Uydular kayıp şehirleri nasıl buluyor?

Öğrenme hedefleri

• Uzaktan algılamanın, yani havadan ve uzaydan yeryüzünü gözlemlemenin, arkeoloji ve tarih için nasıl bir araç olduğunu açıklayabileceksin.
• Hava fotoğrafçılığından uydu görüntülerine ve lidar taramalarına kadar yöntemlerin gelişimini, Wessex, Yukarı Mezopotamya ve Angkor örnekleri üzerinden izleyebileceksin.
• Uzaktan algılamanın sınırlarını ve yer araştırmasıyla doğrulanma gerekliliğini, ayrıca yağma ve etik gibi sorunları değerlendirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — ormanın altındaki şehir

2012'de Kamboçya'da, ünlü Angkor Wat tapınağının çevresindeki ormanların üzerinde bir helikopter dolaştı. Helikopterin altına takılmış bir cihaz, saniyede yüz binlerce lazer ışını yere gönderiyor ve geri dönen ışınları kaydediyordu. Işınların bir kısmı ağaçların yapraklarından yansıyordu; ama bir kısmı yaprakların arasından geçerek toprağa ulaşıyor, oradan geri dönüyordu. Bu verilerden, ormanın örtüsü bilgisayarda kaldırılarak altındaki toprağın biçimi görünür hâle getirildi.

Ortaya çıkan görüntü, arkeologları şaşırttı. Tapınakların çevresinde, yüzyıllardır orman altında kalmış yollar, kanallar, su havuzları, konut alanlarını çevreleyen setler ve düzenli bir kent dokusu görünüyordu. Angkor, yalnızca taş tapınaklardan oluşan bir kutsal merkez değil, geniş bir alana yayılmış, ahşap evlerden oluşan büyük bir kentti. Ahşap evler çoktan çürümüştü; ama toprağa bıraktıkları izler, havadan okunabiliyordu. Bu bölüm, gökyüzünden bakmanın tarihçiye ne kazandırdığını soruyor: uydular ve havadan yapılan taramalar kayıp şehirleri nasıl buluyor?

Bağlam — yukarıdan bakmak

Yerde yürüyen bir arkeolog, bir tarladaki hafif bir kabarıklığı ya da bir renk farkını fark edebilir; ama onun bir eski yolun, bir surun ya da bir kanalın parçası olduğunu anlamak için bütün şekli görmek gerekir. Yukarıdan bakmak, bu bütün şekli görmeyi sağlar. Birinci Dünya Savaşı'nda askerî amaçlarla geliştirilen hava fotoğrafçılığı, savaştan sonra arkeologların en güçlü araçlarından biri hâline geldi.

Savaş sırasında keşif uçakları, düşman siperlerini ve mevzilerini fotoğraflamak için binlerce sefer yaptı. Bu uçuşlarda görev yapan bazı subaylar, fotoğraflarda askerî hedeflerin yanında tuhaf izler de fark etti: çayırlarda düzenli daireler, tarlalarda kesişen çizgiler, çölde kaybolmuş kalelerin planları. Savaş bittiğinde bu gözlemciler arasında arkeolojiye ilgi duyanlar, aynı tekniği geçmişi aramak için kullanmaya başladı. Bir hava fotoğrafı, yerden bakan birinin yıllarca yürüyerek birleştiremeyeceği parçaları tek bir karede bir araya getiriyordu.

İngiliz arkeolog O. G. S. Crawford, bu yöntemin öncülerindendi. Crawford, İngiltere'nin güneyindeki Wessex bölgesinin hava fotoğraflarını inceleyerek, yerden görülemeyen tarih öncesi tarla sınırlarını, yerleşimleri ve yolları haritaladı. 1928'de Alexander Keiller ile birlikte yayımladığı kitap, hava fotoğraflarının arkeolojiye neler katabileceğini geniş bir kitleye gösterdi. Crawford'un en ünlü keşiflerinden biri, Stonehenge'den uzanan ve yerde neredeyse tamamen silinmiş olan tören yolunun izlerini, askerî bir filonun 1921'de çektiği fotoğraflarda fark etmesiydi. Fotoğraflar iki yıl boyunca kimsenin dikkatini çekmeden bir arşivde beklemişti; Crawford onları 1923'te bulunca, yolun gidişini haritaya geçirebildi.

Gelişme — çölde ve bozkırda

Aynı dönemde, Fransız rahip ve havacı Antoine Poidebard, Suriye çölünde Roma İmparatorluğu'nun doğu sınırını havadan inceledi. Poidebard, alçak açılı güneş ışığında uzun gölgeler düşüren kalıntıları fotoğraflayarak, çölde yüzlerce kilometre boyunca uzanan Roma kalelerinin, gözetleme kulelerinin ve yollarının haritasını çıkardı. 1934'te yayımladığı kitap, Roma sınır savunmasının anlaşılmasında bir dönüm noktası oldu. Poidebard, havadan gördüklerini yerde de doğrulamaya özen gösterdi: uçuşlardan sonra kara yoluyla alanlara giderek kalıntıları ölçtü, yüzeydeki buluntuları topladı. Onun çalışmasının bazı yorumları sonradan eleştirildi; örneğin saptadığı yapıların hepsinin Roma dönemine ait olmadığı, bir kısmının daha geç dönemlerden kaldığı anlaşıldı. Ama havadan ve yerden birlikte çalışma ilkesi, onun bıraktığı kalıcı mirastır.

İkinci büyük adım, soğuk savaşın bir yan ürünü olarak geldi. Amerika Birleşik Devletleri, 1960'larda ve 1970'lerin başında CORONA adlı bir casus uydu programıyla dünyanın büyük bir kısmını fotoğrafladı. Bu fotoğraflar, 1995'te gizlilikten çıkarıldı ve araştırmacıların kullanımına açıldı. Arkeologlar için değerleri büyüktü: fotoğraflar, son yarım yüzyılda hızla genişleyen şehirlerin, barajların ve modern tarımın izleri silmeden önceki manzarayı gösteriyordu.

Bu çukur yollar, yerden neredeyse görülemiyordu; ama uydu fotoğraflarında, toprağın nemi ve rengi farklı olduğu için koyu çizgiler olarak beliriyordu. Ur'un çalışması, bir yerleşim ile çevresindeki tarım arazisi arasındaki ilişkiyi, yazılı kaynakların hiç anlatmadığı bir ayrıntıyla gösterdi. Yolların, yerleşimden belli bir uzaklıkta, tarlaların bittiği yerde silikleşmesi, köylülerin her gün ne kadar uzağa yürüyerek tarlalarına gittiğini ve bir yerleşimin ne kadar büyük bir araziyi işleyebildiğini tahmin etmeyi sağladı. Bu, eski toplumların ekonomisini anlamak için değerli bir ölçüydü.

Dönüş noktası — ormanın örtüsünü kaldırmak

Hava fotoğrafları ve uydu görüntüleri, açık alanlarda çok etkiliydi; ama yoğun ormanlarla kaplı bölgelerde neredeyse işe yaramıyordu. Yaprak örtüsü, altındaki toprağı tamamen gizliyordu. Tropik bölgelerdeki büyük uygarlıklar, yani Güneydoğu Asya'nın ve Orta Amerika'nın kentleri, bu yüzden uzun süre yalnızca taş anıtlarıyla biliniyordu.

Lidar, bu engeli aştı. Bu teknik, havadan gönderilen lazer ışınlarının yere ulaşıp geri dönme süresini ölçerek yeryüzünün yüksekliğini santimetrelerle hesaplar; sonuç, ağaçlar ve binalar silinmiş gibi görünen çıplak bir arazi modelidir. Lazer ışınlarının bir kısmının yaprakların arasından geçerek toprağa ulaşması, ormanın altındaki yüzeyin ayrıntılı bir haritasını çıkarmayı mümkün kıldı. Angkor'da 2012'de yapılan tarama, bunun en çarpıcı örneklerinden biri oldu. Sonuçlar, Angkor'u bir «kayıp şehir» imgesinden kurtardı: burası ormanın ortasında gizlenmiş gizemli bir tapınaklar topluluğu değil, suyun kanallarla ve havuzlarla ustalıkla yönetildiği, yüz binlerce insanın yaşadığı düşünülen geniş bir kent manzarasıydı.

Cevap — yukarıdan bakmak, yerde doğrulamak

Öyleyse uydular kayıp şehirleri nasıl buluyor? Yeryüzündeki küçük farkları, yani ekinlerin rengini, toprağın nemini, alçak açılı güneşin düşürdüğü gölgeleri ve ormanın altındaki toprağın biçimini, geniş bir alan boyunca aynı anda görerek. Tek tek bakıldığında anlamsız görünen izler, yukarıdan bakıldığında bir yolun, bir surun ya da bir kentin planına dönüşür.

Ama uzaktan algılama, arkeolojinin yerini almaz; ona yol gösterir. Havadan saptanan bir iz, yerde doğrulanmadan bir tarihsel iddianın dayanağı olamaz. Crawford'un döneminden bu yana değişmeyen ilke şudur: gökyüzü, nereye bakılacağını söyler; ne bulunduğunu ise ancak yerde yapılan araştırma söyler.

Bu ilke, bu kursun bütün bölümlerini birbirine bağlıyor. Toprağın katmanları, radyokarbon ve ağaç halkaları, yazıtlar ve sikkeler, el yazıları ve belgeler, DNA ve iklim arşivleri ve son olarak gökyüzünden bakan gözler: her biri, geçmişe farklı bir pencereden bakar. Hiçbiri tek başına bütün hikâyeyi anlatmaz. Güçlü bir tarihsel açıklama, bu pencerelerden gelen ışığı birleştirir ve her birinin sınırlarını açıkça belirtir.

Bugünle bağ — herkesin elindeki uydu

Bugün ücretsiz harita uygulamaları sayesinde, herkes bilgisayarından ya da telefonundan dünyanın hemen her yerinin uydu görüntüsüne bakabiliyor. Bu, amatör araştırmacıların bile yeni arkeolojik alanlar fark etmesine imkân verdi. Ama aynı imkân, kaçak kazıcıların da işine yarıyor. Arkeologlar bu yüzden bir alanın kesin konumunu yayımlarken dikkatli davranıyor.

Uydu görüntüleri, yağmayı izlemek için de kullanılıyor. Savaş ve kriz dönemlerinde, arkeolojik alanlarda açılan kaçak kazı çukurları, uydu görüntülerinde küçük kraterler gibi görünüyor. Aynı araç, hem geçmişi bulmaya hem de onu korumaya yarayabiliyor. Hangisine yarayacağı ise, onu kullananların amacına ve sorumluluk duygusuna bağlı.

Birincil kaynak

O. G. S. Crawford, 1928'de Alexander Keiller ile birlikte yayımladığı kitabın girişinde, hava fotoğraflarında görülen izlerin nasıl oluştuğunu şöyle açıklar:

It is usually imagined that the camera, when fixed in an aeroplane, records marks on the ground which are invisible to the eye of an observer. That is not so. The observer can see these marks more plainly than the camera, for he sees them in colour. The most remarkable discoveries which have been made are due to plants, which are sensitive to slight differences of soil and moisture. For example, if a ditch has been dug on a chalk down and the down has afterwards been ploughed flat and sown with corn, for ever afterwards the subsoil filling (or silt) of that ditch differs from the adjacent never-disturbed soil. Nothing can ever restore chalk once dug to its former state of compactness.

Türkçesi: Genellikle, uçağa takılan kameranın, yerdeki gözlemcinin gözüyle görülemeyen izleri kaydettiği sanılır. Öyle değildir. Gözlemci bu izleri kameradan daha açık görebilir, çünkü onları renkli görür. Yapılan en dikkat çekici keşifler, toprak ve nemdeki küçük farklara duyarlı olan bitkiler sayesindedir. Örneğin tebeşirli bir çayırda bir hendek kazılmışsa ve çayır sonra sürülüp düzlenmiş ve buğday ekilmişse, o hendeğin alt toprak dolgusu, ya da çamuru, sonsuza dek yanındaki hiç kazılmamış topraktan farklı kalır. Bir kez kazılmış tebeşiri hiçbir şey eski sıkılığına döndüremez.

Kaynak: O. G. S. Crawford ve Alexander Keiller, Wessex from the Air (Oxford: Clarendon Press, 1928), giriş; archive.org. Türkçesi bizim.

1. Crawford'a göre hava fotoğraflarındaki izler neden oluşur?
2. «Bir kez kazılmış tebeşiri hiçbir şey eski sıkılığına döndüremez» cümlesi, arkeolojik izlerin kalıcılığı hakkında ne söylüyor?
3. Crawford'un kameradan çok gözlemcinin gözüne önem vermesi, uzaktan algılamada insan yorumunun yeri hakkında ne anlatıyor?

Tarihçiler Tartışıyor

• O. G. S. Crawford (1928) — Alexander Keiller ile birlikte yayımladığı Wessex from the Air'de hava fotoğraflarının tarih öncesi manzaraları ortaya çıkarma gücünü sistemli biçimde gösterdi; ekin izlerinin ve gölge izlerinin nasıl okunacağını açıkladı.
• Jason Ur (2003) — Antiquity'deki makalesinde gizlilikten çıkarılmış CORONA uydu fotoğraflarını kullanarak Yukarı Mezopotamya'daki Tunç Çağı yol ağlarını ortaya çıkardı; uydu görüntülerinin yerleşim ile çevresi arasındaki ilişkiyi incelemek için değerini gösterdi.
• Sarah Parcak (2009) — Satellite Remote Sensing for Archaeology'de uydu görüntülerinin arkeolojide kullanımının yöntemlerini ve sınırlarını tanıttı; özellikle Mısır'da yeni alanların saptanmasında ve kaçak kazıların izlenmesinde uydu verilerinin önemini vurguladı.
• Damian Evans ve meslektaşları (2013) — PNAS'ta Angkor'un lidar taramasının sonuçlarını yayımlayarak orman altındaki kent dokusunu ortaya çıkardılar; Khmer kentlerinin sanıldığından çok daha yaygın ve yoğun yerleşimler olduğunu gösterdiler.

Bu dört çalışma, uzaktan algılamanın yaklaşık bir yüzyıllık gelişimini gösteriyor: uçaktan çekilen fotoğraflardan casus uydularına, ticari uydu görüntülerinden lazer taramalarına. Her teknik yenilik, daha önce görülemeyen bir manzarayı görünür kıldı. Ama tartışmanın öbür yüzü de var: bazı arkeologlar, havadan elde edilen verilerin yerde yeterince doğrulanmadan büyük iddialara dayanak yapılmasından ve medyanın «kayıp şehir bulundu» başlıklarıyla bulguları abartmasından yakındı. Parcak'ın çalışmaları ayrıca, uydu görüntülerinin kaçak kazıları izlemek için de kullanılabileceğini gösterdi; bu, arkeolojiye koruma ve izleme gibi yeni bir görev ekledi. Tartışma, yeni araçların eski yöntem kurallarından muaf olmadığını hatırlatıyor.

Derine İn

Uzaktan algılama verilerini yorumlamak, yerde kazı yapmak kadar deneyim gerektirir. Bugün bazı araştırmacılar, binlerce uydu görüntüsünü taramak için bilgisayar programlarından ve yapay zekâ yöntemlerinden yararlanıyor; ama bu programların işaretlediği yerlerin çoğu, bir uzmanın gözüyle yeniden incelenmek zorunda. Bir uydu görüntüsündeki koyu bir çizgi, eski bir hendek olabileceği gibi, modern bir sulama kanalı, bir boru hattı ya da bir traktör izi de olabilir. Bu yüzden yorumcular, izlerin biçimine, boyutuna, yönüne ve çevredeki bilinen yapılarla ilişkisine bakar; farklı yıllarda ve farklı mevsimlerde çekilmiş görüntüleri karşılaştırır.

Zamanlama çok önemlidir. Ekin izleri, yalnızca belirli bitkilerde, belirli mevsimlerde ve özellikle kurak yıllarda belirgin hâle gelir; yağışlı bir yılda aynı alan hiçbir iz göstermeyebilir. Crawford'un döneminde, belirli bir alanın en iyi fotoğraflarının genellikle kurak yazlarda çekildiği fark edilmişti. Gölge izleri için ise güneşin alçakta olduğu sabah ve akşam saatleri seçilir; kar ya da sel gibi olaylar da bazen gömülü yapıları geçici olarak görünür kılar. İnce bir kar örtüsü, alçak toprak setlerin üzerinde daha çabuk erir ve onların biçimini beyaz zemin üzerinde koyu çizgiler olarak ortaya çıkarır; sel suları ise çukurlarda daha uzun kalarak eski kanalların izini sürer.

Yer doğrulaması, uzaktan algılamanın ayrılmaz parçasıdır. Havadan saptanan bir alan, yüzey araştırmasıyla incelenir: arkeologlar alanı yürüyerek tarar, yüzeydeki çanak çömlek parçalarını ve öbür buluntuları toplar ve haritalar. Yüzeydeki buluntuların türü ve yoğunluğu, alanın ne zaman ve ne kadar yoğun kullanıldığı hakkında bilgi verir. Gerekirse küçük sondajlar ya da jeofizik ölçümler yapılır.

Uzaktan algılamanın bir başka değeri, artık var olmayan manzaraları belgelemesidir. CORONA fotoğrafları, 1960'lardan bu yana barajların altında kalmış vadileri, şehirlerin kapladığı tarım arazilerini ve modern tarımın düzlediği höyükleri gösterir. Türkiye'de de büyük baraj projelerinin sular altında bıraktığı pek çok arkeolojik alan, bu tür eski görüntülerde hâlâ görülebilir. Bu fotoğraflar, kaybolmuş bir manzaranın tek belgesi olabilir. Aynı şey, yirminci yüzyılın ortasında devlet kurumlarının harita yapımı için çektiği hava fotoğrafları için de geçerlidir; bunlar, hızlı şehirleşmeden önceki köylerin, tarlaların ve höyüklerin görüntüsünü saklar. Bir tarihçi, bir bölgenin yakın geçmişteki dönüşümünü incelerken bu eski hava fotoğrafı arşivlerinden yararlanabilir.

Bütün bunların yanında bir de sorumluluk meselesi duruyor. Bir arkeolojik alanın kesin konumunu herkese açık biçimde yayımlamak, onu kaçak kazıcılara göstermek anlamına gelebilir. Öte yandan, bilginin gizlenmesi, yerel toplulukların kendi miraslarına erişimini sınırlayabilir. Arkeologlar bu dengeyi, konumları genelleştirerek, verileri yalnızca araştırmacılarla paylaşarak ve yerel yetkililerle işbirliği yaparak kurmaya çalışır. Yerel toplulukların bu sürece katılması da giderek önem kazanıyor: bir alanı en iyi koruyacak olanlar, çoğu zaman onun yakınında yaşayan ve onu kendi geçmişinin bir parçası olarak gören insanlardır.

Uzman Notu

Temel literatür

• O. G. S. Crawford ve Alexander Keiller, Wessex from the Air (Oxford: Clarendon Press, 1928).
• Antoine Poidebard, La trace de Rome dans le désert de Syrie (Paris: Paul Geuthner, 1934).
• Jason A. Ur, «CORONA satellite photography and ancient road networks: a northern Mesopotamian case study», Antiquity 77 (2003), s. 102–115.
• Sarah H. Parcak, Satellite Remote Sensing for Archaeology (London: Routledge, 2009).
• Damian H. Evans ve diğerleri, «Uncovering archaeological landscapes at Angkor using lidar», Proceedings of the National Academy of Sciences 110 (2013), s. 12595–12600.
• Charles Higham, The Civilization of Angkor (London: Weidenfeld and Nicolson, 2001).

Arşiv ve kaynak

Crawford ile Keiller'in 1928 kitabının dijital kopyası archive.org üzerinden okunabiliyor. CORONA uydu fotoğrafları, Amerika Birleşik Devletleri Jeoloji Araştırmaları Kurumu'nun arşivinden araştırmacılara açık; birçok üniversite, bu fotoğrafları arkeolojik amaçlarla işleyen çevrim içi atlaslar yayımlıyor.

Açık sorular

• Angkor'un lidar taramasıyla ortaya çıkan kent dokusu, bu kentin nüfusu ve gerilemesinin nedenleri hakkında neler söylüyor?
• Uydu görüntülerinin herkese açık olması, arkeolojik alanların korunmasına mı yoksa yağmalanmasına mı daha çok katkıda bulunuyor?
• Yer doğrulaması yapılamayan bölgelerde, örneğin savaş bölgelerinde, uzaktan algılama verilerine ne ölçüde güvenilebilir?

Mini sınav

1. (Hedef 1) «Ekin izi» nasıl oluşur? A) Toprağın altındaki gömülü yapıların üzerinde yetişen ekinlerin büyümesini ve rengini etkilemesiyle B) Uyduların tarlaları boyamasıyla C) Çiftçilerin tarlalara işaret koymasıyla D) Kuşların tarlalara yuva yapmasıyla
2. (Hedef 2) CORONA fotoğrafları arkeologlar için neden değerlidir? A) Renkli oldukları için B) Yalnızca Angkor'u gösterdikleri için C) Modern şehirleşme ve barajlar izleri silmeden önceki manzarayı gösterdikleri için D) Yerin altını doğrudan gösterdikleri için
3. (Hedef 2) Lidar, Angkor'da neyi mümkün kıldı? A) Tapınakların yeniden inşasını B) Ormanın altındaki kent dokusunun, yolların ve kanalların görünür hâle gelmesini C) Tapınakların yaşının belirlenmesini D) Kentin nüfusunun sayılmasını
4. (Hedef 3) Havadan saptanan bir iz neden yerde doğrulanmalıdır? A) Çünkü uydu görüntüleri her zaman sahtedir B) Çünkü yer araştırması daha ucuzdur C) Çünkü yasalar bunu gerektirir D) Çünkü bir iz, eski bir yapı olabileceği gibi modern bir kanal ya da boru hattı da olabilir
5. (Hedef 3) Arkeolojik alanların kesin konumlarının yayımlanması hangi etik soruyu doğurur? A) Kaçak kazıcılara alanı gösterme tehlikesini B) Alanların daha çok turist çekmesini C) Haritaların pahalanmasını D) Uyduların bozulmasını

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Bir uydu görüntüsünde, bir köyün yakınındaki tarlalarda düzenli, dikdörtgen biçimli koyu çizgiler fark ettin. Bu izlerin eski bir yapıya ait olup olmadığını anlamak için hangi adımları izlersin? Farklı tarihli görüntülerin karşılaştırılması, yüzey araştırması, yerel halkla görüşme ve etik konular açısından yaklaşımını gerekçeleriyle açıkla.

Cevaplar

1. A — Ekin izi, gömülü yapıların ekinlerin büyümesini ve rengini etkilemesiyle oluşur.
2. C — CORONA fotoğrafları, modern değişiklikler izleri silmeden önceki manzarayı gösterir.
3. B — Lidar, ormanın altındaki kent dokusunu görünür kıldı.
4. D — Bir iz, eski bir yapı olabileceği gibi modern bir yapı da olabilir.
5. A — Kesin konumların yayımlanması, alanları kaçak kazıcılara gösterme tehlikesi taşır.

Güçlü bir cevap, önce farklı yıllarda ve mevsimlerde çekilmiş görüntüleri karşılaştırarak izlerin kalıcı olup olmadığını ve modern yapılarla ilişkisini inceler; sonra alanda yüzey araştırması yaparak çanak çömlek ve öbür buluntuları toplamayı, yerel halkla ve yetkililerle görüşmeyi önerir. Alanın konumunu kamuya açıklarken kaçak kazı tehlikesini göz önünde bulundurmanın önemini de belirtir.

Serinin sonu

Bu bölümle «Tarihin Yardımcı Bilimleri» kursu sona eriyor. Kurs, arkeologların toprağın katmanlarını nasıl okuduğuyla açıldı; radyokarbonu ve ağaç halkalarını, taşa yazılmış metinleri, sikkeleri, el yazılarını ve belge kalıplarını, antik DNA'yı ve iklim arşivlerini sırayla ele aldı; burada da gökyüzünden bakmanın, yerde yapılan araştırmaya yol göstermekle birlikte onun yerini tutmadığı sonucuyla kapanıyor. Sekiz bölüm boyunca gördüğümüz yöntemlerin ortak bir etkisi var: yerleşik yargıları sınamak. Programda sırada «Yanlış Bilinen Tarih» kursu var; onun ilk bölümü, yazmayı geç yaşta öğrenmeye çalışan bir imparatorun gece yastığının altında sakladığı yazı tahtalarından yola çıkarak, en yaygın yargılardan birini sorguluyor: Orta Çağ gerçekten karanlık mıydı?