Orta Çağ gerçekten karanlık mıydı?

Öğrenme hedefleri

• «Karanlık Çağ» ifadesinin kim tarafından, hangi amaçla ve hangi dönemde kullanılmaya başlandığını açıklayabileceksin.
• Orta Çağ Avrupası'nda eğitim, bilim ve teknolojiye dair somut örneklerle bu ifadenin neden yanıltıcı olduğunu gösterebileceksin.
• Batı Avrupa'da erken Orta Çağ'da gerçekten yaşanan maddi gerilemeyi kabul ederek «karanlık» kelimesinin hangi anlamda kullanılabileceğini değerlendirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — yastığın altındaki yazı tahtaları

9. yüzyılın başında bir imparator, geceleri yatağında yastığının altında yazı tahtaları ve boş sayfalar saklıyordu. Boş vakit bulduğunda harfleri çizmeye, elini yazıya alıştırmaya çalışıyordu. Bu imparator, Batı Avrupa'nın büyük kısmını yöneten Şarlman'dı. Biyografisini yazan Einhard'a göre Şarlman Latinceyi anadili gibi konuşuyor, Yunancayı anlıyor, gökbilim çalışıyordu; ama yazmaya çok geç başladığı için bunu hiçbir zaman tam öğrenemedi.

Bu sahne, «Karanlık Çağ» dendiğinde akla gelen tabloya uymuyor: bilgisiz krallar, okumayı unutmuş bir toplum, çamur ve bataklık. Oysa aynı sahne, o çağın eğitimdeki sınırlarını da gösteriyor. Orta Çağ gerçekten karanlık mıydı, yoksa bu ifade, o çağa bakanların kendi hakkında söylediği bir şey mi?

Bağlam — bir kelimenin doğuşu

«Karanlık» benzetmesini ilk kullananlardan biri, 14. yüzyılın İtalyan şairi ve bilgini Petrarca'ydı. Petrarca, 1330'larda yazdığı metinlerde antik Roma ve Yunan dünyasını bir ışık çağı, kendisiyle o çağ arasında kalan yüzyılları ise karanlık olarak anlattı. Bu, Hristiyan geleneğindeki ışık–karanlık imgesini tersine çeviren bir hamleydi: artık ışık, İsa'nın gelişi değil, pagan klasik kültürdü.

Kavramın yayılması, sonraki yüzyıllarda devam etti. 1602'de Katolik tarihçi Caesar Baronius, 10. ve 11. yüzyılları anlatırken Latince «karanlık yüzyıl» ifadesini kullandı; onun kastettiği, o dönemden kalan yazılı kaynakların azlığıydı. 17. yüzyılda «Orta Çağ» kavramı da yerleşti: antik çağ ile yeni çağ arasında kalan bir ara dönem. 18. yüzyılda Aydınlanma düşünürleri bu dönemi akıl dışılığın, batıl inancın ve kilisenin baskısının çağı olarak gördü. İngiliz tarihçi Edward Gibbon, bu dönemin kalıntılarından «Karanlık Çağların molozu» diye söz etti.

Yani «Karanlık Çağ» ifadesi, o çağın kendisinden gelmiyor; Orta Çağ'da yaşayan hiç kimse kendi çağını böyle adlandırmadı. Onu, kendilerini antik çağın mirasçıları olarak gören ve aradaki dönemi bir boşluk sayan sonraki kuşaklar yarattı. Kavramın kendisi, bir dönemin başka bir dönem tarafından nasıl yargılandığının belgesi. Bu yüzden «Karanlık Çağ» tartışması, yalnızca Orta Çağ'ın değil, tarihyazımının da tarihi: hangi kuşağın geçmişi hangi amaçla nasıl adlandırdığının hikâyesi.

Kavramın hayatını izlemek, onun neden bu kadar kalıcı olduğunu da açıklıyor. Rönesans bilginleri kendilerini antik çağın yeniden doğuşu olarak sunmak istiyordu; bunun için aradaki dönemin bir ölüm ya da uyku olması gerekiyordu. Protestan reformcular, Katolik kilisesinin yozlaştığı bir dönem anlatısına ihtiyaç duyuyordu. Aydınlanma düşünürleri ise aklın zaferini anlatmak için bir karanlık geçmişe muhtaçtı. Her kuşak, aynı etiketi kendi amacı için yeniden kullandı.

Gelişme — karanlıkta ne vardı?

Tarihçiler 20. yüzyıl boyunca bu yargıyı ayrıntılı biçimde sınadı ve sonuç şaşırtıcıydı. Şarlman'ın Aachen'deki sarayında, 8. yüzyılın sonunda, Alcuin gibi bilginlerin öncülüğünde bir eğitim ve kopyalama hareketi başladı. Tarihçilerin «Karolenj Rönesansı» dediği bu dönemde manastırlarda antik Latin yazarlarının eserleri yeniden kopyalandı ve daha okunaklı yeni bir el yazısı geliştirildi. Antik Latin edebiyatının önemli bir kısmı, bugün bize bu dönemin kopyaları sayesinde ulaşıyor.

12. yüzyılda ise Avrupa'da yeni bir entelektüel canlanma yaşandı. Amerikalı tarihçi Charles Homer Haskins 1927'de bu döneme «12. yüzyıl Rönesansı» adını verdi. Bu yüzyılda Aristoteles'in ve Yunan bilim eserlerinin Arapçadan ve Yunancadan Latinceye çevirileri çoğaldı; Bologna ve Paris'te ilk üniversiteler ortaya çıktı. Hukuk, tıp ve felsefe, kurumsal bir eğitimin konusu hâline geldi.

Teknolojide de değişim vardı. Ağır saban, kuzey Avrupa'nın ağır topraklarını işlemeyi kolaylaştırdı. Su değirmenleri yaygınlaştı; 1086'da İngiltere'de hazırlanan Domesday Kitabı, ülkede binlerce su değirmeni kaydetti. 13. yüzyılın sonunda İtalya'da gözlük, yine aynı yüzyılın sonlarında Avrupa'da mekanik saat ortaya çıktı. Gotik katedraller ise, dönemin mühendislik ve örgütlenme becerisinin anıtları olarak bugün de ayakta. Bir katedralin inşası çoğu zaman bir asrı aşıyor, kuşaklar boyu ustaları, işçileri ve bağışçıları bir araya getiriyordu. Bu yapıların sivri kemerleri ve uçan payandaları, statik hesapların deneme yanılma ve birikimli ustalık bilgisiyle çözüldüğünü gösteriyor.

Üstelik «Orta Çağ» kavramı yalnızca Batı Avrupa'yı anlatıyor. Aynı yüzyıllarda Konstantinopolis, antik bilgiyi koruyan ve geliştiren büyük bir imparatorluğun başkentiydi; Bağdat, bilimin ve çevirinin dünya merkezlerinden biriydi. Dünyanın geri kalanı için bu dönem hiç de karanlık değildi; «Karanlık Çağ» etiketi, Batı Avrupa merkezli bir bakışın ürünü. Çin'de Tang ve Song hanedanları döneminde matbaa, barut ve pusula gibi yenilikler gelişiyor, Hindistan'da matematik ve gökbilim ilerliyordu. Aynı yüzyılları bütün dünya için «karanlık» saymak, bir kıtanın bir bölgesinin deneyimini evrensel bir ölçüye dönüştürmek olur.

Dönüş noktası — karanlığın gerçek bir yanı var mı?

Buraya kadar hikâye, «Karanlık Çağ» ifadesinin tamamen yanlış olduğunu söylüyor gibi. Ama asıl ilginç nokta, bu ifadenin tamamen yanlış olmaması. Batı Roma'nın dağılmasından sonraki 5.–7. yüzyıllarda Batı Avrupa'nın bazı bölgelerinde gerçek bir maddi gerileme yaşandı. Arkeolog Bryan Ward-Perkins, Britanya ve İtalya'daki kazılardan elde edilen verilerle, çanak çömlek üretiminin, bina yapımının, madeni para kullanımının ve uzun mesafeli ticaretin sert biçimde azaldığını gösterdi. Bazı bölgelerde okuryazarlık da büyük ölçüde din adamlarıyla sınırlı kaldı.

Bu gerileme, «karanlık» kelimesine başka bir anlam kazandırıyor. Baronius'un kullandığı gibi, «karanlık» bir dönemin kötülüğünü değil, bizim o dönem hakkında az şey bilmemizi de anlatabilir. Bazı yüzyıllardan az yazılı kaynak kaldığı doğru; ama arkeoloji, bu «karanlık» dönemleri giderek aydınlatıyor. Karanlık, dönemin kendisinde değil, çoğu zaman bizim bilgimizde. Yeni kazılar, polen analizleri ve iskelet çalışmaları, bu yüzyıllarda insanların nasıl beslendiğini, hangi hastalıklarla boğuştuğunu ve nasıl bir ticaret ağına bağlı olduğunu her yıl biraz daha ayrıntılı gösteriyor. Bir dönem hakkındaki bilgimiz arttıkça, onu «karanlık» diye nitelemek de zorlaşıyor.

Cevap — ışık ve gölgelerle dolu bin yıl

Öyleyse Orta Çağ gerçekten karanlık mıydı? Hayır, en azından «Karanlık Çağ» ifadesinin taşıdığı anlamda değil. İfade, antik çağa hayranlık duyan Rönesans bilginlerinin ve kilise karşıtı Aydınlanma düşünürlerinin, kendilerini önceki çağlardan ayırmak için kullandığı bir etiket olarak doğdu. Orta Çağ Avrupası, kendi yenilikleri, kurumları ve bilgi birikimi olan, bin yıl boyunca sürekli değişen bir dünyaydı.

Ama bu, Batı Avrupa'nın erken Orta Çağ'da yaşadığı gerçek maddi gerilemeyi inkâr etmeyi gerektirmiyor. Tarihçilerin bugün çoğunlukla vardığı sonuç, «Karanlık Çağ» ifadesinin bir yargı olarak yanıltıcı, ama belirli yüzyıllarda belirli bölgelerdeki ekonomik daralmayı ve kaynak azlığını anlatmak için dikkatle kullanılabilecek bir kavram olduğu.

Bugünle bağ — «Orta Çağ kafası» ne demek?

Türkçede de bir düşünce ya da uygulama geri görüldüğünde «Orta Çağ kafası» ya da «Orta Çağ'dan kalma» deniyor. Bu ifadeler, Petrarca'dan ve Aydınlanma'dan gelen yargının bugün gündelik dile nasıl yerleştiğini gösteriyor. Oysa üniversite, hastane, kitap kopyalama ve pek çok hukuk kavramı, kökleri Orta Çağ'a uzanan kurumlar.

Bir dönemi tek bir sıfatla etiketlemek, düşünmeyi kolaylaştırır ama tarihi çarpıtır. Bu bölümün önerdiği alışkanlık basit: bir çağ için «karanlık», «altın» ya da «gerileme» gibi bir sıfat duyduğunda, o sıfatı kimin, ne zaman ve hangi amaçla kullandığını sormak. Çoğu zaman sıfat, anlattığı dönemden çok, onu kullananların kendi dönemi hakkında bilgi veriyor.

Birincil kaynak

Einhard, 9. yüzyılın başında Şarlman'ın sarayında yaşamış bir bilgindi. İmparatorun ölümünden sonra yazdığı biyografide onun öğrenimini şöyle anlatır:

Özgür sanatları büyük bir şevkle işledi, onları öğretenlere büyük saygı gösterdi ve onlara büyük onurlar verdi. […] Belagat, mantık ve özellikle gökbilim çalışarak onunla çok zaman ve emek harcadı. […] Yazmayı da denedi; boş zamanlarında elini harfleri çizmeye alıştırmak için yatağında yastığının altında yazı tahtaları ve boş sayfalar saklardı. Ama bu işe zamanında değil, hayatının geç bir döneminde başladığı için pek başarılı olamadı.

Kaynak: Einhard, Vita Karoli Magni (Şarlman'ın Hayatı), 25. bölüm; Samuel Epes Turner'ın İngilizce çevirisi (New York: Harper, 1880), Fordham Üniversitesi Medieval Sourcebook. Türkçe çeviri bizim.

Einhard, Roma biyografi yazarı Suetonius'u örnek alarak yazdı; metin hem bir tanıklık hem de imparatoru yücelten bir eser.

1. Bu pasaj, Şarlman'ın sarayında eğitime verilen önem hakkında ne söylüyor?
2. Güçlü bir imparatorun yazmayı bilmemesi, o çağın okuryazarlığı hakkında neyi gösterir?
3. Einhard'ın imparatoru övme amacı, bu pasajı okurken nelere dikkat etmemizi gerektiriyor?

Tarihçiler Tartışıyor

• Charles Homer Haskins (1927) — The Renaissance of the Twelfth Century'de 12. yüzyılı Latin klasiklerinin, hukukun, felsefenin ve bilimin canlandığı bir dönem olarak göstererek Orta Çağ'ın «karanlık» olduğu görüşüne güçlü bir karşı çıkış yaptı. Onun kitabı, Orta Çağ'ı Rönesans'ın karşıtı olarak değil, onun hazırlayıcısı olarak görmenin başlangıç noktalarından biri oldu.
• Theodor Mommsen (1942) — «Karanlık Çağ» kavramının kökenini Petrarca'ya kadar izledi ve bu kavramın bir dönemin nesnel tanımı değil, Rönesans bilginlerinin kendi kimliklerini kurma çabasının bir parçası olduğunu gösterdi.
• Bryan Ward-Perkins (2005) — Batı Roma'nın dağılmasının ardından Batı Avrupa'da yaşanan maddi gerilemeyi arkeolojik verilerle belgeledi ve bu gerilemenin «dönüşüm» gibi yumuşak kavramlarla gizlenmemesi gerektiğini savundu.
• Chris Wickham (2009) — The Inheritance of Rome'da erken Orta Çağ'ı, Batı Avrupa'yı Bizans ve İslam dünyasıyla karşılaştırarak kendi dinamikleri olan bir dönem olarak ele aldı; hem gerilemeyi hem de yeni toplumsal yapıların doğuşunu gösterdi.

Bu yorumlar birbirini tamamlıyor: Haskins ve Mommsen kavramın yanıltıcılığını, Ward-Perkins erken dönemdeki gerçek gerilemeyi, Wickham ise dönemin karmaşıklığını öne çıkarıyor; dördünün birlikte okunması, tek bir yargıdan daha dengeli bir tablo kuruyor. Tartışma, «karanlık mıydı» sorusundan «hangi bölgede, hangi yüzyılda ve kimin için» sorusuna kaymış durumda. Bu kayma, tarihçilerin büyük ve genel yargılar yerine, belirli yerlere ve zamanlara dair kanıta dayalı sorulara yönelmesinin iyi bir örneği; bir etiketin yerini, yerel ve karşılaştırmalı bir tablo alıyor.

Derine İn

«Karanlık Çağ» tartışması, tarihte dönemlendirmenin nasıl bir güç taşıdığını gösteren klasik bir örnek. Bir döneme ad vermek, onu değerlendirmek demek. «Orta Çağ» kavramı, iki «parlak» çağ arasında kalan bir ara dönemi ima ediyor; bu adla anılan bin yıl, daha adlandırılırken ikincil bir konuma itiliyor. Tarihçilerin bazıları bu yüzden «Geç Antik Çağ» ya da «erken, yüksek ve geç Orta Çağ» gibi daha ayrıntılı ve daha az yargılayıcı kavramları tercih ediyor. Dönemlendirme sorusunun kendisi GT-001.05'te ayrıca ele alınıyor; burada önemli olan, bir adın bir dönemi okurken bizi farkında olmadan hangi yargıya yönelttiği.

İkinci bir mesele, kaynakların dağılımı. Erken Orta Çağ'dan kalan yazılı kaynakların az olması, o dönemin «karanlık» görünmesine katkıda bulundu. Ama kaynak azlığı, düşünce ya da yaratıcılık yokluğu anlamına gelmiyor. Pek çok topluluk bilgisini sözlü olarak aktarıyordu, pek çok yazılı eser kayboldu. Arkeoloji, 20. yüzyılın ortalarından itibaren bu boşluğu doldurmaya başladı: köylerin, ticaret yollarının ve gündelik hayatın izleri, yazılı kaynakların göremediği bir dünyayı görünür kıldı. Bugün erken Orta Çağ çalışmalarının önemli bir kısmı, yazılı belge ile arkeolojik veriyi birlikte okuyarak ilerliyor; iki kaynak türü birbirinin eksiğini tamamlıyor.

Üçüncü nokta, karşılaştırmanın ölçütü. Orta Çağ'ı karanlık görenler, onu çoğu zaman Roma İmparatorluğu'nun zirvesiyle karşılaştırdı. Oysa Roma'nın maddi refahı, geniş bir kölelik sistemine ve imparatorluk vergilerine dayanıyordu. Orta Çağ'da daha küçük ve daha yerel ekonomilere geçiş, bazı bölgelerde maddi gerilemeye yol açtı, ama aynı zamanda yeni toplumsal ilişkilerin ve kurumların doğmasına alan açtı. «Gerileme» mi, «dönüşüm» mü sorusunun cevabı, hangi ölçütün seçildiğine bağlı. Bir köylünün gözünden bakıldığında, büyük bir imparatorluğun vergi yükünün kalkması bazı bölgelerde rahatlama bile olabilirdi; bir şehirlinin gözünden ise aynı değişim, pazarların ve hizmetlerin kaybı demekti.

Son olarak, «Karanlık Çağ» kavramının siyasi kullanımları da incelenmeye değer. Aydınlanma düşünürleri için Orta Çağ, kilisenin baskısının ve akıl dışılığın çağıydı; bu anlatı, onların kendi dönemlerinde kiliseye yönelik eleştirilerinin bir parçasıydı. 19. yüzyılda ise romantikler Orta Çağ'ı şövalyelik, inanç ve topluluk ruhunun çağı olarak idealize etti. Aynı dönem, farklı kuşakların ihtiyaçlarına göre ya karanlık bir uyarı ya da parlak bir özlem nesnesi oldu. Tarihçinin işi, bu iki abartıdan da uzaklaşarak dönemi kendi kaynaklarıyla okumak.

Popüler kültür de bu tartışmada rol oynuyor. Kötü hijyen, sürekli savaş ve cadı yakmaları gibi imgeler, Orta Çağ'ın gündelik hayatına dair yaygın bir tabloyu besliyor. Oysa cadı avlarının en yoğun dönemi Orta Çağ değil, 16. ve 17. yüzyıllar, yani erken modern çağdı. Hamamların, bazı Avrupa şehirlerinde Orta Çağ'da yaygın olduğu da biliniyor. Bu örnekler, bir döneme yüklenen olumsuz imgelerin bir kısmının başka dönemlerden aktarıldığını gösteriyor.

Uzman Notu

Temel literatür

• Theodor E. Mommsen, «Petrarch's Conception of the "Dark Ages"», Speculum 17 (1942), s. 226–242.
• Charles Homer Haskins, The Renaissance of the Twelfth Century (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1927).
• Bryan Ward-Perkins, The Fall of Rome and the End of Civilization (Oxford: Oxford University Press, 2005).
• Chris Wickham, The Inheritance of Rome: A History of Europe from 400 to 1000 (Londra: Allen Lane, 2009).
• Einhard, The Life of Charlemagne, çev. Samuel Epes Turner (New York: Harper, 1880).

Arşiv ve kaynak

Karolenj dönemi yazmaları, başta Avrupa'nın büyük manastır kitaplıkları ve ulusal kütüphaneler olmak üzere pek çok koleksiyonda korunur; birçoğu dijital olarak erişilebilir. Domesday Kitabı İngiliz Ulusal Arşivi'ndedir. Einhard'ın biyografisinin İngilizce çevirisi Fordham Medieval Sourcebook'ta açık erişimlidir.

Açık sorular

• Erken Orta Çağ'daki maddi gerileme, Batı Avrupa'nın farklı bölgelerinde hangi hızda ve hangi ölçüde yaşandı?
• Karolenj Rönesansı ne ölçüde saray çevresiyle sınırlı kaldı, ne ölçüde geniş toplumu etkiledi?
• «Orta Çağ» kavramını Avrupa dışındaki tarihlere uygulamak ne ölçüde anlamlıdır?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Antik çağı ışık, sonraki yüzyılları karanlık olarak nitelendiren metaforu ilk kullananlardan biri kimdir? A) Petrarca B) Şarlman C) Einhard D) Haskins
2. (Hedef 1) Caesar Baronius 1602'de «karanlık yüzyıl» ifadesiyle neyi kastediyordu? A) Güneş tutulmalarını B) O döneme ait yazılı kaynakların azlığını C) Kilisenin baskısını D) Veba salgınını
3. (Hedef 2) 8. ve 9. yüzyıllarda Şarlman döneminde yaşanan eğitim ve kopyalama hareketine ne ad verilir? A) Karolenj Rönesansı B) Reform C) Aydınlanma D) Sanayi Devrimi
4. (Hedef 2) 1927'de «12. yüzyıl Rönesansı» kavramını ortaya atan tarihçi kimdir? A) Gibbon B) Ward-Perkins C) Haskins D) Wickham
5. (Hedef 3) Bryan Ward-Perkins'in arkeolojik çalışmaları neyi gösterir? A) Orta Çağ'da hiç değişim olmadığını B) 5.–7. yüzyıllarda Batı Avrupa'nın bazı bölgelerinde gerçek bir maddi gerileme yaşandığını C) Roma'nın hiç çökmediğini D) Orta Çağ'ın bütün dünyada karanlık olduğunu

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Orta Çağ karanlıktı» cümlesini hem savunan hem de eleştiren birer argüman kur. Sonra «karanlık» kelimesinin hangi anlamda kullanılırsa daha doğru olacağını açıkla.

Cevaplar

1. A — Petrarca 1330'larda antik çağı ışık, sonraki dönemi karanlık olarak nitelendirdi.
2. B — Baronius, 10. ve 11. yüzyıllardan kalan yazılı kaynakların azlığını anlatıyordu.
3. A — Karolenj Rönesansı, Şarlman ve ardılları döneminde eğitimin ve kopyalamanın canlanmasıdır.
4. C — Charles Homer Haskins, 1927'de The Renaissance of the Twelfth Century adlı eserini yayımladı.
5. B — Ward-Perkins çanak çömlek, yapı, para ve ticaret verileriyle erken Orta Çağ'daki maddi gerilemeyi belgeledi.

İyi bir cevap, savunan tarafta erken Orta Çağ'daki maddi gerilemeyi ve kaynak azlığını, eleştiren tarafta Karolenj ve 12. yüzyıl canlanmalarını ve teknik yenilikleri kanıt olarak kullanır. Sonuçta «karanlık» kelimesinin bir dönemin değerini yargılamak için değil, belirli bölgelerde belirli yüzyıllardaki kaynak azlığını ya da ekonomik daralmayı anlatmak için kullanılabileceğini belirtir.

Sonraki bölüme köprü

Karanlık Çağ efsanesinin yakın akrabası, Orta Çağ insanlarının dünyayı düz sandığı iddiası. Sıradaki bölüm bu iddianın nereden çıktığını ve dönemin bilginlerinin Dünya'nın biçimi hakkında gerçekte ne yazdığını soruyor.