşünüldüğünü öğretmeyi amaçlar.
2. B — Öğrenme patikası, belirli bir amaç için seçilmiş kursların önerilen bir sıraya konduğu öğrenme yoludur.
3. C — Seneca'nın sözü, sınırlı bir alanda derinleşmenin önemini vurgular.
4. A — Zimmerman'a göre döngü, hedef koyma ve plan yapma, izleme ve değerlendirmeden oluşur.
5. D — Bütün dersleri ara vermeden kısa sürede bitirmeye çalışmak, önerilen bir ilke değildir.

Güçlü bir cevap, tarih öğrenme amacını açıkça belirler ve bu amaca uygun bir patikayı gerekçesiyle seçer. İlk ay için küçük ve ölçülebilir hedefler koyar, sürdürülebilir bir haftalık ritim belirler ve her kursun sonunda özet yazma, notlara dönme ve soru listesi hazırlama gibi değerlendirme adımlarını planlar.

Serinin sonu

Bu bölümle «Tarih Nasıl Öğrenilir? Platform Rehberi» kursu sona eriyor. Kurs, tarihin ezberlenmeden nasıl öğrenilebileceği sorusuyla açıldı; kronolojik ve tematik çalışmayı, not almayı ve zaman çizelgesi kurmayı, bir tarih kitabını ve ekrandaki tarihi eleştirel okumayı sırayla ele aldı; burada da her okurun kendi amacına uygun bir patika seçerek yola çıkabileceği sonucuyla kapanıyor. Programda sırada dünya tarihi omurgasının ilk kursu, «Tarih Öncesi» var; onun ilk bölümü, bütün bu hikâyenin başladığı yere, türümüzün kökenine bakıyor: Homo sapiens nereden geldi?