DNA tarihi nasıl yeniden yazıyor?

Öğrenme hedefleri

• Antik DNA'nın, yani eski insan ve hayvan kalıntılarından elde edilen genetik bilginin, tarihçiye hangi yeni soruları sorma imkânı verdiğini açıklayabileceksin.
• III. Richard'ın kalıntılarının kimliklendirilmesi ve Anadolu çiftçilerinin Avrupa'ya yayılması örnekleri üzerinden, genetik kanıtın yazılı ve arkeolojik kanıtlarla nasıl birleştirildiğini izleyebileceksin.
• Genetik verilerin sınırlarını, kirlenme, örneklem ve yorum sorunlarını ve genetik ile kimlik arasındaki ilişkiyi değerlendirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — otoparkın altındaki kral

Ağustos 2012'de İngiltere'nin Leicester kentinde, bir belediye otoparkının asfaltı kazılmaya başlandı. Arkeologlar, 1485'te Bosworth Savaşı'nda öldürülen İngiltere kralı III. Richard'ın mezarını arıyordu. Yazılı kaynaklara göre Richard'ın cesedi Leicester'a getirilmiş ve bir Fransisken kilisesine, törensiz biçimde gömülmüştü. Kilise, on altıncı yüzyılda manastırların kapatılmasıyla yıkılmış, yeri zamanla unutulmuştu. Eski haritalar ve kayıtlar, kilisenin bugünkü otoparkın altında olabileceğini gösteriyordu.

Kazının ilk günlerinde, kilisenin koro bölümü olduğu anlaşılan yerde bir iskelet bulundu. Omurgası belirgin biçimde eğriydi; kafatasında ve kemiklerinde savaşta alınmış yaraların izleri vardı. Ama bir iskeletin bir krala ait olduğunu kanıtlamak kolay değildi. Kesin cevap, yüzyıllar sonra yaşayan bir mobilya ustasının ağzından alınan bir DNA örneğinden geldi. Bu bölüm, bu yeni kanıt türünün tarih yazımına neler getirdiğine bakıyor.

Bağlam — hücrelerdeki arşiv

Her insanın hücrelerinde, anne ve babasından aldığı genetik bilgi bulunur. Bu bilginin iki özel parçası, tarihçiler için özellikle değerlidir. Mitokondriyal DNA, yalnızca anneden çocuğa geçer; bu yüzden bir kadının kızları, torunları ve onların çocukları, kuşaklar boyunca neredeyse aynı mitokondriyal DNA'yı taşır. Y kromozomu ise yalnızca babadan oğula geçer ve bir erkek soy çizgisini izlemeye yarar. Bu iki parça, bir kişinin yüzyıllar önce yaşamış akrabalarıyla bağını sınamak için kullanılabilir.

Eski kalıntılardan DNA elde etmek, 1980'lerde denenmeye başladı; ama ilk sonuçların çoğu, laboratuvar çalışanlarının ya da kalıntılara dokunan insanların DNA'sıyla kirlenmişti. İsveçli genetikçi Svante Pääbo ve meslektaşları, kirlenmeyi önlemek için titiz kurallar geliştirdi: temiz odalar, özel giysiler, her adımın bağımsız laboratuvarlarda tekrarlanması. 2000'lerde gelişen yeni dizileme teknikleri, çok kısa ve hasarlı DNA parçalarını bile okuyabilmeyi sağladı. Böylece yalnızca birkaç geni değil, eski insanların bütün genomunu incelemek mümkün oldu. Özellikle kafatasının iç kulak bölgesindeki yoğun kemiğin, DNA'yı başka kemiklerden çok daha iyi koruduğunun anlaşılması, 2010'ların ortasında incelenebilen örnek sayısını hızla artırdı. Birkaç yıl içinde, onlarca yerine yüzlerce, sonra binlerce eski insanın genomu okunmaya başlandı; tarih öncesinin nüfus hareketleri ilk kez ayrıntılı bir haritaya dönüşebildi.

Gelişme — Richard'ın kimliği

Leicester'daki iskeletin kimliğini belirlemek için genetikçi Turi King'in öncülük ettiği araştırmacılar, birkaç kanıt türünü birleştirdi. Bu tür bir kimlik belirleme, tek bir laboratuvar sonucuna değil, birbirinden bağımsız kanıtların aynı yönü göstermesine dayanır. Radyokarbon tarihleri, iskeletin on beşinci yüzyılın ikinci yarısında ölmüş biri olabileceğini gösteriyordu. Kemiklerdeki yaralar, bir savaşta öldürülmüş olmakla uyumluydu. Omurgadaki eğrilik, yani skolyoz, Richard hakkındaki eski anlatılarla bir ölçüde örtüşüyordu. Ama örtüşme tam değildi. Tudor döneminin yazarları Richard'ı kambur ve sol omzu yüksek bir adam olarak anlatmıştı; iskeleti inceleyen uzmanlar ise, eğriliğin sağa doğru olduğunu ve sağ omzun daha yüksek görünmüş olabileceğini, ama giysiler altında bu farkın pek göze çarpmayabileceğini belirtti. İskelette kambur bir sırt değil, yan yana eğrilmiş bir omurga vardı. Yani Tudor anlatısı, gerçek bir bedensel özelliği alıp onu büyütmüş ve ahlaki bir çirkinliğin işaretine dönüştürmüştü. Ama belirleyici kanıt, mitokondriyal DNA'dan geldi.

Araştırmacılar, Richard'ın ablası York'lu Anne'den başlayan kadın soy çizgisini, kuşak kuşak izleyerek bugüne kadar getirdiler. Bu çizginin bugün yaşayan iki temsilcisi bulundu: Kanadalı bir mobilya ustası olan Michael Ibsen ve aynı soydan gelen bir başka uzak akraba. İkisinin mitokondriyal DNA'sı, iskeletten elde edilen DNA ile eşleşti. Richard ile Anne aynı anneden doğdukları için, aynı mitokondriyal DNA'yı taşımaları gerekiyordu. Beş asırdan uzun bir zaman boyunca, kuşaktan kuşağa kesintisiz bir kadın soy çizgisini belgelerle izlemek, genetik testin kendisi kadar emek isteyen bir arşiv çalışmasıydı.

Y kromozomunun eşleşmemesi, beklenmedik ama öğretici bir sonuçtu. Bu, iskeletin Richard'a ait olmadığı anlamına gelmiyordu; çünkü öbür bütün kanıtlar güçlüydü. Bunun anlamı, yüzyıllar içinde erkek soy çizgisinin bir noktasında, kayıtlarda babası olarak gösterilen kişinin gerçek biyolojik baba olmadığıydı. Bu kırılmanın nerede ve ne zaman olduğu bilinmiyor. Genetik, burada bir soruyu cevaplarken, soy kütüklerinin güvenilirliği hakkında yeni bir soru açmıştı. Soylu ailelerin soy kütükleri, yüzyıllar boyunca miras, unvan ve taht hakkının dayanağıydı; bir kütükteki tek bir yanlış babalık, kâğıt üzerinde görünmez kalırken hücrelerde iz bırakıyordu.

Dönüş noktası — Anadolu'dan Avrupa'ya

Antik DNA'nın tarih yazımına en büyük katkısı, tek tek kişilerin kimliğinden çok, büyük nüfus hareketlerinin incelenmesinde oldu. Uzun süre, tarımın Avrupa'ya nasıl yayıldığı tartışılmıştı: tarım yapan insanlar mı göç etti, yoksa yalnızca tarım bilgisi ve teknikleri mi komşudan komşuya aktarıldı? Arkeolojik kanıtlar, iki yorumu da destekleyebilecek biçimdeydi.

2015 ve 2016'da yayımlanan çalışmalar, bu tartışmaya güçlü bir kanıt ekledi. Araştırmacılar, Bursa'nın Yenişehir ovasındaki Barcın Höyük gibi Anadolu'nun kuzeybatısındaki Neolitik yerleşimlerden elde edilen iskeletlerin genomlarını inceledi. Sonuçlar, Avrupa'nın ilk çiftçilerinin, genetik olarak bu Anadolu ve Ege Neolitik topluluklarının doğrudan torunları olduğunu gösterdi. Yani tarım, Avrupa'ya büyük ölçüde onu yapan insanlarla birlikte gelmişti.

Bu sonuç, eski bir arkeolojik tartışmayı tamamen kapatmadı, ama dengesini değiştirdi. Göç eden çiftçiler, Avrupa'da zaten yaşayan avcı-toplayıcılarla karşılaştı; genetik veriler, bu iki topluluğun bazı bölgelerde yüzyıllarca yan yana yaşadığını ve zamanla karıştığını da gösteriyor. Bugünkü Avrupalıların genomlarında, hem bu Anadolu kökenli çiftçilerin hem de eski avcı-toplayıcıların ve daha sonra doğudan gelen bozkır topluluklarının izleri bir arada bulunuyor. Bir kıtanın nüfus tarihi, tek bir göçle değil, üst üste binen karışmalarla oluşmuş.

Bu bulgunun Türkiye'deki arkeoloji için de önemi büyük. Barcın Höyük, Menteşe ve Ilıpınar gibi Marmara bölgesindeki Neolitik yerleşimler, artık yalnızca yerel bir tarihin değil, bütün bir kıtanın tarımsal geçmişinin başlangıç noktalarından biri olarak görülüyor. Bu yerleşimlerde çalışan arkeologların on yıllardır topladığı kanıtlar, genetikçilerin sonuçlarıyla birleşince yeni bir anlam kazandı.

Cevap — yeni bir kaynak, eski sorular

Otoparktaki kraldan Barcın'ın çiftçilerine uzanan bu örnekler neyi gösteriyor? Önce, yazılı kaynakların olmadığı dönemler için, insanların nereden geldiği ve nasıl karıştığı hakkında yeni ve güçlü kanıtlar sunarak. Sonra, yazılı kaynakların olduğu dönemlerde bile, tek tek kişilerin kimliğini, hastalıklarını, akrabalık ilişkilerini ve beslenmelerini inceleme imkânı vererek. Son olarak da, bazen yazılı kaynakların ya da soy kütüklerinin söylediğini sınayarak ve düzelterek.

Ama genetik kanıt, tarihçinin öbür kanıtlarının yerini almaz; onlarla birlikte okunur. Leicester'daki iskeletin kimliği, DNA'nın yanında radyokarbon tarihine, kemiklerin incelenmesine ve yazılı kaynaklara dayanıyordu. Anadolu çiftçilerinin Avrupa'ya yayılması da, arkeolojinin çanak çömlek, yerleşim ve tarım kanıtlarıyla birlikte anlam kazanıyor.

Bugünle bağ — soy testleri ve kimlik

Bugün pek çok şirket, bir tükürük örneğinden kişinin «etnik kökenini» yüzdelerle gösteren genetik testler satıyor. Bu testler, bir kişinin atalarının hangi bölgelerde yaşamış insanlara genetik olarak benzediğini tahmin eder; ama bu tahminler, karşılaştırma için kullanılan veri tabanlarına ve kullanılan yöntemlere bağlıdır ve şirketten şirkete farklılık gösterebilir.

Böyle bir test sonucuna bakarken, bir tarihçi gibi sorabilirsin: bu yüzdeler hangi karşılaştırma gruplarına göre hesaplandı, hangi dönemin nüfuslarını temsil ediyor ve genetik benzerlik, kültürel ya da ulusal kimlik hakkında ne söyleyebilir ya da söyleyemez?

Birincil kaynak

Thomas More, on altıncı yüzyılın başında yazdığı ve Tudor hanedanının III. Richard imgesini biçimlendiren tarihinde, kralı şöyle tasvir eder:

Richarde the third sonne, of whom we nowe entreate, was in witte and courage egall with either of them, in bodye and prowesse farre vnder them bothe, little of stature, ill fetured of limmes, croke backed, his left shoulder much higher then his right, hard fauoured of visage, and suche as is in states called warlye, in other menne otherwise, he was malicious, wrathfull, enuious and, from afore his birth, euer frowarde. It is for trouth reported, that the Duches his mother had muche adoe in her trauaile, and that hee came into the worlde with the feete forwarde.

Türkçesi: Şimdi sözünü ettiğimiz üçüncü oğul Richard, zekâ ve cesarette ikisine de denkti; ama beden ve yiğitlikte ikisinin de çok gerisindeydi: kısa boylu, kolları bacakları biçimsiz, kambur, sol omzu sağından çok daha yüksek, yüzü çirkindi; krallarda savaşçı denen, başkalarında başka türlü adlandırılan bir mizaçtaydı; kötü niyetli, öfkeli, kıskançtı ve daha doğmadan önce bile hep huysuzdu. Doğru olarak anlatılır ki annesi düşes onu doğururken çok zorlanmış ve o, dünyaya ayakları önde gelmişti.

Kaynak: Thomas More, The History of King Richard III (yazılışı yaklaşık 1513), ed. J. Rawson Lumby (Cambridge: Cambridge University Press, 1883), s. 5–6; archive.org. Türkçesi bizim.

1. More, Richard'ın bedensel özelliklerini ahlaki özellikleriyle nasıl ilişkilendiriyor?
2. Leicester'daki iskeletin omurgasındaki eğrilik, More'un tasvirini ne ölçüde doğruluyor, ne ölçüde abartılı gösteriyor?
3. More'un, Richard'ı deviren Tudor hanedanı döneminde yazdığını bilmek, bu metni nasıl okumamızı gerektirir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Svante Pääbo (2014) — Neanderthal Man: In Search of Lost Genomes'ta antik DNA araştırmalarının gelişimini, kirlenme sorunuyla mücadeleyi ve Neandertal genomunun okunmasını anlattı; antik DNA'nın güvenilir bir bilim dalına dönüşmesinde katı laboratuvar kurallarının önemini vurguladı.
• Turi King ve meslektaşları (2014) — Nature Communications'ta III. Richard'ın kalıntılarını genetik, radyokarbon, kemik ve yazılı kanıtları birleştirerek tanımladılar; Y kromozomu uyumsuzluğunu soy kütüklerindeki bir kırılma olarak yorumladılar.
• Kristian Kristiansen (2014) — Current Swedish Archaeology'deki makalesinde antik DNA'nın arkeolojide «üçüncü bilim devrimi»ni başlattığını savundu; ama genetik sonuçların kültür ve kimlik hakkındaki yorumlarının arkeologlarla birlikte yapılması gerektiğini vurguladı.
• Zuzana Hofmanová ve meslektaşları (2016) — PNAS'ta Barcın Höyük ve Yunanistan'daki Neolitik örnekleri kullanarak Avrupa'nın erken çiftçilerinin Ege ve Anadolu kökenli olduğunu gösterdiler.

Bu dört çalışma, genetiğin tarih yazımına girişinin hem heyecanını hem de sorunlarını gösteriyor. Pääbo yöntemin güvenilirliğini kurdu; King ve meslektaşları genetiği öbür kanıtlarla birleştirmenin bir örneğini verdi; Hofmanová ve meslektaşları büyük ölçekli nüfus hareketlerini ortaya çıkardı; Kristiansen ise bu yeni bilginin arkeoloji ve tarihle nasıl bütünleştirilmesi gerektiğini tartıştı. Kristiansen'in «devrim» sözcüğü de tartışıldı: bazı arkeologlar, genetiğin sorularını ve kavramlarını arkeolojiye dayatmasından, geçmişi yeniden göç ve halk hareketleri üzerinden anlatan eski bir modaya dönme tehlikesinden söz etti. Tartışma, genetik verinin güçlü ama kendi başına yorum yapamayan bir kaynak olduğunu gösteriyor.

Derine İn

Antik DNA çalışmalarının en büyük teknik sorunu, kirlenmedir. Bir kemiği kazıda eline alan arkeologun, müzede onu inceleyen uzmanın ya da laboratuvardaki araştırmacının DNA'sı, örneğe karışabilir. Eski DNA çok az miktarda ve parçalanmış olduğu için, modern DNA'nın küçük bir miktarı bile sonuçları tamamen bozabilir. Bu yüzden laboratuvarlar, antik DNA'nın kendine özgü hasar izlerini, yani zamanla oluşan kimyasal değişiklikleri arar; bu izleri taşımayan DNA, büyük ihtimalle modern bir kirlenmedir.

İkinci sorun, örneklemdir. Antik DNA çalışmaları, genellikle belirli bölgelerden ve belirli dönemlerden, DNA'nın iyi korunduğu kalıntılara dayanır. Soğuk ve kuru iklimler DNA'yı daha iyi korur; sıcak ve nemli bölgelerde DNA çok daha hızlı bozulur. Bu yüzden bazı bölgeler ve dönemler iyi temsil edilirken, başkaları neredeyse hiç temsil edilmez. Birkaç iskeletten elde edilen sonuçların bütün bir topluluğu temsil edip etmediği de her zaman sorulması gereken bir sorudur. Mezarlara kimlerin, hangi törenlerle gömüldüğü de bu soruyu etkiler: seçkinlerin özenli mezarları daha iyi korunur ve daha sık kazılır; sıradan insanların basit mezarları ise çoğu zaman kaybolur.

Üçüncü sorun, yorumdur. Genetik veriler, insanların biyolojik akrabalığını ve karışmasını gösterir; ama bu bilgiyi tarihsel olaylara bağlamak, yorum gerektirir. Bir bölgede belirli bir genetik bileşenin artması, bir göçü mü, bir istilayı mı, yoksa kuşaklar boyunca süren yavaş bir karışmayı mı gösterir? Bu soruların cevabı, genetikten değil, arkeolojiden, dilbilimden ve tarihten gelen kanıtlarla birlikte verilebilir. Genetik bir göçü gösterebilir, ama o göçün barışçıl bir yerleşme mi, bir fetih mi, yoksa evlilik ağlarıyla yavaş yavaş gerçekleşen bir karışma mı olduğunu tek başına söyleyemez. Bazı arkeologlar, genetikçilerin erken dönemlerde karmaşık toplumsal süreçleri basit göç hikâyelerine indirgediğini eleştirdi.

Son olarak, etik sorular vardır. Antik DNA çalışmaları, ölmüş insanların kalıntıları üzerinde yapılır ve bu kalıntıların bugün yaşayan toplulukları olabilir. Bazı yerli topluluklar, atalarının kalıntılarının kendi izinleri alınmadan incelenmesine itiraz etti. Ayrıca genetik sonuçlar, bazen milliyetçi ya da ırkçı iddialarda kötüye kullanılabilir. Araştırmacılar, sonuçlarını sunarken bu tehlikelerin farkında olmak ve genetik köken ile kültürel ya da ulusal kimlik arasındaki farkı açıkça vurgulamak zorundadır.

Bu tehlike soyut değildir. Geçmişte, özellikle ulus devletlerin kurulduğu dönemde, arkeolojik buluntular belirli halkların «saf» kökenlerini ve belirli topraklar üzerindeki «tarihsel haklarını» kanıtlamak için kullanıldı; bu kullanım, yirminci yüzyılın en karanlık ideolojilerine malzeme sağladı. Antik DNA, aynı türden iddialara yeni ve bilimsel görünen bir dil sunma tehlikesi taşır. Genetik sonuçların gösterdiği ise tam tersidir: bugünkü hiçbir topluluk saf ve karışmamış değildir; her nüfus, binlerce yıllık göçlerin ve karışmaların ürünüdür.

Bu dört sorun, antik DNA'nın tarih yazımında ölçülü ve özenli biçimde ele alınması gerektiğini gösterir. Güçlü bir araçtır; ama her araç gibi, onu kullananların sorularına, yöntemlerine ve sorumluluklarına bağlıdır.

Uzman Notu

Temel literatür

• Thomas More, The History of King Richard III, ed. J. Rawson Lumby (Cambridge: Cambridge University Press, 1883).
• Svante Pääbo, Neanderthal Man: In Search of Lost Genomes (New York: Basic Books, 2014).
• Turi E. King ve diğerleri, «Identification of the remains of King Richard III», Nature Communications 5 (2014), makale no. 5631.
• Kristian Kristiansen, «Towards a New Paradigm? The Third Science Revolution and its Possible Consequences in Archaeology», Current Swedish Archaeology 22 (2014), s. 11–34.
• Iain Mathieson ve diğerleri, «Genome-wide patterns of selection in 230 ancient Eurasians», Nature 528 (2015), s. 499–503.
• Zuzana Hofmanová ve diğerleri, «Early farmers from across Europe directly descended from Neolithic Aegeans», Proceedings of the National Academy of Sciences 113 (2016), s. 6886–6891.

Arşiv ve kaynak

Lumby'nin 1883'te Cambridge'de yayımladığı More edisyonunun dijital kopyası İnternet Arşivi'nden indirilebiliyor. Antik DNA çalışmalarının ham verileri, genellikle uluslararası genetik veri tabanlarında araştırmacıların erişimine açık biçimde yayımlanıyor. III. Richard'ın kalıntıları 2015'te Leicester Katedrali'ne yeniden gömüldü; kazı alanında bir ziyaretçi merkezi bulunuyor.

Açık sorular

• Richard'ın erkek soy çizgisindeki kırılma hangi kuşakta gerçekleşti ve bu, soy kütüklerine dayanan tarih yazımı için ne anlama geliyor?
• Anadolu'dan Avrupa'ya çiftçi göçü, tek bir büyük hareket miydi, yoksa yüzyıllar boyunca süren küçük adımların toplamı mı?
• Antik DNA araştırmalarında, kalıntıları incelenen toplulukların torunlarının söz hakkı nasıl sağlanmalı?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Mitokondriyal DNA nasıl aktarılır? A) Yalnızca babadan oğula B) Yalnızca anneden çocuğa C) Hem anneden hem babadan eşit olarak D) Kardeşten kardeşe
2. (Hedef 2) Leicester'daki iskeletin III. Richard'a ait olduğunu gösteren belirleyici genetik kanıt neydi? A) Y kromozomunun erkek soy çizgisiyle eşleşmesi B) Kemiklerdeki yaralar C) Mitokondriyal DNA'nın Richard'ın ablasının kadın soy çizgisinden gelen yaşayan akrabalarla eşleşmesi D) İskeletin boyu
3. (Hedef 2) Barcın Höyük gibi yerleşimlerden elde edilen genomlar neyi gösterdi? A) Avrupa'nın erken çiftçilerinin büyük ölçüde Ege ve Anadolu kökenli toplulukların soyundan geldiğini B) Tarımın Avrupa'da bağımsız olarak doğduğunu C) Anadolu'da hiç tarım yapılmadığını D) Avrupa'ya hiç göç olmadığını
4. (Hedef 3) Antik DNA çalışmalarında «kirlenme» ne demektir? A) Kemiklerin toprakla kaplanması B) Laboratuvarın kirli olması C) DNA'nın tamamen yok olması D) Modern insanların DNA'sının eski örneğe karışması
5. (Hedef 3) Genetik köken ile kültürel kimlik arasındaki ilişki hakkında hangisi doğrudur? A) Genetik köken bir topluluğun dilini ve kültürünü kesin olarak belirler B) Genetik veriler biyolojik atalığı gösterir; dil, din ve kültür ise öğrenilen ve değişen şeylerdir C) Kültür tamamen genetik olarak aktarılır D) Aynı genetik kökenden gelenler her zaman aynı dili konuşur

Açık uçlu soru

(Hedef 3) III. Richard'ın kalıntılarının tanımlanmasında kullanılan kanıt türlerini, yani DNA, radyokarbon, kemik incelemesi ve yazılı kaynakları sırala. Her birinin tek başına ne söyleyebildiğini ve neden birlikte kullanılmaları gerektiğini açıkla. Y kromozomu uyumsuzluğunun, soy kütüklerine dayanan tarih yazımı için ne anlama geldiğini gerekçeleriyle tartış.

Cevaplar

1. B — Mitokondriyal DNA yalnızca anneden çocuğa geçer.
2. C — Belirleyici kanıt, mitokondriyal DNA'nın yaşayan akrabalarla eşleşmesiydi.
3. A — Avrupa'nın erken çiftçileri büyük ölçüde Ege ve Anadolu kökenlidir.
4. D — Kirlenme, modern DNA'nın eski örneğe karışmasıdır.
5. B — Genetik biyolojik atalığı gösterir; kültür ve kimlik öğrenilir ve değişir.

Güçlü bir cevap, radyokarbonun ölüm zamanını, kemik incelemesinin yaraları ve skolyozu, yazılı kaynakların gömülme yerini, mitokondriyal DNA'nın ise akrabalığı gösterdiğini; hiçbirinin tek başına kesin sonuç veremediğini, ama birlikte çok güçlü bir kanıt oluşturduğunu açıklar. Y kromozomu uyumsuzluğunun, soy kütüklerinde kayıtlı babalığın her zaman biyolojik babalık olmadığını ve yazılı soy kayıtlarının da sınanması gereken kaynaklar olduğunu gösterdiğini tartışır.

Sonraki bölüme köprü

Antik DNA'nın sıcak ve nemli bölgelerde hızla bozulduğunu, soğuk ve kuru yerlerde ise daha iyi korunduğunu gördük. İklim, yalnızca kanıtların korunmasını değil, geçmişteki insanların hayatlarını da belirledi. Sonraki bölüm, geçmişin iklimini okumaya yarayan arşivlere bakıyor: buzul tabakaları ve göl tortularındaki polenler geçmişi nasıl anlatır?