İklim verileri geçmişi nasıl anlatır? Buz karötleri ve polenler

Öğrenme hedefleri

• Buz karotlarının ve polen dizilerinin, geçmiş iklimi ve çevreyi okumak için nasıl birer arşiv olarak kullanıldığını açıklayabileceksin.
• Tambora yanardağının 1815 patlaması ve Anadolu'daki polen kayıtları örnekleri üzerinden, doğal arşivlerin yazılı kaynaklarla nasıl birleştirildiğini izleyebileceksin.
• İklimi tarihsel olayların açıklamasına katarken, iklim belirlenimciliği tuzağından kaçınmanın yollarını değerlendirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — yazı olmayan bir yaz

1816 yazında, İsviçre'de Cenevre Gölü kıyısında bir villada bir grup genç İngiliz yazar tatil yapıyordu: şair Lord Byron, şair Percy Shelley ve o sırada henüz Mary Godwin adını taşıyan, sonradan Mary Shelley olarak tanınacak on sekiz yaşındaki genç bir kadın. Planları, gölde tekneyle gezmek ve dağlarda yürümekti. Ama yaz, beklenmedik biçimde soğuk ve yağmurlu geçti. Günlerce evden çıkamadılar. Byron, can sıkıntısını gidermek için bir öneri getirdi: her biri bir hayalet hikâyesi yazacaktı. Mary'nin o yağmurlu günlerde başladığı hikâye, iki yıl sonra Frankenstein adıyla yayımlandı.

Bu kasvetli yazın nedeni, binlerce kilometre uzakta yaşanmış bir olaydı. Nisan 1815'te, bugünkü Endonezya'daki Sumbawa adasında Tambora yanardağı, yazılı tarihin bilinen en büyük patlamalarından biriyle infilak etti. Atmosfere püskürtülen gazlar ve toz, dünyanın dört bir yanında güneş ışığını azalttı. Ertesi yıl, Avrupa'da ve Kuzey Amerika'da «yazsız yıl» olarak anıldı: ürünler yetişmedi, fiyatlar yükseldi, açlık ve salgınlar yayıldı. Bu bölüm, tarihçilerin böyle olayları nasıl belgelediğine bakıyor: iklim verileri geçmişi nasıl anlatır?

Bağlam — doğanın arşivleri

Düzenli hava ölçümleri, Avrupa'da ancak on yedinci ve on sekizinci yüzyıllarda başladı; dünyanın büyük kısmında çok daha geç. Bundan önceki dönemler için iklim bilgisi, yazılı kaynaklardaki dağınık notlardan, yani kıtlık, sel, kuraklık ya da sert kış kayıtlarından geliyordu. Bu kayıtlar çok değerlidir, ama dağınıktır ve yazanların gözlemlerine ve kaygılarına bağlıdır. Bir kronikçi olağanüstü bir kışı kaydeder, ama sıradan yılları yazmaz; bir vergi memuru kuraklığı ancak vergi toplanamadığında anar. Bu yüzden yazılı iklim kayıtları, uç olaylara doğru eğilimlidir.

Yirminci yüzyılda doğa bilimleri, bu tür vekil verileri okumanın yollarını geliştirdi. Bu kursun ikinci bölümünde ağaç halkalarını gördük; bu bölümde iki başka arşive, buz karotlarına ve polenlere bakacağız. Her arşivin kendine özgü bir çözünürlüğü, yani zamanı ne kadar ince dilimlere ayırabildiği, ve kendine özgü bir coğrafi kapsamı vardır.

Gelişme — buzun içindeki yıllar

Grönland ve Antarktika'nın buz tabakaları, binlerce yıl boyunca her yıl yağan karın üst üste birikmesiyle oluştu. Yağan kar, yazları ve kışları farklı özellikler taşıdığı için, buz içinde yıllık katmanlar görülebilir. Bilim insanları, buz tabakasına dikey olarak derin sondajlar yaparak uzun buz silindirleri, yani buz karotları çıkarır. 1990'larda Grönland'da yapılan büyük sondajlar, yüz bin yılı aşkın bir dönemi kapsayan kayıtlar sağladı.

Buz, yalnızca yılları değil, atmosferin o yıllardaki bileşimini de saklar. Kar tanelerinin içine hapsolan hava kabarcıkları, geçmişteki karbondioksit ve metan düzeylerini gösterir. Buzdaki kimyasal maddeler ise o yıllarda atmosferde ne olduğunu anlatır. Büyük yanardağ patlamaları atmosfere kükürtlü gazlar püskürtür; bu gazlar sülfat parçacıklarına dönüşür ve yağan karla buz tabakalarına çöker. Tambora'nın patlaması, hem Grönland'ın hem de Antarktika'nın buzunda belirgin bir sülfat artışı olarak görülür. Tarihi kesin olarak bilinen bu tür patlamalar, buz karotları için birer takvim işareti görevi görür: araştırmacılar, yıllık katmanları sayarken yaptıkları hataları bu işaretlerle düzeltir. Tarihi bilinmeyen eski patlamalar ise, buzdaki izleri sayesinde tarihlenebilir ve sonra yazılı kaynaklardaki kıtlık ve soğuk kış kayıtlarıyla karşılaştırılabilir.

Bu bulgu, iklim arşivlerinin yalnızca iklimi değil, insan faaliyetini de kaydettiğini gösteriyor. Grönland'ın buzunda, Roma'nın gümüş madenlerinin dumanı saklanıyordu. Hong ve meslektaşları, Roma döneminden sonra buzdaki kurşunun belirgin biçimde azaldığını da gösterdi. Bu kursun dördüncü bölümünde gördüğümüz sikke kanıtlarıyla birlikte düşünüldüğünde, buzdaki kurşun eğrisi, madencilik ve para üretimindeki büyük değişimleri izlemek için yazılı kaynaklardan bağımsız bir gösterge sunuyor.

Dönüş noktası — polenler ve Anadolu'nun manzarası

Polen analizi, İsveçli jeolog Lennart von Post'un 1916'da ortaya koyduğu bir yöntemdir.

Anadolu'da polen çalışmaları, çarpıcı bir örüntü ortaya çıkardı. Beyşehir Gölü ve güneybatı Anadolu'daki başka göllerden alınan tortularda, uzun bir dönem boyunca ceviz, zeytin, üzüm, kestane ve dişbudak gibi kültür ağaçlarının polenlerinde belirgin bir artış görüldü; bu dönemde orman ağaçlarının polenleri ise azalıyordu. Hollandalı polen uzmanları bu döneme «Beyşehir Yerleşim Evresi» adını verdi. Yaklaşık olarak Tunç Çağı'nın sonlarından ortaçağın başlarına kadar süren bu evre, bölgedeki yoğun tarım ve meyve bahçeciliğinin izlerini taşıyordu. Evrenin sonunda kültür ağaçlarının polenleri azaldı, çam ormanları geri döndü.

Bu değişim, tarihçilere yazılı kaynakların sustuğu bir dönüşümü gösteriyor. Polen dizileri, bir bölgede insanların ne ektiğini, ne zaman yoğun biçimde tarım yaptığını ve ne zaman toprağı terk ettiğini anlatır. Evrenin sona ermesinin nedenleri, yani bir iklim değişikliği mi, savaşlar ve baskınlar mı, salgınlar mı, yoksa bunların bir bileşimi mi olduğu, tarihçilerin ve doğa bilimcilerin birlikte tartıştığı bir sorudur.

Cevap — iklim, toplum ve karar

Öyleyse iklim verileri geçmişi nasıl anlatır? Doğal arşivler, yazılı kaynakların verdiği dağınık bilgiyi sürekli ve ölçülebilir bir zaman çizgisine yerleştirir. Tambora gibi bir patlamanın izini buzda bulmak, bir kıtlığın ya da fiyat artışının nedenini yazılı kaynakların ötesinde açıklamayı sağlar. Polen dizileri, köylülerin tarlalarını ve bahçelerini, kimsenin yazmadığı bir ayrıntıyla, kuşaklar boyunca belgeler.

Ama iklim verisi tek başına bir açıklama değildir. Amerikalı tarihçi Sam White, 2011'de yayımladığı kitabında, 1590'larda Anadolu'yu vuran sert kışların ve kuraklığın, Celali isyanlarının patlak verdiği dönemle nasıl örtüştüğünü inceledi. White'a göre iklim şoku, zaten savaşın ve ağır vergilerin yükü altında olan bir toplumda, köylülerin topraklarını terk etmesine ve isyanların yayılmasına katkıda bulundu. Bu açıklamada iklim, tek neden değil, var olan kırılganlıkları derinleştiren bir etkendir.

White'ın çalışması, iklim tarihinin nasıl yapıldığının iyi bir örneğidir. Ağaç halkalarından elde edilen kuraklık verilerini, mühimme defterlerindeki kıtlık ve zahire kayıtlarıyla, kadı sicillerindeki fiyat bilgileriyle ve dönemin kroniklerindeki sert kış anlatımlarıyla birleştirdi. Doğal arşiv, sorunun zamanlamasını ve büyüklüğünü; yazılı kaynaklar ise toplumun bu soruna nasıl tepki verdiğini gösteriyordu. İki kanıt türünden hiçbiri tek başına bu hikâyeyi anlatamazdı.

Bugünle bağ — bugünün iklim tartışmaları

Bugün iklim değişikliği, dünyanın en önemli tartışma konularından biri. Bu tartışmalarda, geçmişteki iklim değişikliklerinin ve toplumların onlara verdiği tepkilerin örnekleri sıkça kullanılıyor. Bu örnekler, geleceğe dair önemli uyarılar taşıyabilir; ama bir önceki kurstaki analoji tartışmasında gördüğümüz gibi, geçmiş ile bugün arasındaki farkları da göz önünde tutmak gerekiyor.

Bugünün iklim değişikliği, hem hızı hem de nedeni bakımından geçmişteki doğal dalgalanmalardan farklı; ama toplumların iklim şoklarına karşı dayanıklılığının kurumlara, eşitsizliğe ve siyasi kararlara bağlı olduğu dersi, geçmişten bugüne taşınabilecek bir derstir.

Birincil kaynak

Mary Shelley, Frankenstein'ın 1831 baskısına yazdığı önsözde, romanın doğduğu 1816 yazını şöyle anlatır:

In the summer of 1816, we visited Switzerland, and became the neighbours of Lord Byron. At first we spent our pleasant hours on the lake, or wandering on its shores; and Lord Byron, who was writing the third canto of Childe Harold, was the only one among us who put his thoughts upon paper. […] But it proved a wet, ungenial summer, and incessant rain often confined us for days to the house. Some volumes of ghost stories, translated from the German into French, fell into our hands.

Türkçesi: 1816 yazında İsviçre'ye gittik ve Lord Byron'ın komşusu olduk. Başlangıçta hoş saatlerimizi gölde ya da kıyılarında dolaşarak geçiriyorduk; Childe Harold'un üçüncü bölümünü yazmakta olan Lord Byron, aramızda düşüncelerini kâğıda döken tek kişiydi. […] Ama yaz ıslak ve kasvetli çıktı; bitmek bilmeyen yağmur bizi çoğu zaman günlerce eve kapattı. Almancadan Fransızcaya çevrilmiş birkaç cilt hayalet hikâyesi elimize geçti.

Kaynak: Mary Wollstonecraft Shelley, Frankenstein; or, The Modern Prometheus, gözden geçirilmiş baskı (London: Henry Colburn and Richard Bentley, 1831), yazarın önsözü; Project Gutenberg. Türkçesi bizim.

1. Mary Shelley'nin anlattığı hava koşulları, Tambora patlamasının etkileriyle nasıl ilişkilendirilebilir?
2. Bu metin, olaydan on beş yıl sonra ve bir romanın önsözü olarak yazıldı. Bu durum, onu bir iklim kaynağı olarak kullanırken nelere dikkat etmemizi gerektirir?
3. Tek bir tanığın kişisel anlatımı ile buz karotlarındaki sülfat kaydı, birbirini nasıl tamamlar?

Tarihçiler Tartışıyor

• Lennart von Post (1916) — İskandinav doğa bilimcilerinin kongresinde sunduğu ve aynı yıl yayımlanan çalışmasında, bataklık tortularındaki orman ağacı polenlerini sayarak geçmişteki bitki örtüsünü yeniden kurmanın yöntemini ortaya koydu; polen analizini bir bilim dalı hâline getirdi.
• Sungmin Hong ve meslektaşları (1994) — Science'ta Grönland buzundaki kurşun kirliliğinin Yunan ve Roma dönemlerinde arttığını göstererek buz karotlarının yalnızca iklim değil, insan ekonomisi hakkında da bilgi verdiğini ortaya koydular.
• Sam White (2011) — The Climate of Rebellion in the Early Modern Ottoman Empire'da Küçük Buzul Çağı'nın 1590'lardaki sert koşullarını Celali isyanlarıyla ilişkilendirdi; iklim şokunun Osmanlı toplumunun var olan kırılganlıklarını derinleştirdiğini savundu.
• John Haldon ve meslektaşları (2014) — Journal of Interdisciplinary History'deki ortak makalelerinde Bizans dönemi Anadolu'sunun iklim ve çevre verilerini tarihsel ve arkeolojik kanıtlarla birleştirmenin yöntemlerini tartıştılar; farklı ölçeklerdeki verileri doğrudan birbirine bağlamanın tehlikelerine dikkat çektiler.

Bu dört çalışma, iklim tarihinin bir yöntemler birliği olduğunu gösteriyor. Von Post ve Hong, doğal arşivleri okumanın yollarını açtı; White, bu verileri bir imparatorluğun siyasi tarihine bağladı; Haldon ve meslektaşları ise bu tür bağlantıların hangi koşullarda güvenilir olduğunu sorguladı. White'ın kitabı, Osmanlı tarihçileri arasında da tartışıldı; bazıları iklimin payının abartılmaması, savaşların ve mali politikaların ağırlığının unutulmaması gerektiğini vurguladı. Tartışmanın merkezindeki soru, iklimin tarihteki payının nasıl ölçüleceğidir: bir iklim olayının ve bir toplumsal olayın aynı dönemde yaşanması, aralarında bir neden-sonuç ilişkisi olduğunu kanıtlar mı?

Derine İn

İklim verilerini tarihle birleştirirken ilk sorun, ölçektir. Bir buz karotu, Grönland'ın ya da Antarktika'nın iklimini ve atmosferin genel durumunu gösterir; bir polen dizisi, bir gölün çevresindeki birkaç on kilometrelik alanın bitki örtüsünü. Tarihçi ise çoğu zaman belirli bir bölgedeki, belirli bir yıldaki olaylarla ilgilenir. Küresel bir soğuma sinyali, Anadolu'daki bir köyün ürün kaybını doğrudan açıklamaz; bu ikisini bağlamak için bölgesel veriler ve yazılı kaynaklar gerekir. Aynı soğuk yıl, bir bölgede ürünü yok ederken başka bir bölgede, örneğin yağışın arttığı bir yerde, ürünü artırmış bile olabilir.

İkinci sorun, zaman çözünürlüğüdür. Buz karotları ve ağaç halkaları yıllık, hatta mevsimlik bilgi verebilir; ama göl tortuları ve polen dizileri genellikle on yıllık ya da yüzyıllık bir çözünürlüğe sahiptir. Bir polen dizisindeki bir değişikliğin, bir savaşla mı yoksa birkaç on yıl sonra gelen bir kuraklıkla mı ilişkili olduğunu söylemek, tarihlemenin kesinliğine bağlıdır. Yanlış eşleştirilmiş iki tarih, yanlış bir neden-sonuç ilişkisi kurar. Bu yüzden iklim tarihçileri, farklı arşivlerden gelen verileri birleştirirken her birinin tarihleme belirsizliğini açıkça belirtir; bir kuraklık sinyali «1590 civarı» değil, «1585 ile 1600 arasında bir yerde» diye ifade edildiğinde, onu belirli bir isyan yılıyla eşleştirmenin ne kadar güvenilir olduğu da görünür hâle gelir.

Üçüncü sorun, nedensellik yorumudur. İki olayın aynı dönemde görülmesi, birinin öbürüne yol açtığını kanıtlamaz. Bir tarihçi, bir iklim olayının bir toplumsal krize katkıda bulunduğunu ileri sürmek istiyorsa, aradaki mekanizmayı göstermelidir: kuraklık hangi ürünleri, hangi bölgelerde, ne kadar etkiledi; fiyatlar nasıl değişti; devlet nasıl tepki verdi; köylüler neden topraklarını terk etti? Bu mekanizma, yazılı kaynaklardan, fiyat kayıtlarından ve vergi defterlerinden kurulur.

Son olarak, iklim belirlenimciliği tuzağı vardır. On dokuzuncu ve yirminci yüzyılın başlarında, bazı yazarlar toplumların karakterini, gelişmişliğini ve hatta ahlakını iklimle açıklamaya çalıştı. Bu yaklaşım, sömürgeciliği ve ırkçı hiyerarşileri meşrulaştırmak için kullanıldı; sıcak iklimlerde yaşayan halkların «tembel», soğuk iklimlerde yaşayanların ise «çalışkan ve yaratıcı» olduğu gibi iddialar, bilimsel bir dil kılığında dolaşıma girdi. Bugünkü iklim tarihi, bu eski belirlenimciliği reddeder: iklim, insanların karşılaştığı koşulları değiştirir, ama o koşullara nasıl tepki verdikleri onların kendi kararlarına, kurumlarına ve ilişkilerine bağlıdır.

Bu nedenle en güçlü iklim tarihi çalışmaları, doğa bilimcileri, arkeologları ve tarihçileri bir araya getirir. Haldon ve meslektaşlarının Anadolu üzerine çalışması, farklı göllerden gelen polen dizilerinin bazen birbiriyle çelişen sonuçlar verdiğini, bu yüzden tek bir göle dayanarak bütün bir bölge hakkında genelleme yapmanın tehlikeli olduğunu gösterdi. Her disiplin kendi verisinin sınırlarını bilir; birlikte çalışmak, tek bir veri türünün yol açabileceği hataları azaltır. Doğa bilimci verinin ne kadar kesin olduğunu, tarihçi ise o verinin hangi toplumsal bağlamda anlam kazandığını söyler; iyi bir iklim tarihi, bu iki sesin birlikte duyulduğu bir anlatıdır.

Uzman Notu

Temel literatür

• Mary Wollstonecraft Shelley, Frankenstein; or, The Modern Prometheus, gözden geçirilmiş baskı (London: Henry Colburn and Richard Bentley, 1831).
• Lennart von Post, «Om skogsträdpollen i sydsvenska torfmosselagerföljder», Geologiska Föreningens i Stockholm Förhandlingar 38 (1916).
• Sungmin Hong, Jean-Pierre Candelone, Clair C. Patterson ve Claude F. Boutron, «Greenland Ice Evidence of Hemispheric Lead Pollution Two Millennia Ago by Greek and Roman Civilizations», Science 265 (1994), s. 1841–1843.
• Sam White, The Climate of Rebellion in the Early Modern Ottoman Empire (Cambridge: Cambridge University Press, 2011).
• John Haldon ve diğerleri, «The Climate and Environment of Byzantine Anatolia: Integrating Science, History, and Archaeology», Journal of Interdisciplinary History 45 (2014), s. 113–161.
• Gillen D'Arcy Wood, Tambora: The Eruption That Changed the World (Princeton: Princeton University Press, 2014).

Arşiv ve kaynak

Mary Shelley'nin önsözünü içeren 1831 gözden geçirilmiş baskısı, Project Gutenberg kütüphanesinde ayrı bir e-kitap olarak yer alıyor. Buz karotlarının ve polen dizilerinin verileri, uluslararası paleoiklim veri merkezlerinde araştırmacıların serbestçe erişebileceği biçimde yayımlanıyor. Osmanlı dönemi için iklim bilgisi, mühimme defterlerindeki kıtlık ve kuraklık kayıtlarından, kadı sicillerindeki fiyat bilgilerinden ve seyyahların notlarından derlenebiliyor.

Açık sorular

• Beyşehir Yerleşim Evresi'nin sona ermesinde iklim değişikliğinin, savaşların ve salgınların payları nasıl ayırt edilebilir?
• 1590'ların iklim şoku olmasaydı, Celali isyanları yine de yaşanır mıydı?
• Küresel iklim verileri ile yerel tarihsel olaylar arasındaki ölçek farkı, hangi yöntemlerle köprülenebilir?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Buz karotlarında büyük yanardağ patlamalarının izi nasıl görülür? A) Polen artışı olarak B) Sülfat artışı olarak C) Ağaç halkalarının genişlemesi olarak D) Kurşun azalması olarak
2. (Hedef 2) 1816 yılının «yazsız yıl» olarak anılmasının nedeni neydi? A) Tambora yanardağının 1815 patlaması B) Bir güneş tutulması C) Bir salgın hastalık D) Bir deprem
3. (Hedef 1) Polen analizinin temeli nedir? A) Polenlerin çok çabuk bozulması B) Tüm polenlerin aynı biçimde olması C) Dayanıklı polen tanelerinin göl ve bataklık tortularında birikmesi ve her türün polen biçiminin farklı olması D) Polenlerin yalnızca yazın oluşması
4. (Hedef 2) «Beyşehir Yerleşim Evresi» neyi gösterir? A) Bölgenin tamamen çöle dönüştüğünü B) Yalnızca çam ormanlarının varlığını C) Bir buzul çağını D) Uzun bir dönem boyunca kültür ağaçlarının polenlerinin artmasıyla yoğun tarım ve bahçeciliği
5. (Hedef 3) İklim belirlenimciliği neden reddedilir? A) Çünkü iklim hiçbir zaman değişmez B) Çünkü aynı iklim değişikliği farklı toplumlarda kurumlarına ve kararlarına göre farklı sonuçlar doğurabilir C) Çünkü iklim verileri hiç güvenilir değildir D) Çünkü toplumlar iklimden tamamen bağımsızdır

Açık uçlu soru

(Hedef 3) 1590'larda Anadolu'yu etkileyen iklim şoku ile Celali isyanları arasındaki ilişkiyi değerlendirmek istiyorsun. Hangi doğal arşivleri ve hangi yazılı kaynakları kullanırdın? İki olay arasındaki nedensellik ilişkisini kurmak için hangi mekanizmaları göstermen gerektiğini ve iklim belirlenimciliğinden nasıl kaçınacağını gerekçeleriyle açıkla.

Cevaplar

1. B — Büyük patlamalar buzda sülfat artışı olarak görülür.
2. A — 1816'nın soğuk ve yağışlı geçmesinin nedeni Tambora'nın 1815 patlamasıydı.
3. C — Polen analizi, dayanıklı polen tanelerinin tortularda birikmesine ve türlerin farklı polen biçimlerine dayanır.
4. D — Beyşehir Yerleşim Evresi, kültür ağaçlarının polenlerindeki artışla yoğun tarım ve bahçeciliği gösterir.
5. B — Aynı iklim değişikliği, toplumların kurumlarına ve kararlarına göre farklı sonuçlar doğurabilir.

Güçlü bir cevap, ağaç halkaları ve bölgesel göl tortuları gibi doğal arşivleri, mühimme defterleri, kadı sicilleri ve fiyat kayıtları gibi yazılı kaynaklarla birlikte kullanmayı önerir. Kuraklığın ürünleri, fiyatları ve vergi ödeme gücünü nasıl etkilediğini adım adım gösterir; savaş, vergi yükü ve siyasi kararlar gibi öbür etkenleri de hesaba katarak iklimi tek neden değil, var olan kırılganlıkları derinleştiren bir etken olarak değerlendirir.

Sonraki bölüme köprü

Buz karotları ve polenler, geçmişi dikey bir çizgide, yani zamanın derinliğine doğru okur. Ama arkeologlar ve tarihçiler, geçmişi yatay olarak, yani yeryüzünün geniş alanları boyunca da okumaya ihtiyaç duyar. Sonraki bölüm, gökyüzünden bakan gözlere dönüyor: uydular ve hava fotoğrafları, ormanların ve kumların altında kaybolmuş şehirleri nasıl buluyor?